DRŽAVA VEĆ DECENIJU NE REAGUJE NA RIZIKE NEPRAVILNOG UPRAVLJANJA PATOANATOMSKIM OTPADOM: Od dvorišnih grobova do izvoza u tišini

Amputirani dijelovi tijela, tkiva, organi se i dalje sahranjuju, izvoze kao „hemijski otpad“ ili im se gubi trag, dok nadležne institucije godinama ne kontrolišu jednu od najopasnijih vrsta medicinskog otpada

Maja Boričić/Tijana Lekić

Prije tridesetak godina, našem sugrađaninu je rečeno da amputiranu nogu sahrani sam. Bez objašnjenja, bez pitanja da li to može ili želi. Amputirani dio tijela nosio se nekad kući u tišini, kao lična obaveza, iako je riječ o jednoj od najopasnijih vrsta medicinskog otpada- patoanatomskom otpadu, koji nosi ozbiljne rizike po zdravlje ljudi i životnu sredinu, jer može sadržati bakterije, viruse i druge organizme koje izazivaju bolesti.

Tri decenije kasnije, amputirani dijelovi tijela se, makar zvanično, više ne sahranjuju po dvorištima, ali sistemskog rješenja i dalje nema. Iako je Ministarstvo zdravlja već deceniju svjesno problema, upravljanje patoanatomskim otpadom ostaje neuređeno i netransparentno.

U najvećoj zdravstvenoj ustanovi u zemlji, Kliničkom centru Crne Gore (KCCG) dio ovog otpada se sahranjuje u grobnici kupljenoj u Zagoriču, preko ugovora o djelu sa fizičkim licem. Kapacitet grobnice je već popunjen, a plana za dalje nema.

Istovremeno, prema nalazima Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), dio patoanatomskog otpada iz KCCG-a, ali i iz pojedinih privatnih zdravstvenih ustanova, završava kod preduzeća Hemosan iz Bara, koje taj otpad izvozi iz zemlje kao hemijski. Ovakva praksa nije predviđena važećim propisima, a dodatno je sporna, jer se ne pominje ni u planovima upravljanja medicinskim otpadom nijedne javne zdravstvene ustanove, koji navode samo sahranjivanje ove vrste otpada.

Za dio patoanatomskog otpada uglavnom iz privatnih zdravstvenih ustanova uopšte se ne zna gdje završava. Ministarstvo zdravlja nema kontrolu nad privatnim ustanovama, dok ekološka inspekcija u prethodnih pet godina nije nadzirala postupanje sa ovom vrstom otpada.

Ono što se dešava u KCCG samo je najvidljiviji dio problema, jer patoanatomski otpad nastaje svuda gdje se obavlja hirurgija, patologija i obdukcija. A država, iako je propisala da je riječ o opasnom otpadu, nikada nije uspostavila mehanizam kojim bi osigurala da se s njim postupa na jedinstven, kontrolisan i zakonit način. Posljedica je haotična praksa u kojoj različite zdravstvene ustanove postupaju po sopstvenom nahođenju.

Direktor OZON-a Aleksandar Perović ističe da čudi da Izvještaj Evropske komisije ne ukazuje na ovu problematiku, ali i monopolistički položaj dvije firme koje se bave zbrinjavanjem medicinskog otpada u Crnoj Gori Ekomediku i Hemosan, imajući u vidu značaj i potencijalne posledice.

“ Monopolistički uticaj može se sagledati u kontekstu drugih poglavlja ne samo 27, npr. u poglavlju 23 gdje bi trebalo biti sagledana opasnost od korupcije. Pompezno najavljivano osnivanje radnog tijela pri Vrhovnom državnom tužilaštvu (VDT) koje će se baviti borbom protiv ekokriminala takođe bi moralo biti korišćeno u ovakvim kompleksnim situacijama u društvu”, napominje on.

Ekomedika je ovlašćena za zbrinjavanje infektivnog, potencijalno infektivnog otpada i oštrih predmeta.

Hemosan izvozi patoanatomski otpad kao hemijski

Hemosan je ovlašćen za prihvat, transport, skladištenje i izvoz hemijskog i farmaceutskog otpada. Hemosan nema dozvolu za izvoz patoanatomskog otpada.

Ipak, kako je CIN-CG rečeno iz Agencije za zaštitu životne sredine (EPA), Hemosan je upisan u registar sakupljača, trgovaca i posrednika patoanatomskog otpada, ali pod šifrom koja se koristi za neopasan otpad, iako Zakon jasno definiše ovu vrstu otpada kao opasnu.

