Zbog prekomjerne potrošnje Crna Gora je probila limite oko visne javnog duga, budžetskog deficita, kamata i infacije, što bi ozbiljno moglo ugroziti javne finasije 

Tijana Lekić/Đurđa Radulović 

Vlada Crne Gore je u 2025. probila parametre fiskalne stabilnosti koje propisuju i domaći zakon i evropska pravila. Prema podacima Ministarstva finansija (MF) budžetski deficit za 2025. godinu iznosio je 3, 96 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP), dok je javni dug 63, 5 odsto BDP-a, odnosno  5,2 milijarde eura.

Zakon o budžetu i fiskalnoj odgovornosti propisuje da budžetski deficit ne smije biti veći od tri odsto BDP-a, dok javni dug ne smije prelaziti 60 odsto. To predviđaju i mastriški kriterijumi koji se odnose na fiskalnu stabilnost zemalja članica Evropske unije (EU), kojih bi Crna Gora trebalo da se pridržava na putu za EU. 

Zakon obavezuje Vladu da, ako budžetski deficit pređe tri odsto BDP-a, u roku od 60 dana od utvrđivanja odstupanja, Skupštini predloži mjere sanacije. Takođe, ukoliko javni dug pređe 60 odsto BDP-a, Vlada je dužna da predloži i mjere za njegovo smanjenje.

„Iako je bilo jasno da će fiskalni limiti biti probijeni, vlast je svjesno ušla u zonu kršenja Zakona. Kratkoročno povećanje primanja bez održivog fiskalnog pokrića proizvelo je prividan efekat rasta standarda zbog rasta inflacije, ali sada dolazi period prilagođavanja koji će građani osjetiti kroz ograničavanje rasta primanja, moguće povećanje poreskih opterećenja i rast cijena’’, upozorava za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) Miloš Vuković, osnivač kompanije Fidelity Consulting, koji pomno analizira ekonomsku i fikalnu politiku Vlade Crne Gore. 

Vlada je bila dužna da predstavi plan sanacije, a izostanak takvog dokumenta već otvara pitanje poštovanja zakonskih obaveza, objašnajva Vuković. 

Iz MF navode za CIN-CG da se plan fiskalne konsolidacije sprovodi kroz Fiskalnu strategiju, Smjernice makroekonomske i fiskalne politike i budžet za 2026. godinu. Tvrde da poseban dokument nije potreban, jer su mjere već definisane i počela je njihova primjena.

Iz resora koji vodi Novica Vuković ističu za CIN-CG da se mjere fiskalne konsolidacije na prihodnoj strani zasnivaju na unapređenju poreske i carinske administracije, boljoj naplati, suzbijanju sive ekonomije, širenju poreske baze i izmjenama poreskih zakona, uključujući progresivno oporezivanje u pojedinim oblastima. Najavljuju i reformu PDV sistema, dalje usklađivanje akciza sa pravilima EU, posebno kada je riječ o duvanskim proizvodima, kao i bolju naplatu kroz reprogram poreskih dugova i unapređenje regulatornog okvira.

,,Na rashodnoj strani, mjere su usmjerene na racionalizaciju budžetske potrošnje i smanjenje neproduktivnih izdataka, uz očuvanje kapitalnih investicija”, ukazuju iz MF za CIN-CG. 

Iz MF garantuju građanima da će mjere biti sprovedene na način da se obezbjedi drugoročna stabilnost javnih finansija i sigurnost socijalnih sistema. 

Još bez Fiskalnog savjeta koji bi mogao reagovati

Zakon o budžetu i fiskalnoj odgovornosti obavezuje Vladu da, u slučaju prekomjernog budžetskog deficita ili duga, pribavi mišljenje Fiskalnog savjeta u roku od 15 dana. Međutim, Crna Gora još nema Fiskalni savjet.

Iako Evropska komisija (EK) godinama upozorava da Crna Gora mora formirati Fiskalni savjet, to tijelo nije uspostavljeno još od 2021, kada je ministar finansija bio sadašnji premijer Milojko Spajić. Iako se očekivalo da članovi budu izabrani do kraja 2025, pa potom u martu 2026, to se još nije desilo.

Pored prekomjernog deficita budžeta i javnog duga, Crna Gora krši i druga dva ključne parametra fiskalne stabilnosti, prema metodologiji koja se primjenjuje u EU: stopu inflacije i visinu dugoročnih kamatnih stopa po kojima se država zadužuje. 

Kada države članice EU imaju prekomjeran deficit budžeta uvode se mehanizmi pojačanog nadzora od strane EK, kojim se donose mjere za smanjenje deficita i javnog duga. Tako države ulaze u takozvanu proceduru prekomjernog deficita (Excessive Deficit Procedure - EDP) i strogo se nadziru sve dok se ne saniraju problemi.

„Crna Gora bi, nakon pristupanja EU, vrlo lako mogla postati predmet pojačanog fiskalnog nadzora i ući u proceduru prekomjernog deficita.“, smatra Vuković.  Prema podacima EK, u toj proceduri trenutno je deset zemalja EU (Austrija, Belgija, Finska, Francuska, Mađarska, Italija, Malta, Poljska, Rumunija i Slovačka), ali gotovo nijedna od ovih zemalja ne krši istovremeno četiri glavna kriterijuma ekonomske stabilnosti kao Crna Gora (visnu javnog duga, budžetskog deficita, stope inflacije i dugoročnih kamatnih stopa po kojima se država zadužuje). 

,,Režim kontrole prekomjernog deficita smanjuje diskreciono pravo Vlade da sama donosi finansijske odluke i primorava je da sarađuje sa nadnacionalnim nivoom u Briselu u definisanju nivoa i namjene budućeg zaduživanja’’, kaže za CIN-CG Gordana Đurović, bivša ministarka za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i profesorica Ekonomskog fakulteta na Univerzitetu Crne Gore (UCG)

,,Hrvatska je ušla u EU sa dugogodišnjim negativnim stopama rasta BDP-a, budžetskim deficitom i visokim javnim dugom (ali izgrađenom mrežom autputeva). Stoga je odmah po učlanjenju potpala pod režim kontrole prekomjernog budžetskog deficita. Međutim, ovaj proces dao je rezultata, i Hrvatska je postepeno konsolidovala svoje javne finansije’’, kaže Đurović. 

Na pitanje CIN-CG o mogućim posljedicama, iz MF ne adresiraju direktno rizik od procedure prekomjernog deficita. ,,Vlada je posvećena smanjenju deficita ispod 3 odsto BDP-a do 2028. godine, u skladu sa mastriškim kriterijumima, uz istovremeno smanjenje javnog duga”, navode iz MF. 

Javni dug bi mogao dostići 75 odsto BDP-a po novoj metodologiji

Da Crna Gora mjeri budžetski deficit i javni dug prema zvaničnoj metodologiji EU, brojke bi bile još veće. Deficit bi iznosio oko 4,2 odsto BDP-a, jer bi u obračun ulazili i deficiti svih opština u Crnoj Gori, koji su za 2025. godinu iznosili oko 0,3 odsto BDP-a, prema izvještaju Centralne banke Crne Gore (CBCG) iz februara 2026. godine, objašnjavaju eksperti. 

Crna Gora fiskalne parametre i dalje obračunava po staroj metodologiji ESA 1995, dok EU koristi ESA 2010. Prelazak na novu metodologiju planiran je za 2027. godinu, što će dodatno pogoršati fiskalne pokazatelje, navode stručnjaci. 

„Kada se javni dug bude obračunavao prema metodologiji ESA 2010, u ukupan iznos ući će i dugovi državnih preduzeća. Moja procjena je da bi, nakon prelaska na novu metodologiju, javni dug Crne Gore mogao dostići približno 75 odsto BDP-a, što bi predstavljalo ozbiljan fiskalni izazov za državu koja želi da uđe u EU. Ovaj nivo odnosa javnog duga i BDP-a bi bio ubjedljivo najveći u regionu’’, objašnjava Vuković. 

Iz MF potvrđuju za CIN-CG da se, zbog razlika u metodologiji, može očekivati promjena nivoa javnog duga nakon prelaska na ESA 2010, ali nijesu saopštili kolika bi ta promjena mogla biti. Navode da će preciznija procjena biti moguća nakon verifikacije Eurostata  u toku ove godine.

Prelazak sa metodologije ESA 1995 na ESA 2010 po pravilu dovodi do povećanja nivoa i deficita i javnog duga, zbog šireg obuhvata javnog sektora, objašnjava Vuković. ,,Iskustvo Hrvatske pokazuje da takva promjena metodologije može značajno pogoršati zvanične fiskalne pokazatelje’’, upozorava ovaj ekspert. 

Vlada Crne Gore se obavezala da će javni dug prema novoj metodologiji objaviti u drugom kvartalu 2026, što znači da ga moraju obajviti do 30 juna., objašnajva Vuković. 

MMF: Uvesti fikslanu konsolidaciju, tekući budžet ne gatrantuje  stabilnost  

U izvještaju iz novembra 2025. za Crnu Goru, Međunarodni monetarni fond (MMF) upozorava na rast javnog duga i projektuje njegovo dalje povećanje u odnosu na BDP.

„ Shodno tome, potrebno je usklađivati fiskalnu strategiju sa cikličnim položajem privrede, kao i sa zahtjevima Zakona o fiskalnoj odgovornosti“, navodi se u izvještaju. 

Održavanje uravnoteženog tekućeg budžeta, na način koji radi Vlada Crne Gore, ne garantuje nužno dugoročnu fiskalnu održivost, upozoravaju iz MMF. „Zbog toga osoblje MMF-a zagovara unaprijed sprovedenu fiskalnu konsolidaciju sa ciljem smanjenja javnog duga ispod praga od 60 odsto“.

„Problem Crne Gore ogleda se u tome što se nikada nije dosljedno poštovalo zlatno budžetsko pravilo, prema kojem tekući budžetski prihodi treba da pokrivaju tekuće rashode, dok se zaduživanje koristi isključivo za finansiranje investicija; usljed takve prakse, sredstva pribavljena zaduživanjem često su preusmjeravana u javnu potrošnju, zbog čega je kapitalni budžet kontinuirano trpio i bio potiskivan u drugi plan“ objašnjava Đurović.

,,U praksi je dolazilo do sistematskog preusmjeravanja dijela sredstava namijenjenih za investicije ka tekućoj javnoj potrošnji, pri čemu je naročito bio izražen prostor za dodatno zapošljavanje u javnoj upravi, često neproduktivno. Takva fiskalna politika dugoročno generiše negativne posljedice, jer se manjak sredstava za razvoj nadomješta novim zaduženjima, što u konačnici dovodi do kontinuiranog rasta javnog duga’’, kaže Đurović.

Mjere koje predlaže MMF mogle bi da budu početak te naplate. Da bi došlo do uravnoteženog primarnog budžeta, MMF predlaže rezanja na  rashodnoj strani - ograničavanje rasta zarada u javnom sektoru koja ne mogu biti veća od stope inflacije, čime bi se do 2028. godine ostvarile procijenjene uštede od 0,9 odsto BDP-a u odnosu na osnovni scenario.

Na prihodnoj strani, prema predlozima MMF-a trebalo bi  završeti dugo odlaganu koncesiju za Aerodrome Crne Gore i usmjeriti sve vanredne  prihode države u štednju, što bi moglo doprinijeti BDP-u do 1,1 odsto.

Dodatni rezultati mogli bi se ostvariti  prema MMF-u smanjenjem neproduktivnih poreskih rashoda, nastavkom reformi poreskog sistema, u skladu sa tekućim preporukama MMF-a, kao i uvođenje regulacije na tržištu goriva, što je bilo planirano još za 2025.

Čekaju li nas mjere štednje 

Uprkos budžetskom deficitu i javnom dugu iznad zakonskog praga, iz MF tvrde za CIN-CG da je „trenutna fiskalna pozicija zemlje stabilna i pod kontrolom“ i da se javni dug postepeno stabilizuje kroz odgovorno upravljanje.

„Vlada već sprovodi određene mjere fiskalnog prilagođavanja kako bi sanirala budžetske posljedice programa ‘Evropa sad 2’, ali bez jasnog i otvorenog predstavljanja tih poteza kao fiskalnog prilagođavanja. Povećanje PDV-a u turizmu, rast akciza i očekivani pritisci na cijenu električne energije ukazuju da bi inflatorni pritisci mogli dodatno jačati. U narednom periodu mogu se očekivati dodatni nameti, kako privredi tako i građanima. Već vidimo talas povećanja cijena komunalnih usluga širom zemlje“, upozorava Vuković. 

„Jedan od načina na koji se fiskalna slika privremeno ublažava jeste odlaganje ili nedovoljno servisiranje obaveza, uključujući obaveze prema zdravstvenom i socijalnom sistemu, što se na kraju indirektno prelama preko građana,“  upozorava Vuković. 

Da Crna Gora mora uskoro uvesti mjere štednje, kakve se godinama zaobilaze,   slaže se i Đurović. ,,Smanjivanje plata je uvijek poslednja i vema nepopularna opcija fiskalne konsolidacije. Mjere štednje u ovoj oblasti prvenstveno treba da se odnose na optimizaciju javne uprave i racionalizaciju broja radnih mjesta, zamrzavanje rasta plata, i zamrzavanje prijema novih zaposlenih u javnoj upravi’’, kaže Đurović. 