“Što se tiče izvoza neopasnog otpada, on ne podliježe dozvolama i njihov izvoz je slobodan. Za opasan otad je potrebna dozvola, međutim do sada ovaj organ nije izdao ni jednu dozvolu za ovu vrstu otpada”, navodi savjetnik za izdavanje dozvola iz EPA Danilo Veljić

Iz Agencije nijesu pojasnili, obzirom da je evropskim propisima, koje smo i mi preuzeli, predviđeno da se opasni medicinski otpad u koji spada i patoanatomski, klasifikuje pod šifrom sa zvjezdicom, zašto patoanatomski otpad tretiraju kao neopasan.

Ugovori koje je CIN-CG pronašao pokazuju da je KCCG od 2021. do 2025. godine kontinuirano angažovao Hemosan za prihvat, zbrinjavanje i izvoz patoanatomskog otpada. Iz KCCG-a potvrđuju da dio patoanatomskog otpada potapaju u formalin (kancerogeno hemijsko jedinjenje) i predaju Hemosanu, dok se ostatak sahranjuje. U tom periodu od pet godina, prema njihovim podacima, generisano je gotovo 17 tona patoanatomskog otpada.

Stručnjaci za CIN-CG upozoravaju da potapanje tkiva u formalin ne mijenja njegovu prirodu- patoanatomski otpad time ne postaje hemijski.

KCCG priznaje da postojeći model nije održiv, da su grobnice gotovo popunjene i da kapaciteti pogrebnih preduzeća ne obezbjeđuju bezbjedno i ekološki prihvatljivo rješenje. Navode i da je dio otpada koji se izvozi dodatni trošak za državu.

Iz Hemosana su nam prvo odgovorili da oni “ne rade sa medicinskim otpadom”, ali su, nakon što je novinarka CIN-CG, u telefonskom razgovoru, sa vlasnikom firme Zoranom Nikitovićem navela da imamo njihove ugovore sa KCCG o patoanatomskom otpadu, odgovorili su da “vrše isključivo zbrinjavanje tečnog patoanatomskog otpada u koji spadaju samo mali uzorci tkiva koji se prema propisima skladište u hemikaliji formalinu, pa se ova vrsta otpada kategoriše po katalogu otpada po kodu 16 05 06* - laboratorijske hemikalije koje se sastoje ili sadrže opasne supstance, uključujući smješe laboratorijskih hemikalija”.

Iz Hemosana nijesu željeli da kažu sa kim još imaju potpisane ugovore za izvoz patoanatomskog otpada, “zbog politike privatnosti podataka”.

U Reviziji Uspješnost upravljanja medicinskim otpadom u Crnoj Gori, iz marta prošle godine, koju je izradila Državna Revizorska institucija (DRI) piše da i Opšta bolnica „Blažo Orlandić“ Bar ima zaključen ugovor o predaji patoanatomskog otpada sa privrednim društvom Hemosan.

Iz bolnice u Baru nijesu odgovorili koji su otpad predavali Hemosanu i da li to još rade, ali ni zašto nijesu obavijestili EPA-i o promjeni Plana upravljanja medicinskim otpadom.

U Reviziji DRI se ističe da upravljanje patoanatomskim otpadom u narednom periodu nosi najveći rizik po javno zdravlje i životnu sredinu, imajući u vidu da se u prethodnom periodu u Crnoj Gori njime nije adekvatno upravljalo.

Međutim, i pored ozbiljnih propusta u upravljanju medicinskim otpadom na koje je ukazala DRI, nadležne institucije gotovo da nijesu reagovale, a Vlada i Skupština nijesu čak održali nijednu sjednicu ili odbor koji bi se bavio ovim ozbiljnim zdravstvenim rizicima.

I Moj lab Hemosanu predaje patoanatomski otpad

Samo su tri privatne klinike odgovorile na upit CIN-CG kako zbrinjavaju patoanatomski otpad.

Iz laboratorije Moj Lab su potvrdili da i oni imaju višegodišnji ugovor sa Hemosanom i da im je, od 2022. do početka prošle godine predato 349,5 kg ove vrste otpada.

Bolnica Kodra je za CIN-CG navela da je kupila grobno mjesto za odlaganje tog otpada, te da je prikupila 770 kg patoanatomskog otpada, od početka 2022. do kraja 2025.

„ Prikupljeni patoanatomski otpad se predaje preduzeću Pogrebne usluge Podgorica, koje vrši transport i smještaj ovog otpada u grobnicu koju je bolnica Kodra' namjenski  kupila za smještaj ove vrste otpada“, piše u odgovoru bolnice.