Đurović podsjeća i da je sada moguće riješiti se dijela zaposlenih u javnoj upravi, kroz procese pripreme novih sistematizacija, odnosno resistematizacija, primjene instituta raspolaganja i upravljanja kadrovima na internom tržištu rada, koje može dovesti i do prestanka radnog odnosa, ali ti se mehanizmi u Crnoj Gori rijetko koriste. 

Ova ekonomistkinja objašnjava važnost dijaloga o ekonomskom upravljanju sa EU i poštovanja preporuka. ,,To se posebno pokazalo i par godina kasnije, tokom COVID krize i kasnije antiinflacionih paketa. U oba puta Komisija je izdašno pomogla države članice, i za njih se i dodatno zadužila na finansijskom tržištu, ali su zemlje morale izrašivati nacionalne reformske planove i strogo ih se pridržavati, jer su mjere bile monetizovane’’, ističe Đurović. 

U slučaju kada zemlja ne poštuje smjernice EK za smanjenje deficita i duga, kao što je to bio slučaj sa Grčkom, EK može predložiti i neke nepopularne mjere, od ukidanja trinaeste plate u javnim preduzećima, sve do privatizacije dijela državne imovine, zbog prekomjernih dugova, što je posebno pogađalo sektor energetike i turizma, objašnjava Đurović.

Inflacija- uglavnom zbog hrane, a u EU zbog energetske krize 

Godišnja stopa inflacije u 2025. godini u Crnoj Gori iznosila je četiri odsto, a najviše su uticale cijene hrane i bezalkoholnih pića, troškovi stanovanja, vode i zdravstvenih potrepština, navode iz MONSTAT-a za CIN-CG.

Prema Evropskoj centralnoj banci (ECB) u zemljama EU inflacija bi trebalo da bude dva odsto. „Nije sporno da i pojedine države članice EU odstupaju od ciljanih inflacionih parametara, ali je ključno razumjeti strukturu inflacije. U Crnoj Gori ona je dominantno posljedica rasta cijena hrane, što znatno više pogađa standard građana nego inflacija u dijelu EU, koja je bila prventstveno vođena energetskim šokovima.“, objašnjava Vuković. 

Vuković upozorava da će neminovno poskupljenje energije dovesti i do još većih cijena svih drugih potrepština. „Upravo zato vlast izbjegava povećanje cijene električne energije, jer bi to proizvelo dodatni talas poskupljenja u gotovo svim segmentima potrošnje, “ objašnajva Vuković. 

Đurović upozorava da bi nekontrolisani rast cijena energenata zbog svjetske krize izazvane ratom na Bliskom istoku mogao gurnuti ekonomiju u visoku inflaciju. Brza projekcija Eurostata za zemlje eurozone za mart godišnu inflaciju diže na 2,5 odsto, u kojoj su energenti skočilo gotovo pet odsto. U pojedinim zemljama EU inflacija u martu prelazi 3,5 odsto, a projekcije rasta BDP-a padaju preko 0,6 odsto. Te trendove možemo prepoznati i u Crnoj Gori.

„Prvi signali su već tu: mljekari su zbog skupljeg prevoza prinuđeni na korekciju cijena, a to je samo vrh ledenog brijega. Rast cijena na strani ponude zbog rasta energenata, preliva se na proizvodnju i snabdijevanje, što utiče na rast cijena, dok se efekat zaustavlja na smanjenju kupovne moći i padu životnog standarda. Kao zemlja koja gotovo sve uvozi i čiji se transport oslanja isključivo na naftne derivate, nalazimo se u nezavidnoj poziciji. Ako se trend rasta cijena nastavi, moraće se uvoditi dodatne mjere,“ ističe Đurović.

Đurović ističe da će se to odraziti i na sektor turizma, kao glavnu privrednu granu. „Transportni troškovi su vitalni dio turističkog aranžmana. Moramo ozbiljno shvatiti poruke iz regiona, poput onih iz Hrvatske, gdje postoji opravdan strah da bi nas visoke cijene mogle učiniti nedostupnim za prosječnog turistu,“ kaže Đurović.

,,U posljednje dvije godine, glavni pritisci na rast cijena u Crnoj Gori u najvećoj mjeri dolazili su iz uvoznih faktora, a posebno cijena energenata i roba koje zavise od međunarodnog tržišta. Crna Gora će u 2028. godini imati stabilizaciju inflacije i projektovanu stopu od oko dva odsto. Na opadajuću inflaciju u narednom periodu ukazuje i posljednji izvještaj Evropske komisije, kao i projekcije svih relevantnih međunarodnih institucija, poput Svjetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda’’, kazali su za CIN-CG iz MF , ne osvrćući se na aktuelnu enrgetsku krizu zbog koje je veliki broj zemalja u svijetu uveo posebne mjere. 

Loš kreditni rejting zemlje

Crna Gora  se u prosjeku posljednjih godina zadužuje po stopama od oko pet odsto,  što je znatno skuplje u odnosu na zaduživanja stabilnih ekonomija EU i ukazuje na visoku rizičnost, objašnjavaju sagovornici CIN-CG.

Crna Gora je u martu 2025. emitovala sedmogodišnju euroobveznicu u iznosu od 850 miliona eura po kamatnoj stopi od 4,86 odsto, uglavnom za refinansiranje starih dugova. Godinu ranije zadužila se 750 miliona dolara uz kamatu stopu od 7,2 odsto. Kroz “hedžing” aranžman, kamata je u eurima svedena na oko 5,9 odsto. 

,,Nivo dugoročnih kamatnih stopa, kao indikator percepcije kreditnog rizika ulaganja u određenu državu, može se posmatrati kroz kamatne stope po kojima se realizuju emisije euroobveznica na međunarodnom finansijskom tržištu, sa čim Crna Gora ima poslednjih petnaest godina bogato iskustvo. Ove stope odražavaju kompleksnu interakciju više faktora, uključujući kreditni rejting države, procijenjeni rizik ulaganja, nivo javnog duga, makroekonomsku stabilnost, kao i tržišne uslove ponude i tražnje’’, objašnjava Đurović za CIN-CG. 

U slučaju Crne Gore, relativno nizak kreditni rejting (koji je još uvijek neinvesticioni rejting, ali sa poboljšanim izgledima) i povišen nivo javnog duga negativno utiču na percepciju investicionog rizika, što se reflektuje kroz više kamatne stope na emisije državnih obveznica, odnosno višu cijenu zaduživanja na međunarodnom tržištu kapitala.

“Standard & Poor’s” (S&P), međunarodna agencija koja mjeri kreditnu sposnobnost i fiskalnu stabilnost svih zemalja na osnovu više parametara, ocjenjuje od avgusta 2024. Crnu Goru sa ocjenom “B+”, što je najgori rejting u Zapadnom Balkanu, koji Crna Gora dijeli samo sa još jednom zemljom- Bosnom i Hercegovinom (BiH). Do 2024. Crna Gora je imala ocjenu B, pa je neko vrijeme bila čak ispod BiH. Ova ocjena označava “spekulativnu kreditnu sposobnost i visok kreditni rizik” prema agenciji S&P. 

Poređenja radi tri zemlje koje imaju najgori kreditni rejting u EU, Grčka, Rumunija i Mađarska, imaju rejting “BBB-”, što je čak za četiri ocjene bolje od Crne Gore. U ovom rangu nalazi se i Srbija, koja je najbolja među zemljama Zapadnog Balkana. Sjeverna Makedonija i Albanija imaju ocjenu “BB-” što je jedna ocjena više od Crne Gore. Većina država Evropske unije ima rejting u A kategoriji, što podrazumijeva visoku ekonomsku stabilnost i znatno povoljnije uslove zaduživanja.

Crna Gora bi mogla ući u EU u nepovoljnijem finansijskom trenutku

EU je nakon finansijskih kriza 2009. i 2012. godine, razvila strože mehanizme kontrole javnih finansija, posebno budžetskog deficita i javnog duga, od čega zavisi pristup sredstvima iz evropskih fondova. Međutim, pandemija COVID-19 donijela je preokret. Tada je državama dozvoljeno dodatno zaduživanje, a EU je prvi put u većem obimu izašla na finansijsko tržište kako bi pomogla oporavak ekonomija.

Kroz program Next Generation EU, Unija je uz sedmogodišnji budžet (2021–2027) od oko 1.200 milijardi eura obezbijedila dodatnih 800 milijardi kroz zajedničko zaduživanje. Sredstva su članicama dodjeljivana kao kombinacija grantova i povoljnih kredita, uz odloženu otplatu do 2028. Godine.

Zahvaljujući visokom kreditnom rejtingu i stabilnim javnim finansijama,  EU se zadužuje po znatno nižim kamatama nego pojedinačne države. Tako su članice, poput Hrvatske, mogle dobiti značajna sredstva po vrlo povoljnim uslovima, bez dodatnog zaduživanja na tržištu.

Međutim, naredni višegodišnji budžetski period EU (2028–2034) biće opterećen otplatom ovog duga iz perioda dodatnog zaduživanja EU na finansjskom tržištu, što je bilo za potrebe ekonomskog oporavka država članica u pospandemijskom periodu i novim izazovima, što će smanjiti raspoloživa sredstva za fondove. Dio budžeta biće preusmjeren na vraćanje kredita. Druga važna promjena je rast sredstava za nove prioritete, poput zajedničke evropske odbrane i vojne industrije, što je i logično, u uslovima povećanih geopolitičkih rizika, ratova i energetskih kriza, ističe Đurović.

,,Atraktivnost pristupanja EU koju su, kao  korisnice sredstava iz EU budžeta, osjetile nove države članice iz Istočne Evrope, pa i Hrvatska, se relativno smanjila, zbog svih novih rizika i troškova, zbog ratova i  energetskih kriza’’,objašnjava Đurović. 

To znači da Crna Gora, koja se bori da ove godine završi pregovore i uđe u EU, zatiče drugi, manje atraktivan finansijski okvir, ali istovremeno i povećane motive integracije - ne samo ekonomski prosperitet, već i evropske vrijednosti, mir i bezbjednost u Evropi, i svakoj državi članici, objašnjava Đurović. 

Na kraju, kaže Đurović, važno je istaći da, iako će finansijska podrška za ekonomsku konvergenciju novih država članica biti relativno manja, nego što je bila u prethodnim talasima proširenja, ona će i dalje biti veoma značajna, jer su u Crnoj Gori veoma izraženi infrastrukturni deficiti i regionalne disproporcije. 

Crna Gora ima probleme sa statistikom 

U posljednjem izvještaju EK za Crnu Goru navodi se da bi država u oblasti makroekonomske statistike i implementacije ESA 2010, trebalo da ostvari značajan napredak, kako u pogledu kvaliteta, tako i u pogledu obuhvatnosti podataka. „Redovna proizvodnja statistike javnih finansija još uvijek nije uspostavljena, a tabele za proceduru prekomjernog deficita (EDP), koje se dostavljaju Eurostatu, nepotpune su“, piše u izvještaju koji se odnosi na napredak u okviru Poglavlja 18.

Poglavlje 18 odnosi se na sposobnost države da proizvodi tačne i uporedive statističke podatke u skladu sa standardima EU.

Iz MONTSTAT-a navode za CIN-CG da se metodologija ESA 2010 trenutno testira kroz IPA projekat, ali da podaci još nijesu konačni i ne mogu se objaviti prije verifikacije Eurostata. 

U novoj epizodi podkasta Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) Istražuj.me sagovornica je Maja Gardašević iz NVO Diši, organizacije koja se bavi pravima onkoloških pacijenata i pružanjem podrške njihovim porodicama. 

Sa Gardašević smo razgovarali o problemima sa kojima se teško oboljeli građani u Crnoj Gori suočavaju kada pokušavaju da ostvare prava iz sistema socijalne i zdravstvene zaštite. Povod za razgovor je istraživanje CIN-CG-a koje je pokazalo da socijalno-ljekarske komisije mjesecima ne zasijedaju, zbog čega brojni građani i građanke Crne Gore čekaju odluke od kojih im zavisi pravo na tuđu njegu i pomoć, ličnu invalidninu i druge oblike podrške. U fokusu razgovora bili su dugotrajna čekanja, administrativne prepreke, nejasne procedure i posljedice koje takav sistem ima po pacijente i njihove porodice. 

Posebno smo govorili o tome kako kašnjenja u odlučivanju utiču na ljude koji se već bore sa teškom bolešću, visokim troškovima liječenja i svakodnevnom neizvjesnošću. Gardašević je ukazala na to da postojeći sistem socijalne podrške često ne odgovara realnim potrebama onkoloških pacijenata, te da administrativni zastoji dodatno opterećuju porodice koje su već izložene velikom finansijskom i psihološkom pritisku. U epizodi smo razgovarali i o informisanosti pacijenata o pravima koja imaju, saradnji institucija sa civilnim sektorom, najavljenoj reformi sistema i uvođenju jedinstvenog vještačenja invaliditeta, kao i o ključnim promjenama koje su neophodne da bi sistem u Crnoj Gori počeo zaista da funkcioniše.

U podkastu Istražuj.me razgovarali smo sa Aleksandrom Perovićem, dugogodišnjim ekološkim aktivistom i direktorom Ekološkog pokreta Ozon, o alarmantnom stanju upravljanja medicinskim otpadom u Crnoj Gori. 

Povod za razgovor bila su istraživanja Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), kao i nalazi Državne revizorske institucije, koji ukazuju da država već godinama funkcioniše bez jasne strategije u ovoj oblasti. U epizodi govorimo o tome kako se opasni medicinski otpad, uključujući patoanatomski materijal, izvozi pod sumnjivim šiframa ili završava u prepunim grobnicama, o neefikasnosti institucija, izostanku sankcija, kao i ozbiljnim rizicima po javno zdravlje i životnu sredinu. Sagovornik upozorava na sistemske propuste, nedostatak kontrole i političke odgovornosti, ali i na moguće posljedice ukoliko država hitno ne uspostavi održiv i transparentan sistem upravljanja medicinskim otpadom.

Na snimku u posjedu CIN-CG-a vidi se kako mašine za eksploataciju šljunka sprovode nelegalne aktivnosti na teritoriji Podgorice, nadomak kuća u Grbavcima, dok je u neposrednoj blizini, na području Zete, parkirano vozilo zetske Službe komunalne policije i inspekcije 

Andrea PERIŠIĆ

Na video-snimku u posjedu Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) vidi se da se na području Opštine Podgorica, u katastarskoj opštini Grbavci i dalje nelegalno eksploatiše šljunak. U neposrednoj blizini, na zetskoj teriotriji, parkirano je vozilo zetske Službe komunalne policije i inspekcije. Na snimku nema vidljive reakcije službenika u kolima, što ostavlja utisak da nadležni mirno posmatraju nelegalne aktivnosti koje bi morali da spriječe. Snimak je napravljen 23. februara u jutarnjim časovima. 

Vlada Crne Gore je početkom 2023. zaustavila radove više kompanija koje su vršile ekspolataciju šljunka u koritu Morače i Cijevne. Prije toga je usvojila Informaciju o potrebi hitne primjene mjera sanacije terena u zahvatu vodoizvorišta Bolje sestre. Zadužila je tadašnje Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma i Agenciju za zaštitu životne sredine da hitno uklone i sruše objekte koji su služili za ekspolataciju u tom području zbog ekološke katastrofe koja je prijetila da uništi vodoizvorište kojim se snabdijeva dobar dio primorja.  

CIN-CG se obratio Službi komunalne policije i inspekcije Opštine Zeta, tražeći objašnjenje da li su reagovali zbog ekspolatacije šljunka, koje je zabranjeno, zašto do sada nijesu izdati nalozi za rušenje nelegalnih separacija šljunka u Grbavcima i Mahali, da li su vršene kontrole, kao i koliko separacija posluje bez potrebnih dozvola i da li su o svemu obaviještene druge institucije, uključujući policiju, urbanističku, građevinsku i ekološku inspekciju, kao i tužilaštvo. Odgovori do objave ovog teksta nijesu stigli. 

Tako smo ostali uskraćeni za pojašnjenje da li je, ako službe izlaze na teren, a nelegalna postrojenja i dalje nesmetano rade na istom mjestu, nezakonita eksploatacija dobila institucionalnu zaštitu.

Iz podgoričke Uprave za inspekcijske poslove za CIN-CG kažu da separacija kao postrojenje ili pak sistem za razdvajanje materijala po veličini i vrsti, u dosadašnjoj praksi nije bio predmet njihove kontrole. ,,Prema zakonskim propisima, prije svega Zakonu o izgradnji objekata i podzakonskim aktima donešenim na osnovu njega, separacija nije prepoznata kao privremeni objekat koji bi bio predmet naše kontrole. Ona se obično tretira kao industrijsko postrojenje ili kao dio eksploatacije mineralnih sirovina. Tamo gdje postoji zahtijeva se jedna dublja analiza, upravo zbog posljedica koje može imati na okolinu, prije svega, procjena uticaja na životnu sredinu, vodne i ekološke saglasnosti, dozvole za eksploataciju i slično“, navode. 

Objašnjavaju da separacija kao građevinski objekat može biti predmet kontrole raznih inspekcija. ,,Prije svega dozvole za separaciju kontroliše urbanističko-građevinska inspekcija, rudarska, ekološka sa stanovišta zaštite životne sredine, vodna ako je u blizini rijeka, tržišna - da li je firma registrova na, da li legalno posluje i slično“, kažu iz Uprave za inspekcijske poslove iz Podgorice. 

,,I dalje nelegalni eksplatatori prirodnih resursa pronalaze načine da vrše opstrukcije u procesu oslobođenja sanitarne zone vodoizvorišta Bolje sestre i borbe protiv eko kriminala i vjerovatno i dalje imaju jak uticaj preko određenih ljudi u institucijama, a možda i političara“, kaže za CIN-CG ekološki aktivista Vuk Vujisić. 

Ipak, prema njegovim riječima, neke stvari idu na bolje. ,,Prvi put postoji sistemsko i združeno djelovanje tužilaštva i policije u saradnji sa drugim organima koji su neophodni za trajno zaustavljanje ove pljačke prirodnih resursa. Osnivanje nove specijalne jedinice policije i ovlašćivanje časnih i proaktivnih inspektora, kao i formiranje operativnog tima Vrhovnog državnog tužilaštva za borbu protiv ekološkog kriminala na čelu sa tužiocem Markom Mugošom daju rezultate i uskoro će i ove pojave koje vidimo na terenu postati prošlost. Očekujem da će se brzo krenuti u sanaciju rijeke Morače i njene obale, a da će devastatori odgovarati“, navodi Vujisić. 

Prema riječima Azre Vuković iz NVO Green Home, scene nelegalnog iskopavanja šljunka su već puno puta viđene u Crnoj Gori. 

,,Kada se nelegalna eksploatacija šljunka odvija praktično pred očima institucija koje bi trebalo da je spriječe ili da je prijave drugim nadležnim institucijama, onda to ukazuje na, prije svega, nedostatak političke volje da se ovakve nelegalne aktivnosti spriječe. Suštinski, ovakvo ponašanje je prećutna saglasnost i odobravanje nelegalnih aktivnosti“, kaže Vuković za CIN-CG. 

Ona ističe da je posebno problematično što se radi o lokacijama koje su već godinama prepoznate kao kritične i izuzetno ugrožene. ,,Ne postoji institucija u Crnoj Gori, kako na lokalnom, tako i na nacionalnom nivou, koja nije informisana o riziku koji nelegalna eksploatacija šljunka nosi sa sobom, kako iz ugla zaštite prirode, tako i iz ugla krivične odgovornosti, te se ne može govoriti o neinformisanosti i neznanju, naprotiv“, smatra Vuković. 

Izostanak reakcije u ovakvim slučajevima, kako ističe, šalje vrlo opasnu poruku, a to je da zaštita prirode i prirodnih resursa nijesu prioritet.

Iz Radunovićevog resora tvrde da je u posljednjih pet godina uklonjeno 11 postrojenja sa područja Zete 

Prema informacijama koje je CIN-CG dobio od Ministarstva prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine (MPPUDI), do sada je sa područja Zete uklonjeno 11 postrojenja sa pratećim objektima, dok su za tri pribavljena odobrenja. Dva su u postupku legalizacije dijela objekata, a četiri su pod mjerom zabrane korišćenja.

,,Zaključak Vlade iz februara 2023. odnosio se na hitno uklanjanje inženjerskih objekata - postrojenja na području zahvata vodoizvorišta Bolje sestre uz Moraču i Cijevnu, što je i sprovedeno. U dijelu upita o iskopu i odvozu materijala - šljunka, riječ je o nelegalnoj aktivnosti u nadležnosti kontrole drugih organa: inspektora za vode, ekološke inspekcije, komunalne inspekcije i Uprave policije”, kažu iz Vladinog resora kojim rukovodi ministar Slaven Radunović za CIN-CG. 

Naveli su i da na ovom prostoru “nije utvrđeno građenje, odnosno postavljanje novih inženjerskih objekata – postrojenja iz nadležnosti kontrole građevinske inspekcije”. 

Nelegalna eksploatacija šljunka na širem području donjeg toka Morače godinama je prepoznata kao jedan od najvećih ekoloških problema u Crnoj Gori. Iz Vlade Crne Gore su još 2021. saopštili da je jedna od najkritičnijih dionica upravo donji tok Morače, od Botuna do Ponara, te da na toj dionici postoji više separacija, pri čemu tada nijedan subjekt nije imao dozvolu Uprave za vode za eksploataciju šljunka. 

Uprava za inspekcijeske poslove i Inspekcija za vode su tokom 2021. i 2022. dostavile policiji i tužilaštvu brojne krivične prijave zbog sumnje na nelegalnu eksploataciju šljunka, a te prijave podnijete su i protiv firmi koje posluju na području Grbavaca i Mahale i to protiv “Pe Mar“ DOO, koja se pominje u dva slučaja u KO Grbavci, zatim DOO “FAB LIVE“ i DOO “Mimar Trans“ u Grbavcima i mjestu Vrbiš, kao i DOO “Montenegro Petrol“ u KO Mahala, čija su postrojenja i srušena u februaru 2023. godine. 

Prema podacima Poslovne mreže, izvršni direktor “Pe Mar“ DOO je Predrag Maraš, izvršni direktor DOO “FAB LIVE“ je Marko Popović, dok je izvršni direktor firme DOO “Mimar Trans“, koja je, kako piše u Poslovnoj mreži, u blokadi, Mario Stanić. 

CIN-CG se obratio ovim firmama i pitao ih da li se sada bave iskopavanjem šljunka na području Zete. Iz firme “FAB LIVE” su CIN-CG-u kazali da nemaju nikakva postrojenja, niti sprovode ikakve aktivnosti na ovom području. Iz firme “Pe Mar“ DOO nijesmo dobili odgovore do objave ovog teksta, dok sa i firmom DOO “Mimar Trans“ nijesmo uspjeli da stupimo u kontakt. 

Postupak pred Osnovnim državnim tužilaštvom u Podgorici protiv direktora firme “Pe Mar“ DOO Predraga Maraša, od prije nekoliko godina, okončan je odloženim gonjenjem i on i njegovo preduzeće kažnjeni su sa 1 700 eura zbog krivičnog djela “nedozvoljeno bavljenje privrednom, bankarskom, berzanskom i djelatnošću osiguranja”. O tome je CIN-CG već pisao. 

Vujisić podsjeća na to da već ima nekoliko slučajeva uspješne konfiskacije i pečaćenja vrijedne mehanizacije. ,,To je poruka svima koji nastavljaju da nelegalno rade i pljačkaju prirodne resurse da će odgovarati i uz to izgubiti vrijednu imovinu po okončanju postupka, a vjerujem da se vrši i provjera ljudi u institucijama koji potencijalno vrše opstrukcije u korist eksploatatora“. 

On ističe da veliku ulogu u suzbijanju ovog tipa kriminala ima to što Crna Gora pretenduje da postane sledeća članica Evropske unije (EU). ,,Našim partnerima je važna i spremnost u borbi protiv eko kriminala i to je ambasador EU Johan Satler više puta isticao u svojim javnim nastupima, te vjerujem da će ovoga puta Crna Gora zaista pokazati da može da iznese ovaj proces do kraja, uz podršku svih relevantnih činilaca u društvu i jednom za svagda dovrši ovaj proces koji traje godinama“, navodi Vujisić. 

Posljedice iskopavanja šljunka pogubne 

Posljedice višegodišnjeg pustošenja Morače nijesu samo pejzažne. Vodoizvorište Bolje sestre, iz kojeg se snabdijeva crnogorsko primorje, već godinama je pod pritiskom upravo zbog devastacije korita Morače. Od 2007. nivo Morače opao je za šest metara, a kao glavni negativni efekat registrovan je pad izdašnosti izvorišta Bolje sestre sa 2 300 na 300 litara u sekundi. Iz Regionalnog vodovoda Crnogorsko primorje su navodili ranije i da je tokom ljetnjih sezona 2021. i 2022. izdašnost padala i do 265 litara u sekundi, uz ocjenu da je riječ o direktnoj posljedici dugotrajne nelegalne eksploatacije šljunka i pijeska u zoni sanitarne zaštite. 

,,Rijeka Morača i vodoizvorište Bolje sestre nijesu samo pitanje zaštite prirode već pitanje javnog zdravlja, bezbjednosti i dugoročne održivosti. Stoga, očigledno je da institucije ustuknu pred interesima pojedinaca i tako štetu trpe svi građani Crne Gore. To govori o potpunom nedostatku kapaciteta ili hrabrosti institucija, koje podsjetiću, plaćaju građani, da bi štitili njihov interes a ne interese pojedinaca“, navodi još Vuković. 

Ona ističe da posljedice degradacije riječnog korita, ugrožavanje vodoizvorišta i potencijalno narušavanje snabdijevanja pitkom vodom za veliki broj građana je pitanje čije posljedice nijesu privremene, već dugoročne i često nepovratne. ,,Zato treba insistirati na odgovornosti, kako izvršioca nelegalne eksploatacije, tako i onih koji su se oglušili o istu. U suprotnom, šalje se poruka da je nelegalno ponašanje dozvoljeno za one pojedince koji imaju zaštitu u sistemu“. 

Međutim, još nema odlučne sistemske reakcije države, jer ona i dalje registruje slučajeve nelegalnog iskopavanja šljunka. 