Međutim, iz Pogrebnih usluga kažu da se oni ne bave transportom i smještajem patoanatomskog otpada, već samo otvaraju grobnice.

"Pogrebne usluge Podgorica, nije obavljalo nikakve radnje, osim otvaranja grobnica, dok su društva koja su se obraćala zahtjevima za naše usluge vršila transport i skladištenje ostataka u grobnice”, kazao je izvršni direktor tog preduzeća Radonja Vulikić. 

Iz ARS medika su za CIN-CG rekli da oni nemaju tu vrstu otpada, jer imaju potpisan ugovor sa patohistološkom laboratorijom. Na insistiranje novinarke da pojasne, rekli su da imaju ugovor sa tom privatnom laboratorijom, ali da ne znaju ko njima zbrinjava ovu vrstu otpada.

Prema podacima sa Poslovne mreže, Hemosan je, u posljednjih deset godina, imao profit od gotovo 3.800.000 eura.

Niko ne kontroliše patoanatomski otpad, bez kazni i za najteže nepravilnosti

Iako iz Hemosana tvrde da su pod redovnim inspekcijskim nadzorom, dokumentacija do koje je došao CIN-CG pokazuje da ovo preduzeće od 2020. do 2024. nije bilo predmet kontrole ekološke inspekcije. Patoanatomski otpad se u tom periodu gotovo uopšte ne pojavljuje u inspekcijskim zapisnicima, koje smo dobili slobodnim pristupom informacijama.

Zapravo, ni patoanatomski otpad uopšte nije bio predmet kontrole te inspekcije u ovih pet godina,već se spominje samo u jednom zapisniku iz 2024. godine, kada je kontrolisana Opšta bolnica (OB) „Blažo Orlandić“ u Baru.

Inspektori su primijetili da je zabilježeno da u 2023. godini je, između ostalog, stvoreno oko 200 kg patoanatomskog otpada, ali da “inspektoru na uvid nije data informacija kako se postupa sa patoanatomskim otpadom”.

Ministarstvo zdravlja, ali ni Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja

sjevera, do objave teksta, nijesu odgovorili na brojna pitanja CIN-CG o upravljanju

patoanatomskim otpadom.

Opasni otpad klasifikuju pod šiframa za neopasni

Prema Zakonu o upravljanju otpadom opasni medicinski otpad (infektivni, hemijski, patoanatomski, citotoksični otpad, farmaceutski otpad i oštri medicinski otpad) treba da se preda fizičkom ili pravnom licu, koje ima dozvolu EPA-e za obradu i tretman medicinskog otpada u skladu sa zakonom.

Prema Pravilniku o uslovima, načinima i postupku obrade medicinskog otpada, patoanatomski otpad se odlaže se u rashladne komore, u postrojenjima za termički tretman patoanatomskog otpada, kao i krematorijumima ili zakopavanjem na groblju u skladu sa posebnim propisom.

Prema Pravilniku o klasifikaciji otpada i katalogu otpada opasni otpad označava se sa zvjezdicom.

Međutim, patoanatomski otpad se u praksi često nalazi u sivoj zoni, pa naše zdravstvene institucije za ovaj otpad koriste šifre koje ne postoje ili se ne koriste za opasnu vrstu otpada, ni po našim, ni po evropskim propisima.

U planu upravljanja medicinskim otpadom od 2025 do 2028. KCCG, patoanatomski otpad se upisuje pod šifrom 180102* koja po klasifikaciji ne postoji, a pod šifrom pod kojom bi trebalo da se nalazi ova vrsta otpada stavlja samo infektivni i šalje ga preduzeću “Ekomedika”.

U planu ističu da patoanatomski otpad odlažu u grobnici u Zagoriču, ali da ni tamo uskoro neće biti mjesta za ovu vrstu otpada.

U prethodnom planu koju obuhvata period od 2023. do 2026. patoanatomski otpad klasifikuju pod drugom šifrom 18 01 02.

„Sama činjenica da je patoanatomski otpad zapravo ,,sahranjivan“ negdje, ukazuje da su nadležne institucije zapravo ,,ožaloščene“ i uz dužno poštovanje simbolike, vjerovatno bi svi trebali da izrazimo ,,učešće u žalosti“ zbog nesposobnosti da se uredi ova važna oblast na način koji je adekvatan za civilizacijska dostignuća današnjice“, ističe Perović.

Od čovjeka koji je sam sahranio amputiranu nogu do sumnjivih ugovora i nejasnih nadležnosti, put je dug i zamagljen tišinom institucija i otvara pitanje zašto se, decenijama kasnije, ovaj posao i dalje rješava privremenim aranžmanima, umjesto jasnom javnom politikom.