Tako je policija u avgustu 2025. u akciji “Kajak” na području Zete uhapsila četiri osobe koje je zatekla u nelegalnoj eksploataciji riječnog nanosa, dok je vodoprivredni inspektor tada sačinio zapisnik, a tužilaštvo ocijenilo da postoje elementi krivičnih djela neovlašćena eksploatacija šljunka i oštećenje pri eksploataciji riječnog nanosa. 

Zbog govora mržnje AMU je, ove i prošle godine, televizijama izrekla četiri novčane kazne od po 500 eura i više upozorenja. Pored Pinka, Adrije i Prve, opasne narative širio je i nacionalni javni servis RTCG, a i podgorički javni emiter 

Predrag NIKOLIĆ

Prema podacima koje je Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) dobio od Agencije za audiovizuelne medijske usluge (AMU) govor mržnje se sa društvenih mreža preliva i u programe elektronskih emitera sa nacionalnom pokrivenošću. O tome govori i sve veći broj kazni koje AMU izriče zbog diskriminacije i uvredljivog govora. 

NA UDARU CRNOGORCI, HRVATI, TURCI...

U februaru ove godine Savjet AMU donio je odluku o privremenom ograničenju prijema i reemitovanja emisija TV Pinka Novo jutro – Jutro sa dušom, a koje vode apologete režima Aleksandra Vučića – Jovana Jeremić i Predrag Sarapa. Sankcionisana televizija je dio Pink media group iz Srbije, koje je u vlasništvu biznismena Željka Mitrovića. 

Mjera je izrečena na period od šest mjeseci zbog kršenja člana 7 stav 1 Evropske konvencije o prekograničnoj televiziji, kojim je propisano da programski sadržaji moraju poštovati dostojanstvo ljudskog bića i osnovna prava drugih. Umjesto jutra sa dušom u Jeremićkinoj emisiji izlivao se govor mržnje prama pripadnicima crnogorskog naroda, ali i prema i hrvatskim državljanima, kao i prema građanima Republike Turske. 

Hrvati su nazivani ustašama, Turci novim okupatorima, a širene su i teze da su Crnogorci mutirani Srbi, neki hibrid, da su krenuli proustaškim putem, ali da će Crna Gora brzo biti dio  Srbije... ,,AVNOJ-evska Crna Gora neće postojati još dugo i to mogu da kažem, skoro, sa sigurnošću. Doće do promena granica, Srbija će ponovo imati more i to je ono što plaši Brisel...'', jedan je od citata koji se navodi u dokumentu AMU.

Problem nije samo Pink, sa drugom tradicijom sijanja mržnje, već su i mediji koje finasiraju građani Crne Gore, javni servis RTCG i lokalni podgorički emiter širili opasne i problematične narative. 

,,Podaci iz posljednjih godina ukazuju na zabrinjavajući trend. U 2025. godini AMU je izrekla šest upozorenja zbog diskriminatornog i uvredljivog govora, kao i tri novčane kazne u iznosu od po 500 eura. Poređenja radi, u 2024. godini izrečeno je samo jedno upozorenje po ovom osnovu, od ukupno 107 upozorenja, dok novčanih kazni nije bilo'', kazali su za CIN-CG iz Agencije. 

Da se radi o trendu koji se nastavlja u negativnom pravcu potvrđuje i podatak da je već u prva tri mjeseca 2026. godine izrečena jedna novčana kazna zbog ponavljanja ove vrste prekršaja. ,,Treba imati u vidu da se novčana kazna izriče u situacijama kada emiter, uprkos prethodno izrečenom upozorenju, u roku kraćem od šest mjeseci ponovo prekrši istu obavezu utvrđenu zakonom, aktom Agencije ili izdatim odobrenjem. Samim tim, broj izrečenih novčanih kazni ukazuje na to da određeni emiteri svjesno zanemaruju ili propuštaju da preduzmu mjere kojima bi spriječili objavljivanje spornog sadržaja'', naglašavaju iz AMU.

Agencija je krajem februara sa 500 eura kaznila  Adria TV zbog, kako se navodi u rješenju, ponovljenog kršenja zabrane podsticanja diskriminacije i propusta da objavi podatke o izvoru preuzetog programa. Kazna je izrečena zbog reemitovanja novogodišnjeg programa iz studija Informer TV iz Beograda.

U emisiji je veličano četništvo, uz negiranje crnogorskog identiteta kao začin novogodišnjem slavlju: mijenjani su stihovi tradicionalnih i autorskih pjesama na način da se Crna Gora označava kao „srpska“, iznošene izjave poput „Nije ovo Crna Gora, no Srbija pored mora“ i „svi su Srbi – Srbi“, uzvikivana i pjevana imena pravosnažno osuđenih ratnih zločinaca, koji su predstavljani kao „heroji“, navodi se u obrazloženju rješenja AMU. 

Tokom 2025. novčane kazne i upozorenja dobili su Prva TV i Adria TV, dok su upozorenja izrečena i Radio televiziji Crne Gore (RTCG), TDI Radiju i Gradskoj TV.   

,,Sadržaji koji su bili predmet izrečenih mjera najčešće su se odnosili na stavove i kvalifikacije koje se mogu smatrati diskriminatornim prema određenim grupama, uključujući etničke, nacionalne, političke, migrantske, manjinske i druge ranjive zajednice. U tim slučajevima često se potencira pripadnost grupi ili određeno stvarno ili pretpostavljeno lično svojstvo kao osnov za diskriminaciju, kroz podsticanje predrasuda, targetiranje ili promociju i podržavanje ograničavanja prava tih grupa. Takođe, u pojedinim slučajevima zabilježena je relativizacija istorijskih događaja ili zločina, neprecizno i selektivno predstavljanje istorijskih činjenica, izostanak pozivanja na relevantne izvore, kao i upotreba terminologije koja može izazvati diskriminaciju i dodatno produbiti društvene podjele'', objašnjavaju iz AMU. 

KAZNE ZA TV ADRIA I PRVA 

Prije nego što su novčano kažnjene, televizije Adria i Prva oglušile su se o dva upozorenja AMU,  jer su emiteri omogućili ili urednički oblikovali sadržaj kojim se podstiče diskriminacija, šire stereotipi ili favorizuje narativ koji određene društvene grupe prikazuje u negativnom kontekstu. 

Prva TV prvu kaznu od 500 eura zaradila je zbog jutarnjeg programa u kojem su analizirane reakcije na podizanje spomenika četničkom vojvodi i ratnom zločincu Pavlu Đurišiću i inicijativu za izmještanje spomenika vojvodi Mirku Petroviću. Gledaoci su imali prilike da čuju poruke kojim se opravdava podizanje spomenika Đurišiću uz argumentaciju da je „postavljen na privatnom posjedu i finansiran privatnim novcem“, uz opasne komentare gledaoca da „Crnogorce i Srbe nijesu sjekli Turci, nego Bošnjaci“.

AMU je reagovao i na način izvještavanja ove televizije, o šovinističkim incidentima u Podgorici protiv državljana Turske. U emisiji 60 minuta čule su se konstatacije ,,napad Turaka na momka iz Podgorice” uz pitanja „šta ćemo sa hiljadama turskih državljana među kojima je veliki broj prestupnika”. 

TV Prva našla se na udaru AMU i 25. juna prošle godine kad je reemitovala programski sadržaj nazvan Specijalna emisija, u koprodukciji režimskih emitera registrovanih u Srbiji. U emisiji su učestvovali: Gordana Uzelac (TV Pink), Dragan Vučićević (TV Informer), Milomir Marić (TV Happy), Ivana Vučićević (Studio B), Branko Babić (privrednik), Lazar Stijak (prof. Medicinskog fakulteta u Beogradu), Oliver Jakšić (TV B92) i presuđeni ratni zločinac Vojislav Šešelj.  

U emisiji je iznesen niz tvrdnji kojima se direktno negira genocid u Srebrenici, uključujući navode da kolaps koji je planiran u Srbiji od 28. juna do 11. jula, kada je godišnjica zločina u Srebrenici, vodi ka „žigosanju Srba kao genocidnog narod”, iako „genocida nije bilо''. Pored toga, kako je utvrdila Agencija, omogućeno je iznošenje stavova kojima se podstiče nasilje i potencira pripadnost određenoj grupi, kao oblik diskriminacije prema njima i ugrožena privatnost i dostojanstvo građana. 

Novčanu kaznu dobila je i Adria TV zbog dokumentarca Srebrenica, anatomija obmane. Prema ocjenu Agencije radi se o  selektivnom prikazu događaja tokom genocida u Srebrenici. Regulator je utvrdio da iako u programu nije bilo direktnog negiranja genocida, sporni su bili ton i narativ koji sugeriše da se nasilje može posmatrati kao „posljedica ranijih nepravdi“. Upravo takav pristup, upozoreno je iz AMU, može produbiti društvene podjele i legitimisati diskriminatorne stavove u javnom prostoru.

Prije kazne Adria TV je upozorena od strane regulatora i zbog emisija Zorom i Press Plus u kojima su advokat Miomir Joksimović i civilni aktivista Zarija Pavićević  iznosili stavove kojim se podstiče netrpeljivosti i diskriminacije prema stranim državljanima i pojedinim etničkim i vjerskim grupama. 

U programu su iznošene tvrdnje o navodnom stvaranju zatvorenih zajednica stranaca, pa je tako Joksimović upozorio da bi se u pojedinim kvartovima „za 15 godina mogao uvesti šerijatski zakon“, dok je Pavićević zagovarao strože kontrole stranaca, navodeći da se „može procijeniti ko je iz kog područja“ i da bi policija trebalo da primjenjuje nasumične provjere statusa na ulici. Upićene su i poruke poput poziva da se „broj stranaca u Crnoj Gori mora smanjiti makar za pola“, uz apel građanima da „nastave borbu i zaštite sebe i svoju imovinu“ . 

UPOZORENJA

Zbog viceva na račun  priapdnika romske populacije i osoba sa invaliditetom, AMU je izrekao upozorenje TDI Radiju. Sporni sadržaj je emitovan u zabavnoj emisiji Antidepresiv u aprilu 2025. godine. U emisjiji su, kroz viceve i humoristične priloge, stereotipno i uvredljivo predstavljene pojedine društvene grupe, uključujući osobe s invaliditetom i pripadnike romske zajednice. 

Analizom snimka emisije utvrđeno je da su sporni sadržaji bili urednički odabrani i emitovani u okviru programa povodom Dana šale. Iako je emiter isticao da je riječ o humoru i emitovao napomene da emisija nema namjeru vrijeđanja, Agencija je zaključila da takva forma ne oslobađa odgovornosti kada sadržaj prelazi granice dozvoljene satire i može podsticati diskriminatorne stereotipe. 

I podgoričkom lokalnom javnom emiteru - Gradskoj TV izrečena je mjera upozorenja, zbog stava koji je u emisiji Presing na toj televiziji iznio urednik portala Srpska 24 Ivan Milošević. On je kazao da misli „da je malo nepristojno da u državi u kojoj imate 74 odsto pravoslavnog stanovništa spoljnu politiku vodi predstavnik nacionalne manjine“, govoreći o ministru vanjskih poslova Ervinu Ibrahimoviću. Agencija je ocijenila da se tim stavom  ,,stigmatizuju i etiketiraju predstavnici nacionalne manjine, sugerišući da je neprikladno da neko iz te zajednice obavlja važnu javnu funkciju''. 

Gradska TV je istog dana u poslijepodnevnim satima, reprizirala spornu emisiju, čime je, utvrdila je AMU, propustila da  ograniči dalje širenje ovog nedozvoljenog govora. Regulator je problematizovao i odabir sagovornika za lokalni javni servis, s obzirom na Miloševićeve prethodne izjave.   Milošević je prije ovog gostovanja, javnu pažnju ,,zavrijedio'' kolumnom,,Koncert za Nermina: Islamizacija Podgorice?” koja je objavljena pa povučena sa portala Borba.  U njoj je Milošević naveo da Nermin Abdić, kandidat za gradonačelnika Podgorice u vrijeme lokalnih izbora i poslanik Demokratske partije socijalista ,,ipak pripada religioznoj i nacionalnoj manjini i teško može da pod svoje skute objedini ono što je Podgorica bila, a i danas je. Ipak, ovaj grad je naselje pravoslavnih stanovnika i njihova tradicija…” 

Upozorenje od AMU dobio je i nacionalni javni servis – RTCG. Ono se odnosi na emitovanja druge i treće epizode dokumentarnog serijala Vraneš – zemlja i Ijudi,  na Prvom programu, 06. i 13. januara 2025. godine, a njime je, zaključili su u Agenciji,  omogućeno promovisanje diskriminatornog postupanja.  

Analizom pomenutih epizoda, Agencija je zaključila da nije ispoštovana dokumentarna etika koja zahtijeva vjerodostojnost, preciznost i integritet prilikom predstavljanja teme, te da su relativizovali zločin, neprecizno i selektivno su predstavljeni istorijski podaci, bez relevantnih izvora, uz upotrebu terminologije koja izaziva diskriminaciju i može podstaći podjele. 

To se, navode iz Agencije, posebno odnosi na način na koji se prikazuju vrijeme i razlozi migracija stanovništva posmatranog kraja (iseljavanja i doseljavanje), a posebno iseljavanje muslimanskog stanovništva krajem i nakon 1924. godine iz predjela Tomaševa (tadašnji Šahovići) i Pavinog polja. ,,Imajući u vidu da su masovna ubistva više stotina muslimanskih stanovnika, koja su se dogodila početkom decembra 1924, bila glavni uzrok masovnog iseljavanja pripadnika u narednom periodu, emiter neopravdano, neobjektivno i neprimjereno, i to u više navrata u epizodama od 6. i 13. januara, posljedicu tog događaja neutralno naziva 'iseljenjem', a u par navrata koristi relativizirajuću terminologiju 'dramatični događaji' kao i 'tragičan događaji' bez navođenja ključnog istorijskog konteksta – da je to iseljavanje bilo izazvano, odnosno posljedica strašnog zločina – masovnog ubistva'', navodi se u odluci AMU. 

Iz AMU za CIN-CG navode da ,,sadržaji koji doprinose stvaranju ili širenju negativnih percepcija i diskriminatornih stavova prema različitim grupama ne mogu uživati zaštitu kao oblik slobode izražavanja, jer predstavljaju njenu zloupotrebu. U takvim slučajevima, izricanje mjera predstavlja mehanizam zaštite prava drugih i javnog interesa''.

U ovoj epizodi podkasta govorimo o stanju u pravosuđu i bezbjednosnom sektoru Crne Gore-od posljednjih bjekstava i problema sa mjerama nadzora, do novih zakona o policiji i ANB-u, oduzimanju imovine, ali i o tome šta se dešava u pravosuđu i koliko to sve utiče na evropski put zemlje. Naš gost je Dejan Milovac, direktor Istraživačkog centra MANS-a, organizacije koja se godinama bavi borbom protiv korupcije i organizovanog kriminala.

Kristina Radoman obrazovala se na ustanovama koje prate afere zbog sumnjivih diploma i doktorata

Andrea PERIŠIĆ

Direktorica JU “Srednja medicinska škola Podgorica“ Kristina Radoman doktorirala je na Fakultetu medicinskih nauka Univerziteta u Kragujevcu, a okolnosti pod kojima je stekla to zvanje otvaraju niz pitanja o transparentnosti i vjerodostojnosti tog postupka, posebno zato jer je taj fakultet ranije bio u žiži javnosti zbog spornih diploma i doktorata. 

Radoman je završila Visoku zdravstvenu školu strukovnih studija u Beogradu i Fakultet za menadžment, smjer menadžment u zdravstvu u Beogradu. To se navodi u biografiji koja je dostupna u okviru njene doktorske disertacije. Njen doktorat se može pronaći u Registru doktorata NARDUS i bibliotečkim zapisima i zaveden je kao doktorska disertacija iz 2018. godine na Fakultetu medicinskih nauka Univerziteta u Kragujevcu.

Visoka zdravstvena škola strukovnih studija u Beogradu je, prema riječima koordinatora Alternative Crne Gore, organizacije koja se već duže vrijeme bavi problemom lažnih diploma, Zarije Pavićević, među školama iz kojih dolazi veliki broj spornih diploma u zdravstvenom sektoru Crne Gore. 

,,Ta škola je, prema našim informacijama, godinama važila za jedno od problematičnijih mjesta kada je riječ o spornim diplomama u zdravstvenom sektoru. Nije riječ o izolovanim slučajevima, već o ozbiljnoj pojavi, jer je veliki broj glavnih sestara i medicinskih tehničara u Crnoj Gori završio upravo tu školu”, kaže Pavićević za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG). 

On ističe da je zbog toga veća potreba da se sve diplome stečene na toj adresi temeljno provjere. ,,Posebno kada je riječ o ljudima koja danas obavljaju odgovorne funkcije u zdravstvenom i obrazovnom sistemu”, navodi Pavićević. 

CIN-CG nije uspio da utvrdi koja se tačno ustanova krije iza navoda u biografiji da je nakon Visoke zdravstvene škole strukovnih studija Radoman završila “Fakultet za menadžment, smjer menadžment u zdravstvu u Beogradu“. Javno dostupni podaci pokazuju da u Beogradu postoji ili je postojao studijski program “menadžment u zdravstvu“ na više ustanova, uključujući Fakultet organizacionih nauka (FON), Medicinski fakultet, ICEPS ali i neke sporne obrazovne ustanove kao što su Akademija strukovnih studija i Univerzitet Singidunum, kao i pojedine visoke škole, ali nema podataka o Fakultetu za menadžement pod tim nazovim koji ima smjer “menadžement u zdravstvu”.  

Doktorirala na ustanovi koja se dovodi u vezu sa lažnim diplomama i doktoratima, uz nedosljednosti 

U zvaničnoj biografiji koja je dostupna na oficijalnom sajtu JU “Srednja medicinska škola Podgorica”, Radoman ne navodi gdje se školovala prije nego što je doktorirala, već samo gdje je branila doktorsku tezu - na Fakultetu medicinskih nauka Univerziteta u Kragujevcu, na smjeru preventivna medicina. Tema teze bila je “Uticaj ishrane obogaćene Omega - 3 i Omega - 6 masnim kiselinama na funkciju miokarda i oksidativno – inflamacijske parametre kod srca starih pacova“. 

U avgustu 2022. godine, nekoliko godina pošto je Radoman doktorirala, nekadašnji rektor Univerziteta u Kragujevcu Nebojša Arsenijević i dekan Fakulteta medicinskih nauka Predrag Čanović uhapšeni su i sprovedeni u Kraljevo po nalogu Tužilaštva za organizovani kriminal, zbog sumnji u zloupotrebu službenog položaja i malverzacije u vezi sa izdavanjem diploma, čime su, prema navodima tamošnjih medija, pribavili višemilionsku korist. Arsenijević se teretio za trgovinu uticajem, a Čanović za zloupotrebu službenog položaja, a optužbe su se odnosile na to da su nezakonito upisivali strane državljane i izdavali im falsifikovane diplome, pa čak i doktorske disertacije. Ovaj slučaj je doveo do sumnji u regularnost rada pojedinih struktura na Univerzitetu u Kragujevcu i otvorio pitanja o kontroli akademskih procedura na toj instituciji.

Pripravnički staž Radoman je odradila u Domu zdravlja u Podgorici. U njenoj biografiji piše još da je zaposlena kao nastavnica u JU “Srednja medicinska škola” u Podgorici od 2011, gdje predaje stručno-medicinsku grupu predmeta, kao i da je bila vršiteljka dužnosti direktora u toj školi, a da funkciju direktorice obavlja od kraja januara 2022. Radoman je i saradnica u nastavi na Medicinskom fakultetu Univerziteta Crne Gore (UCG) na studijskom programu Visoka medicinska škola, kao i na Fakultetu političkih nauka UCG-a, a i dobitnica je nagrade za najboljeg nastavnika iz Fonda za kvalitet i talente. 

U doktoratu Kristine Radoman se pojavljuju neke nelogičnosti. Na naslovnoj i identifikacionoj strani rada kao mentor navodi se doc. dr Vladimir Živković, dok se u dijelu na engleskom jeziku kao mentor pojavljuje potpuno drugo ime, profesor Lukas Rasulić. Uz to, polje za datum odbrane disertacije ostavljeno je prazno. Na zvaničnoj biografiji predavača na sajtu Medicinskog fakulteta UCG-a piše da je Radoman doktorirala 19. januara 2018. godine. 

U bibliografiji njene disertacije naveden je i njen naučni rad sa nekoliko koautora po nazivom “Differences between α-linolenic and linoleic acid supplementation on the redox status and cardiodynamic parameters of male and female Wistar albino rats“, koji je objavljen u časopisu Archives of Biological Sciences u oktobru 2017. 

Prema pravilniku Fakulteta medicinskih nauka u Kragujevcu, za prijavu teme doktorske disertacije kandidat mora imati objavljen rad in extenso kao prvi autor, dok je za odbranu potrebno da ima najmanje tri objavljena rada, od kojih je najmanje jedan iz teme disertacije i objavljen u časopisu sa impakt faktorom na SCI listi.

CIN-CG je uputio Radoman više pitanja koja se odnose na njeno obrazovanje i doktorsku disertaciju. Tražili smo da precizira gdje je i kada završila osnovne i magistarske studije, kao i da objasni nepodudarnosti u samoj disertaciji koje se odnose na mentora i izostavljen datum odbrane. Pitali smo je i da li je rad prošao formalnu provjeru originalnosti, koji su djelovi doktorata eventualno ranije objavljeni kroz naučni članak na srodnu temu, kao i kako komentariše činjenicu da je doktorirala na univerzitetu koji je posljednjih godina bio u žiži javnosti zbog afera u vezi sa diplomama i doktoratima.

Ni poslije više od dvije nedjelje čekanja, Radoman nije odgovorila.

Radoman ima i neobično širok spisak stručnih radova, od medicine, preko sporta, do bankarstva 

U biografiji Radoman ističe da je “učestvovala je na više Međunarodnih i regionalnih naučnih konferencija i objavila dvadesetak radova publikovanih u domaćim i stranim stručnim časopisima od kojih je pet na SCI listi”. 

SCI lista je kolokvijalni naziv za časopise indeksirane u Science Citation Index Expanded (SCIE), jednom od glavnih indeksa baze Web of Science, jedne od najvažnijih međunarodnih baza koja se koristi za praćenje kvaliteta, vidljivosti i citiranosti naučnih časopisa. 

Prema podacima dostupnim u bazi Web of Science, Radoman ima sedam naučnih radova indeksiranih u Core Collection, a među tim radovima nalaze se dva rada objavljena u časopisu Molecular and Cellular Biochemistry izdavača Springer, zatim rad u časopisu BMC Complementary Medicine and Therapies, koji izlazi u okviru Springer Nature/BMC, rad u časopisu Children izdavača MDPI, kao i rad u International Journal for Vitamin and Nutrition Research, časopisu koji je indeksiran u relevantnim međunarodnim bazama. 

Na sajtu Medicinskog fakulteta Univerziteta Crne Gore, gdje Radoman predaje, navodi se gdje je još sve objavljivala radove i može se vidjeti da se radi o veoma različitim vrstama publikacija, čiji akademski ugled i domet nijesu na istom nivou - od etabliranih i indeksiranih naučnih časopisa, poput Archives of Biological Sciences, Serbian Journal of Experimental and Clinical Research i Central European Journal of Public Health, do nekih regionalnih časopisa i konferencijskih zbornika.

Uvid u spisak radova koje je Kristina Radoman navela u biografiji pokazuje neuobičajeno širok i tematski nepovezan raspon oblasti u kojima se pojavljuje kao autorka ili koautorka, od fiziologije, ishrane i sportske medicine, preko javnog zdravlja i toksikologije, do održivog razvoja, termalnog komfora, vodonika, elektronskog kartona, pa čak i elektronskog bankarstva. Takva svestranost, sama po sebi, ne mora biti sporna, ali otvara pitanje kakav je bio stvarni obim i karakter njenog naučnog doprinosa u tako različitim oblastima. 

Većina publikacija koje se spominju u biografiji Radoman na sajtu Medicinskog fakulteta UCG-a u kojima je objavljivala radove nije indeksirana u bazi Web of Science. 

Zanimljivo je, između ostalog, da je 2015. zajedno sa koautorima objavila rad “Engineering providing of sustainable development“ u publikaciji Applied Mechanics and Materials. 

Applied Mechanics and Materials je stručna publikacija iz oblasti inženjerstva i primijenjenih tehničkih nauka. Iako je bila uključena u Scopus, jednu od najpoznatijih međunarodnih bibliografskih i citatnih baza koja se koristi za praćenje naučnih časopisa, radova i citiranosti istraživača, ta publikacija je 2014. uklonjena iz te baze, a kao razlog su navedene “publication concerns”, što znači da su se pojavile zabrinutosti u vezi sa izdavačkom ili uredničkom praksom časopisa, odnosno standardima objavljivanja.

Najveće povlastice gradske vlasti Podgorice i Budve daju Mitropoliji crnogorsko primorskoj, koja intezivno gradi, ne samo hramove, već i projekte koji donose veliki profit, a nerijetko se oslobađaju dažbina

Maja Boričić/Predrag Nikolić

U Podgorici i Budvi su vjerske zajednice postale važni investitori: grade škole, crkve, džamije, kulturne centre, solarne elektrane, trafostanice, ali i stambene i poslovne objekte.

Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) je za ovaj članak dobio podatke iz Glavnog grada i Budve, gdje se izvodi i planira gradnja vjerskih objekata, ali i drugih investicija povezanih sa vjerskim zajednicama.  Međutim, ni budvanska, ni podgorička opština nijesu odgovorile na brojna pitanja, značajna za istraživanje- kakav je odnos lokalnih samouprava prema religijskim institucijama. 

Ostao je bez odgovora naš upit da li se prema svim vjerskim zajednicama postupa na isti način, koliko su vjerski projekti u protekloj deceniji koštali lokalne budžete kroz oslobađanja, umanjenja, ustupanje zemljišta, infrastrukturne zahvate i druge pogodnosti i da li su građani ikada bili uključeni u javnu raspravu o uticaju projekata vjerskih zajednica na gradski prostor, infrastrukturu i budžet.

Podgorica

U Podgorici, sudeći po dokumentaciji Sekretarijata za planiranje prostora i održivi razvoj, vjerske zajednice bile su korisnici budžetskih davanja, investitori stambenih i komercijalnih sadržaja, nosioci projekata od opšteg interesa i subjekti različitih komunalnih režima. Ono što nedostaje jeste jasan odgovor države i Glavnog grada: po kojim pravilima, za koga i zašto.

Dokumentacija do koje je došao CIN-CG pokazuje da su postupci formalno vođeni kroz zakonom propisane procedure, ali da vjerske zajednice u Podgorici nijesu u istom režimu kada je riječ o komunalnim obavezama. 

Najupadljiviji primjer razlika u tretmanu vidi se na slučaju Mitropolije crnogorsko-primorske Srpske pravoslavne crkve (Mitropolija). Za kompleks na Starom aerodromu, koji obuhvata vjersku gimnaziju Sveti Sava od 4.451 kvadrata i istoimeni hram od 309 kvadrata, čiji je ktitor Risto Drekalović, vlasnik KIPS-a, prvobitni obračun komunalne naknade iznosio je više od 260.000 eura. Nakon intervencije tadašnjeg Ministarstva ekologije, prostornog planiranja i urbanizma 2023. godine, na čijem je čulu bila Ana Novaković Đurović, gimnazija je u potpunosti oslobođena plaćanja komunalija, dok je za crkvu primijenjeno umanjenje od 80 odsto. Uz oslobađanje i umanjenje poreza platili su, samo za crkvu, svega 6.048,18 eura. 

Istovremeno, Jevrejskoj zajednici je 2024. godine za znatno manji objekat, kulturni centar od dva sprata, utvrđena naknada preko 46.000 eura, bez oslobađanja. 

Mitropolija gradila i višespratnicu u najatraktivnijem dijelu grada

Dokumenti ukazuju da uloga Mitropolije u glavnom gradu nije ograničena na izgradnju crkava, parohijskih domova ili pomoćnih vjerskih sadržaja, već je i učesnik u značajnim stambeno-poslovnim zahvatima, ali i poljoprivrednoj proizvodnji.

Dokumentacija pokazuje da je Mitropolija u Podgorici bila i suinvestitor u tržišnoj stambenoj gradnji u najužem centru grada. Mitropolija je zajedno sa privatnom firmom Volvox inženjering suinvestitor luksuzne stambene zgrade pored crkve Svetog Đorđa u Podgorici, u najatraktivnijem dijelu grada.

Mitropolija gradi na još jednoj parceli u luksuznijem dijelu grada, u zahvatu DUP-a ,,Poslovni centar Kruševac- zona B”, planiran je poslovni objekat površine od oko 4.277 kvadrata, sa garažama, poslovnim prostorima i poslovnim apartmanima. 

U Zagoriču je takođe ova vjerska organizacija dobila urbanističko-tehničke uslove za gradnju objekta manje spratnosti, sa mogućnošću poslovanja u prizemlju. Na Koniku joj je odobrena i izgradnja trafostanice ,,MCP Gimnazija” kao lokalnog objekta od opšteg interesa. 

Na katastarskim parcelama u KO Cerovice, u Piperima, koje su evidentirane kao šuma pete klase i koje su u vlasništvo Mitropolije prenesene po osnovu poklona, planirana je izgradnja objekta u zoni namjene „poljoprivreda-stanovanje u poljoprivredi“. Iako plan formalno dozvoljava do 150 m² stambenog i 350 m² ekonomskog prostora, riječ je o području bez detaljnog urbanističkog plana i bez osnovne komunalne infrastrukture. Dokumentacija pokazuje da se objekat planira u zoni čija je primarna funkcija poljoprivredna proizvodnja.

Takođe, urbanističko-tehnički uslovi za gradnju na više od hektara poljoprivrednog zemljišta u Matagužima izdati su Mitropoliji, iako podnosilac zahtjeva nije dostavio dokaz o ispunjenju jednog od osnovnih uslova iz plana - da u vlasništvu nema drugo neobrađeno poljoprivredno zemljište. 

U dokumentaciji nema ni podataka o registrovanom poljoprivrednom gazdinstvu, što otvara pitanje da li se poljoprivredna namjena koristi kao formalni osnov za izgradnju u prostoru koji nije urbanizovan.

Dokumentacija pokazuje da je, u septembru prošle godine, Mitropolija podnijela i zahtjev za legalizaciju bespravnog objekta u Berima, nadomak Podgorice.

Kompleks Islamske zajednice od 3.430 kvadrata u istorijskom jezgru grada

Urbanističko-tehnički uslovi iz marta 2019. godine otkrivaju da je Islamska zajednica u srcu Stare Varoši planirala kompleks površine 3.430 kvadrata, sa gotovo 100 parking mjesta, podzemnom garažom, restoranom i apartmanskim smještajem. Iako je formalno definisan kao „vjerski objekat“, dokumentacija pokazuje da se ne radi o klasičnom molitvenom prostoru, već o multifunkcionalnom kompleksu sa komercijalnim i administrativnim sadržajima. Sve to planirano je u najstarijem, istorijskom jezgru Podgorice, prostoru koji bi po svojoj ambijentalnoj i kulturnoj vrijednosti morao biti posebno pažljivo tretiran. 

Islamska zajednica je 2022. godine dobila i urbanističko-tehničke uslove za izgradnju džamije na Draču. Riječ je o parceli na kojoj se do sredine prošlog vijeka nalazila Hadrovića džamija iz XVIII vijeka. Međutim, Uprava za zaštitu kulturnih dobara u dopisu iz aprila 2022. konstatuje da ostaci nekadašnje džamije, nijesu prepoznati kao potencijalno kulturno dobro, te da nema osnova za izdavanje konzervatorskih uslova. Time je otvoren put za novu gradnju bez dodatnog režima zaštite.

Međutim, iz dokumentacije za Islamsku zajednicu ne vidi se povlašćen finansijski režim. U Staroj Varoši je plaćeno nešto preko 50.000 eura za komunalije, za izgradnju džamije na Draču oko 6.000 eura, dok je za džamiju na Koniku utvrđena naknada od nešto preko 10.000 eura. U tim predmetima nema oslobađanja ili drastičnih umanjenja komunalnih naknada slična onima koja su evidentirana kod dijela projekata Mitropolije.

Gradnja se nastavlja

Intenziviranje gradnje vjerskih objekata u Podgorici tek predstoji. Najveći broj vjerskih objekata prema  Prostorno urbanističkom planu (PUP) Glavnog grada, njih 18, gradiće Srpska pravoslavna crkva (SPC), jedan katolička, dva objekta planirana su za Islamsku zajednicu i jedan za Evangelističku crkvu.

SPC će graditi dva manastira u naselju Tološi i Kučima, planirana su tri Parohijska doma u Donjoj Gorici i Momišićima, kao i crkve i drugi vjerski objekti na Sadinama, Zagoriču, Veljem Brdu, Ćemovskom polju, Pod Goricom, Koniku… Islamska zajednica će graditi džamiju u naselju Konik i Islamski centar na putu prema Tuzima. Gradnja katoličke crkve je planirana na Fundini, dok će Evangelistička crkva Riječ Božija graditi hram u dijelu grada Preko Morače.

,,U procesu izrade Izmjena i dopuna PUP-a Podgorice, koji se su usvojene prošlog ljeta, primijetili smo - i naveli u komentarima koje smo tada uputili na javnu raspravu - da postoji disproporcija u planiranju vjerskih objekata u odnosu na osnovne javne funkcije. Naime, tada smo uočili da se Nacrtom predviđa 18 novih vjerskih objekata, pri čemu u Nacrtu izmjena i dopuna nije planirana nijedna nova škola, niti povećanje kapaciteta za obrazovne ili zdravstvene ustanove’’, navode za CIN-CG iz organizacije Ko ako ne arhitekta (KANA). 

I pored velike vjerske gradnje koja predstoji u Podgorici, u toku javne rasprave o izmjenama i dopunama PUP-a vjerske organizacije su tražile mogućnost za gradnju dodatnih objekata i sadržaja. Njihovi zahtjevi su uglavnom prihvaćeni, kažu iz KANA.

,,Sve ovo znači veću mogućnost da će, ako planirani sadržaji budu realizovani, značajan dio budućih prostora okupljanja i društvenog života Podgorice nastajati u okviru vjerskih kompleksa. Tačno je da vjerski objekti mogu imati i javnu funkciju i da često nude sadržaje koji služe široj zajednici. Međutim, isto tako je važno reći da oni ne mogu biti zamjena za javne sadržaje koje planira, finansira i obezbjeđuje javna uprava za sve građane i građanke pod jednakim uslovima“, zaključuju iz KANA.

Budva: Za sada neuspjela legalizacija kompleksa od 2.000 m²

Mitropolija i u Budvi ima ambicizne građevinske aktivnosti i planove. Po urbanističko-tehničkim uslovima iz 2016. i 2019. u toj opštini, u Podmainama, dozvoljena je gradnja vjerskog kompleksa od 10.067 kvadrata. Međutim, dokumentacija iz 2022. i 2025. godine pokazuje da je Mitropolija, na susjednoj parceli, bespravno izgradila i dva velika objekta površine oko 2.000 m², čija je legalizacija odbijena. Radi se o „Starom konaku“ i „Novom konaku“ manastira u Podmainama. 

U zahtjevu za legalizaciju je navedeno da su objekti završeni i useljeni. Međutim, rješenjem Sekretarijata za urbanizam i održivi razvoj Opštine Budva od 22. januara 2025. zahtjev je odbijen kao neuredan. 

Mitropolija je od 2022. do 2026. godine vodila i više postupaka vezanih za Crkvu Svete Trojice u zaštićenoj zoni Starog grada u Budvi. Pokretala je postupke za različite zahvate u porti Crkve Svete Trojice: izgradnja česme, elektroinstalacija i osvjetljenja, podizanje palionice svijeća, i zahtjeve za više drugih rekonstrukcija ovog značajnog kulturno istorijskog spomenika, za što su dobijene dozvole.

Iako dokumentacija pokazuje da su postupci vođeni kroz institucije, učestalost i višegodišnje ponavljanje zahtjeva otvara pitanje transparentnosti: da li se radi o jedinstvenom projektu realizovanom u fazama, ili o nizu formalno odvojenih zahvata koji mijenjaju izgled i funkciju prostora unutar kulturnog dobra.

Opština Budva i Mitropolija zaključile su 11. novembra prošle godine sporazum o izgradnji Hrama Svetog Marka. Sporazum su u Cetinjskom manastiru potpisali mitropolit Joanikije i predsjednik Opštine Nikola Jovanović.

Izgradnja pravoslavnog sabornog Hrama Svetog Marka, kako su kazali, predviđena je u skladu sa urbanističkim projektom za kompleks sabornog hrama, ,,a biće realizovana kao vjerski, kulturni i arhitektonski objekat od posebnog značaja za Budvu i njene građane”.

Opština Budva se sporazumom obavezala da finansira izradu kompletne projektno-tehničke dokumentacije, komunalno opremanje lokacije, kao i da Mitropoliji crnogorsko-primorskoj dodijeli donaciju u iznosu od milion eura, koja će biti planirana u budžetu Opštine za 2026. godinu. Takođe, lokalna samouprava će učestvovati u finansiranju i izgradnji podzemnih garaža u okviru kompleksa budućeg hrama.

Nacrt urbanističkog projekta za kompleks pravoslavnog sabornog hrama u Budvi, početkom decembra 2023. utvrdila je Vlada na sjednici kojom je predsjedavao premijer Milojko Spajić.

Jedna od ključnih prigovora koji je na javnoj raspravi prihvaćen je da prilikom izmještanja kapele, koja je vrijedno arhitektonsko djelo poznatog budvanskog arhitekte Slobodana Mitrovića, treba raditi na osnovu projekta postojećeg stanja kapele. 

Arhitekta Mitrović se još prije pet godina pismom obratio mitropolitu Joanikiju i tadašnjem glavnom državnom arhitekti Vladanu Stevoviću. Odgovore nije dobio. 

Mitrović u pismu navodi da je projektom gradske kapele iz 1986. pobijedio na konkursu, ali da njegovo obraćanje nije motivisano time da se kapela spasi, već da se dobije bolje i kvalitetnije rješenje za taj prostor. 

On navodi da je bolja lokacija za planirani hram, crkveno zemljište na uzvišenju u Bečićima. Problematizovao je i činjenicu da Sv. Stefan Štiljanović, koji je jedini svetac iz Budve, nema crkvu njemu posvećenu, iako je u posljednih tri decenije u Crnoj Gori izgrađeno 750 crkava. 

,,Predviđeni velelepni Hram je stiješnjen između parohijskog doma i samoposluge i kako god ga postavili (istok-zapad) samo jednu stranu ima otvorenu prema putu i prolazu, a sa tri strane je zatvoren, nepristupačan i nevidljiv.Na sve ovo još da dodam da veleleprnom hramu nije mjesto uz groblje, a crkva Sv. Petke i manastir Podmaine, na razmaku od 500 metara su prilično formirali navike okolnog stanovništva za liturgije neđeljom i praznicima'', navodi se u obraćanju Mitrovića. 

Prema posljednjim informacijama gradnja sabornog hrama u Budvi ipak neće početi ove godine, jer u planovima još uvijek nije riješeno pitanje izmještanja gradske kapele. 

I dok oba grada kubure sa nedostatkom škola, vrtića, zdravstvenih i kulturnih  ustanova, izgleda da prostora ne fali za vjerske zajednice.

„Ako se u procesu planiranja, prostor lakše nađe za vjerske objekte, nego za škole, vrtiće, domove zdravlja, sportske i kulturne sadržaje, onda se dio onoga što bi trebalo da bude univerzalno dostupan javni prostor postepeno prepušta organizacijama koje, i kada djeluju u opštem interesu, ipak djeluju izvan sistema javnih usluga i nijesu jednako otvorene za sve građane i građanke’’, ocjenjuju iz KANA.

Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), od 15. 3. 2026. godine počinje realizaciju projekta „Jačanje demokratske otpornosti kroz profesionalno novinarstvo“ (Supporting democratic resilience with professional journalism). Projekat se sprovodi u okviru šireg programa „MedIA-Lit“, koji vodi Centar za građansko obrazovanje (CGO), u partnerstvu sa Helsinškim odborom za ljudska prava u Srbiji (HCHRS), Helsinškim komitetom za ljudska prava u Sjevernoj Makedoniji (MHC), Tirana centrom za izvrsnost u novinarstvu (TCJE) iz Albanije i Atlantskom inicijativom (AI) iz Bosne i Hercegovine. Program se realizuje uz finansijsku podršku Evropske unije i kofinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama Vlade Crne Gore.

Opšti cilj projekta je doprinos demokratskom razvoju Crne Gore kroz jačanje profesionalizma u medijima. Projekat je usmjeren na povećanje demokratske otpornosti i svijesti crnogorskog društva, kroz produkciju istraživačkih, rješenjima orijentisanih i konstruktivnih medijskih sadržaja koji se bave ključnim faktorima koji podrivaju demokratske procese i evropski put Crne Gore. Tokom realizacije projekta, CIN-CG će sprovoditi novinarska istraživanja o najvažnijim izazovima i praksama koje ugrožavaju osnovne demokratske vrijednosti i društvenu otpornost. Na osnovu tih nalaza biće pripremljene i objavljene medijske priče koje će na profesionalan i odgovoran način informisati javnost o problemima koji utiču na usporavanje demokratizacije i procesa pristupanja Evropskoj uniji. Poseban fokus biće stavljen na informisanje građana, institucija, civilnog sektora i medija kroz različite kanale komunikacije, uključujući medije, podkaste i društvene mreže. Takođe, planirana je izrada e-knjige na crnogorskom i engleskom jeziku kako bi se lokalna, međunarodna javnost i relevantni akteri upoznali sa ključnim nalazima projekta. Projekat će trajati deset mjeseci.

U slučaju da se izgradi hidroelektrana Buk Bijela na Drini, koju planiraju Republika Srpska i Srbija, Crna Gora bi izgubila dio svoje teritorije, izgubila bi dio Tare i Pive, bila bi ugrožena područja koja su pod zaštitom UNESCO, a naša država ne bi imal nikakve koristi od toga

Predrag NIKOLIĆ

Projekat Hidroelektrane (HE) Buk-Bijela, planiran na Drini, koji realizuju Republika Srpska i Srbija, mogao bi da ima dalekosežne posljedice po biljni i životinjski svijet u Crnoj Gori, ljude, klimu i turizam, a područja svjetske baštine Tara i Durmitor mogla bi da izgube taj status, upozoravaju stručnjaci sa kojima je Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG) razgovarao. 

Elektroprivrede dvije susjedne države tvrde da prekograničnog uticaja neće biti. U Crnoj Gori, koja je prije 22 godine izašla iz ovog projekta i u Skupštini donijela Rezoluciju o zaštiti Tare, institucije za sada nemaju adekvatan odgovor na potencijalne prijetnje, a dio vladajuće većine, lokalni funkcioneri i vrh Elektroprivrede Crne Gore podržava ovaj projekat. 

Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske obavijestilo je, početkom ove godine, Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera Crne Gore da je u toku  odobravanje Studije uticaja na životnu sredinu za projekat izgradnje hidroelektrane Buk Bijela. Studiju je izradio konzorcijum koji čine ViZ zaštita iz Banjaluke, Energoprojekt Hidro inženjering iz Beograda, Zavod za vodoprivredu iz Bijeljine i ECO Energy Consulting iz Podgorice.

Jedan od priloga ove studije odnosi se na prekogranični uticaj HE Buk Bijela na životnu sredinu Crne Gore. U njegovom rezimeu se navodi da se može zaključiti da izgradnja HE ,,neće imati značajan negativan uticaj na životnu sredinu u prekograničnim područjima Crne Gore. Uticaj je uglavnom u okvirima koji se manifestuju radom HE Piva''. 

I pored navodnog nultog uticaja, zbog obaveza predviđenim međunarodnim konvencijama, planirane su konsultacije sa crnogorskom stranom uz  redovno obavljanje monitoringa. U tom se dokumentu upućeje i kritika crnogorskim vlastima  da nijesu sarađivali tokom izrade Studije i Separata koji se odnosi na prekogranični uticaj na Crnu Goru. Kaže se da te aktivnosti ,,nisu bile praćene na odgovarajućem nivou od strane Crne Gore, iako se radi o proceduri koju je pokrenula Crna Gora''. 

NEUSPJELA JAVNA RASPAVA U PLUŽINAMA 

Nakon što su dobili Studiju od kolega iz Republike Srpske, Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma Crne Gore zakazalo je javnu raspravu 17. marta, u Plužinama. Rasprava o procjeni prekograničnog uticaja na životnu sredinu  projekata izgradnje hidroelektrane Buk Bijela bila je burna. Nakon tri sata debate, raspravu su napustili predstavnici civilnog sektora.

,,Javna rasprava je bila uz par rečenica formalno otvorena od strane našeg Ministarstva ekologije, nakon čega su tokom tri sata raspravu  facilitirali i vodili predstavnici investitora i stranih institucija iz Republike Srpske i Srbije, koji podržavaju projekat. Oni su davali i uzimali riječ, odgovarali, prećutno odobravajući atmosferu koja je kritičke glasove prisutnih NVO i građana, omalovažavala i ograničavala vremenski uz prekidanje, ne upozoravajući na podrugljive i neprimjerene komentare obrađivača, koju su zapravo trebali biti tu da pruže građanima stručne odgovore'', kaže za CIN-CG Nataša Kovačević, koordinatorka organizacije Bankwatch Network.

I biolog Vuk Iković za CIN-CG kaže da se ,,rasprava pretvorila u promociju brana na Drini i njenim pritokama, gdje su predstavnici sektora energetike iz Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Srbije aplaudirali jedni drugima i političarima.''

,,Tara i Piva su crnogorske  rijeke  koje grade Drinu tako da brana na Drini, koja se planira na oko 10 km od naše granice, treba da nam obezbijedi korist, a ne štetu. To nas sleduje shodno međunarodnom pravu. Ipak o ovome nijesmo mogli čuti predstavnike Ministartva energetike i Ministratva ekologije već je glavnu riječ vodio investitor. Čak ni nakon tri sata rasprave nijesmo dobili odgovore od našeg rukovodstva. To znači da rukovodstvo ćuti dok država gubi teritoriju, to više nije neznanje, to je neodgovornost i rad za tuđe interese. Ovdje se nameće logično pitanje: Ko je i pod kojim uslovima traži da rukovodstvo Elektroprivrede Crne Gore ćuti na štetu Crne Gore, a u korist tuđih interesa'', pita se Iković.

CIN-CG od ,,druge strane'' nije uspio da dobije komentar o dešavanjima na raspravi osim kratke konstatacije da se radilo o performansu i optužbi da aktivisti nijesu mogli da sačekaju i čuju odgovore na postavljena pitanja. Iz Ministarstva ekologije zbog, kako su nam rekli, zauzetosti oko ispunjavanja EU agende, nijesu stigli da nam do zaključenja teksta odgovore na pitanja. 

U izvještajima sa javne rasprave, o tomo da nikakvog negativnog uticaja na Crnu Goru neće biti, govorili su Dušan Živković, generalni direktor Elektroprivrede Srbije i Danilo Mrdak, član tima koji učestvovao u izradi studije i profesor Univerziteta Crne Gore. Predsjednik opštine Plužine Slobodan Delić ukazao je da je vrijeme da se projekti počnu posmatrati kao nešto što treba da se realizuje a ne unaprijed negativno ocjene, dok je  Miro Vračar, finansijski direktor Elektroprivrede Crne Gore, naveo je da projektima poput HE Buk Bijela treba dati ozbiljan vjetar u leđa, a da se ozbiljnim pristupom otvorena pitanja mogu jednostavno prevazilaziti.

,,Ocjenjujemo da bi donošenje odluke na osnovu ovako sprovedene rasprave predstavljalo kršenje propisanih procedura i time bilo pravno nevalidno, uz potencijalno teške dugoročne posljedice po zaštitu životne sredine i međunarodni kredibilitite procesa'', navodi se u pritužbi na javnu raspravu koju su Ministarstvu ekologije, 24. marta, uputili Kovačević, Iković, Veselin Bajčeta iz Centra za nove inovacije i Jelena Popović iz Crnogorskog društva ekologa. 

JAVNA RASPRAVA U FOČI BEZ POMINJANJA PREKOGRANIČNOG UTICAJA 

Krajem februara u Foči je održana javna rasprava na kojoj je  predstavljen nacrt Studije uticaja na životnu sredinu za projekat izgradnje hidroelektrane Buk Bijela. ,,Na javnoj raspravi nije bilo riječi o mogućim negativnim uticajima na Crnu Goru'', kaže za CIN-CG ekološkinja Jelena Ivanić iz banjalučkog Centra za životnu sredinu. 

,,Projekat je u prošlosti više puta zaustavljan zbog zabrinutosti za kanjon rijeke Tare. Nova studija uticaja ne pruža dovoljno podataka o prekograničnim uticajima, a pored toga se i oslanja na nedokazane pretpostavke, poput ideje da bi se mladica mogla mrijestiti u Tari. Prekogranični uticaj nije dovoljno istražen i potencijalno je potcijenjen'', navodi Ivanić.

Nakon javne rasprave u Foči, koja je okupila veliki broj građana, stručnjaka i aktivista i pokazala podjelu između zagovornika i protivnika projekta, u bh javnosti se vodi intenzivna rasprava o projektu HE Buk Bijela. 

,,Gavne kritike odnose se na nedovoljno obrađen kumulativni uticaj, jer projekat u stvarnosti predstavlja širi sistem koji obuhvata tri velike hidroelektrane na rijeci Drini (Buk Bijela, Foča i Paunci), 11 manjih hidroelektrana na pritokama Sutjeska, Hrčavka, Klobučarica i Jabušnica, kao i dodatnih 16 zahvata na riječnim koritima s ciljem sprječavanja taloženja sedimenta u akumulaciji dugoj oko 30 km. Studija ne prikazuje stvarni obim zahvata i  zanemaruje kumulativne efekte koji bi mogli značajno promijeniti cijeli riječni sistem, uz ekološke posljedice poput fragmentacije toka rijeke, prekida migracionih puteva riba i ugrožavanja staništa mladice, koja je međunarodno zaštićena. Upitne su i predložene mjere zaštite, poput ribljih staza i poribljavanja koje su često vrlo neefikasne'', navodi Ivanić i kaže da su glavni argumenti investitora  potencijalne energetske i razvojne koristi projekta, uključujući stabilnu proizvodnju električne energije i nova radna mjesta.

Studije uticaja na životnu sredinu dala je novi zamah priči o gradnji ove HE, koja je stopirana u maju 2021. zbog međudržavnih i unutrašnjih problema. Dva entiteta, Federacija BiH i Republika Srpska nijesu riješila spor oko ovog projekta. Ustavni sud BiH, je 2012, donio odluku da RS ne može samostalno raspolagati rijekom, Drinom, koja ima međunarodni značaj. I dok se čeka da se međuentitetski spor riješi, u pripremne radove, prostorije za radnike i pristupne puteve, do sada je uloženo preko 20 miliona eura. 

,,Projekat hidroelektrane Buk Bijela trenutno se nalazi u fazi nove procjene uticaja na životnu sredinu, ali postoje neriješena prethodna pitanja. Ključno otvoreno pitanje odnosi se na spor oko dodjele koncesije. Iako je Ustavni sud BiH utvrdio postojanje spora, nadležne institucije ga do sada nisu razriješile'', kaže Ivanić.

Ona objašnjava da potencijalni izvođači, uključujući kineske kompanije, izražavaju zabrinutost zbog neriješene pravne situacije. ,,Iako se projekat formalno nalazi u proceduri, njegova realizacija je neizvjesna i zavisi od rješavanja pravnog spora'', zaključuje Ivanić.

ŠTA PREDVIĐA PROJEKAT

Izgradnja hidroelektrane Buk-Bijela zajednički je projekat Srbije i Republike Srpske, vrijedan preko 200 miliona eura, a predviđeno je da ga finansiraju Elektroprivrede Srbije i Republike Srpske. Osnovano je i zajedničko preduzeće, Hidroelektroenergetski sistem Gornja Drina, a 2021. položen je i kamen-temeljac. 

Elektroinženjer Milan Niković za CIN-CG kaže da je HE Buk Bijela dio šireg plana za korišćenje hidroenergetskog potencijala rijeke Drine i njene pritoke Sutjeske, projekta hidroelektrane Gornja Drina, koji takođe uključuje tri manje elektrane (44 MW Foča, 43 MW Paunci i 44 MW Sutjeska), ukupnog kapaciteta 224 MW, godišnje proizvodnje električne energije od 871 GWh i ukupnih troškova od 390 miliona eura.

,,Izgradnja HE Buk Bijela i druge dvije planirane hidroelektrane, u sklopu planirane kaskade u gornjem toku Drine, pretvoriće taj dio rijeke u jezero dugačko skoro 30 kilometara. Akumulaciono jezero hidroelektrane Buk Bijela planirano je u dužini oko 11,5 kilometara, sa skoro 16 miliona kubnih vode, s ukupnom dužinom brane po kruni od 187 metara i najvećom visinom od 57 metara'', kaže Niković za CIN-CG. 

On ističe da ,,projekat ove hidroelektrane ne daje nikakav doprinos energetskom sistemu Crne Gore, obzirom da će pomenuta hidroelektrana raditi u energetskom sistemu druge države''.

Vlada RS i China National Aero-Technologi International Engineering Corporation (AVIC-ENG) potpisale su u julu 2017. godine Memorandum o saradnji na izgradnji HE Buk Bijela na reci Drini. Tokom izborne kampanje u septembru 2024 godine predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik je objavio da je obezbijedjeno kompletno finansiranje za ovaj projekat od kineskih banaka i investitora.

,,Projekat hidroelektrane Buk Bijela hidroelektrana ima potencijalne, ali sporne i različito tumačene uticaje na Crnu Goru. Ključno je da postoje dvije suprotstavljene perspektive: zvanične studije i investitori tvrde da nema negativnog uticaja, dok dio stručnjaka i ekoloških organizacija upozorava na ozbiljne rizike'', kaže Niković. 

PROJEKAT BEZ KLJUČNIH PODATAKA I POLITIČKOM INTERPRETACIJOM 

,,Planovi za izgradnju hidroelektrane Buk Bijela na rijeci Drini ponovo su u fokusu javnosti, ali način na koji se projekat danas predstavlja otvara više pitanja nego što daje odgovora. Posebno zabrinjava činjenica da se ključni tehnički parametri, koji određuju eventualni uticaj na teritoriju Crne Gore, i dalje ne tretiraju na jasan, precizan i transparentan način'', kaže za CIN-CG hidrolog Slavko Hrvačević.

Projekat koji je bio aktuelan u vrijeme SFRJ podrazumijevao je formiranje velike akumulacije koja bi potopila 12 do 18 kilometara kanjona rijeke Tare u Crnoj Gori, kao i dio toka rijeke Pive. Vlada Crne Gore s Milom Đukanovićem na čelu, 2004. dala je načelnu saglasnost da se sa Republikom Srpskom gradi HE Buk-Bijela. Taj projekat predviđao je visoku branu čija bi akumulacija dolazila sve do ušća Tare i Pive na crnogorskoj teritoriji. Odluka je izazvala proteste više od 30 nevladinih organizacija, koje su u junu 2004. počele okupljanja pod sloganima Neću baru, hoću Taru. Skupština je decembru iste godine usvojio Deklaraciju o zaštiti rijeke Tare kojom su trajno zabranjeni bilo kakvi zahvati ili radovi u kanjonu te rijeke. 

Političari ipak nijesu odustali, pa je u martu 2024, Crna Gora dobija poziv od predsjednika RS Dodika da se pod novim uslovima uključi u izgradnju HE Buk-Bijela. Novi projekat predviđa nižu visinu brane. Time, kako tvrde, akumulacija ne bi ulazila na teritoriju Crne Gore i ne bi imala uticaj na zaštićeno područje rijeke Tare. Tadašnji ministar energetike Crne Gore Saša Mujović bio je kategoričan u stavu da Vlada Crne Gore neće učestvovati u gradnji HE Buk-Bijela.

Prema projektu iz 1970-ih godina, HE „Buk Bijela“ je planirana sa branom i kotom uspora od 500 mnm, instalisanom snagom od oko 450 MW i procijenjenom godišnjom proizvodnjom od približno 1068 GWh. Hrvačević objašnjava da je sada u planu znatno manji projekat – sa kotom normalnog uspora od 434 mnm, instalisanom snagom od oko 118 MW i proizvodnjom od oko 354 GWh. 

,,Planirana kota normalnog uspora iznosi 434 mnm, dok je kota terena na međudržavnoj granici između Crne Gore i Bosne i Hercegovine oko 432,37 mnm. Pri tome, ova vrijednost ne predstavlja kotu dna riječnog korita, već je određena na kontaktu vode i terena pri nepoznatom protoku, što znači da stvarna kota dna može biti i niža'', navodi hidrolog. 

On objašnjava da se u takvim uslovima, projektovani nivo akumulacije nalazi iznad dijela terena na teritoriji Crne Gore, dok istovremeno nije poznata najniža kota dna korita na granici.

,,Upravo taj podatak predstavlja osnovni ulazni parametar za svako hidrauličko modeliranje, pa bez njega nije moguće pouzdano utvrditi domet akumulacije niti isključiti njen prekogranični uticaj. Uprkos tome, iz projekta se izvodi zaključak da nema uticaja na teritoriju Crne Gore.  Takav zaključak je stručno neodrživ'', ističe Hrvačević.  

Bez definisane kote dna riječnog korita i bez hidrauličkih modela nije moguće: odrediti stvarni domet akumulacije, utvrditi da li dolazi do plavljenja teritorije Crne Gore, procijeniti udio Crne Gore u hidropotencijalu. ,,Tvrdnja o 'nultom uticaju' u takvim okolnostima ne predstavlja rezultat analize, već pretpostavku'', ističe hidrolog.

On dalje kritikuje zvanične ocjene Studije uticaja na životnu sredinu u kojima je konstatovano da prekogranični uticaji nijesu kvantifikovani, da zaključci o nepromijenjenom režimu voda nijesu utemeljeni na pouzdanim podacima, te da nedostaju ključni hidraulički proračuni. Pored toga, zanemaruje se i očekivani efekat usporavanja toka, koji neminovno dovodi do taloženja nanosa u zoni ušća rijeka Tara i Piva, što može dugoročno promijeniti morfologiju korita i režim voda.

,,Preliminarne procjene ukazuju da bi akumulacija mogla zahvatiti oko 1,5 km toka rijeke Tare i 500–600 metara rijeke Pive, ali bez detaljnih modela i dalje se radi o indikativnim vrijednostima. U takvim okolnostima, insistiranje na realizaciji projekta bez dodatnih istraživanja i bez punog uključivanja Crne Gore predstavlja ozbiljan stručni i institucionalni rizik. Na kraju, bez precizno utvrđenih ključnih kota i pouzdanih hidrauličkih analiza, tvrdnja o 'nultom uticaju' ne može se smatrati stručno utemeljenom, već prije svega političkom interpretacijom'', zaključuje Hrvačević.

MEĐUNARODNA DIMENZIJA 

Nakon što je 2012. godine u BiH, bez obavještenja Crne Gore, ponovo pokrenut projekat HE Buk Bijela, Crna Gora je 2013. kontaktirala susjednu zemlju, inicirala direktne konsultacije, inicirala javnu raspravu u Crnoj Gori i formirala nacionalnu komisiju.

Nakon trogodišnje pauze, 2017. godine BiH nastavlja sa projektom bez sprovođenja nove procjene uticaja na životnu sredinu. Tada je u svom podnesku Komitetu za implementaciju Espo konvencije (Komitetu) Crna Gora navela da je BiH u skladu sa Espo konvencijom propustila da učini sledeće: da obavijesti Crnu Goru o predloženoj aktivnosti; da Crnoj Gori dâ mogućnost da učestvuje u povezanoj procjeni uticaja na životnu sredinu i da pruži Crnoj Gori relevantne informacije na sopstvenu inicijativu. Crna Gora je navela nepoštovanje Protokola od strane BiH u pogledu izostanka prekograničnih konsultacija u vezi sa planiranjem hidroenergetskog sistema Gornje Drine (uključujući izbor strateškog partnera).

Crna Gora je u svom podnesku projektovala sljedeće štetne uticaje: prodiranje akumulacije na teritoriju Crne Gore tokom njenog normalnog i maksimalnog nivoa kote; promjene temperature vode i koncentracije kiseonika; nemogućnost ribe u rijeci Tari da dostigne svoja mrestilišta; naknadni pad nivoa ribljih zaliha, uključujući i za ugroženog dunavskog lososa. Posebno je ukazano da rijeka Tara, u kanjonskom području, zbog veoma turbulentnog rečnog sistema i ograničenog broja pristupačnih pritoka može da obezbijedi veoma malo staništa za mrešćenje i razmnožavanje nekih od najznačajnijih vrsta riba.

U odluci Komiteta iz decembra 2023. konstatovani su brojni propusti koje je BiH tokom pripreme projetka napravila prema Crnoj Gori. Na osnovu odluke Komiteta za implementaciju Espo konvencije BiH, odnosno RS, je uradila novu procjenu uticaja na životnu sredinu, sa dijelom koji se odnosi na prekogranični uticaj. 

Na sjednici Odbora za svjetsku baštinu UNESKO 2023. godine usvojena je odluka kojom se BiH obavezuje da procijeni potencijalni uticaj projekta Buk Bijela na visoke prirodne vrijednosti Durmitora i na rijeku Taru. 

,,UNESCO nije komentirao novu Studiju o procjeni uticaja na životnu sredinu, ali je 2025.  ponovio svoj zahtjev da se ova procjena uticaja provede u skladu sa Smjernicama i priručnikom za procjenu uticaja u kontekstu svjetske baštine, osiguravajući da se svi potencijalni uticaji na lokaliteta iznimnog univerzalnog vrijednost temeljito procijene i dostave Centru svjetske baštine na pregled prije donošenja bilo kakvih nepovratnih odluka'', kaže za CIN-CG Pipa Galop, stručnjakinja za energetiku u Jugoistočnoj Evropi u sklopu mreže CEE Bankwatch.

Ona upozorava da UNESCO, kao i EU Direktiva o Espoo konvencija naglašavaju važnost iskrene konsultacije sa javnošću. ,,To ovdje nije bilo slučaj jer na javnim raspravama u Plužinama i Foči, autori studije nisu dozvolili ozbiljnu diskusiju o uticajima projekta, već su upućivali neugodne i čak prijeteće komentare onima koji su davali kritičke komentare na studiju. Ovo je apsolutno neprihvatljivo i znači da proces nije sproveden u skladu ni sa standardima UNESCO-a niti sa Direktivom EU o procjeni uticaja na životnu sredinu'', naglašava Galop. 

Kovačević upozorava da postoji realan rizik po UNESCO status područja Nacionalni park Durmitor, koji je dio UNESCO svjetske baštine, posebno jer je 45. sjednica UNESCO Komiteta jasno naložila Bosni i Hercegovini da sprovede detaljnu ažuriranu procjenu uticaja na Durmitor i Taru, uz obaveznu blisku konsultaciju s Crnom Gorom. ,,Komitet je upozorio da projekat Buk Bijela, zajedno sa planiranim HE Foča i Paunci, može narušiti 'visoke prirodne vrijednosti' ovih područja i kontinuitet riječnog ekosistema'', kaže Kovačević.

KRITIKE STUDIJE 

Iz nevladinih organizacija upozoravaju da ni nova dokumentacija o HE Buk Bijela nije pripremljena u standardizovanom UNESCO formatu koji nalaže detaljnu i strukturiranu procjenu prema smjernicama za Svjetsku baštinu, već je uticaj na UNESCO baštinu pomenut samo površno, bez kompletne metodologije koju Komitet traži. 

,,Zbog ovakvog pristupa, Crna Gora ne štiti dovoljno svoje interese, iako ima pravo i obavezu da insistira na punoj, međunarodno validnoj procjeni uticaja, reakcije su trenutno blaže od potrebnih'', ističe Kovačević. 

,,Dodatno zabrinjava činjenica da je tokom javne rasprave u Plužinama navedeno da rijeka Tara predstavlja samo dio MAB područja, te da stoga dodatna procjena nije potrebna. Ovakvo tumačenje ukazuje na pogrešno razumijevanje postojećeg obima i značaja UNESCO zaštićenih
područja, kao i na nedovoljno sagledavanje potencijalnih uticaja projekta na njihovu ekološku cjelovitost i funkcionalni integritet'', kaže za CIN-CG Jelena Popović iz Crnogorskog društva ekologa. 

Ona upozorava da ovako pripremljena Studija ne zadovoljava osnovne
međunarodne i evropske standarde procjene uticaja na životnu sredinu. U tom smislu, ovako pripremljena Studija ne može predstavljati adekvatnu osnovu za donošenje informisane odluke o projektu.

,,U slučaju da se izgradi hidroelektrana Buk Bijela na Drini, Crna Gora bi izgubila dio svoje teritorije, izgubila bi dio Tare i Pive, domaćinstva koja se bave raftingom, seoskim turizmom i drugim djelatnostima na Tari i Drini više ne bi mogla da žive od tog posla'', kaže Iković dodajući da su podaci nepotpuni - pa po jednim procjenama gubimo 700 metara Tare po drugim najmanje 1.500 metara a po trećoj procjeni mnogo više.

,,Naravno najveći negativni uticaj je nestajanje rijeka i njihovog živog svijeta. Brana nije samo zid, to je prekid života u rijeci. Jedna barijera znači presječena migracija riba zauvijek... Da podsjetim da je najvažnije područje mladice gornja Drina sa Tarom, Sutjeskom i Ćehotinom koje čine 30 odsto njenog svjetskog rasprostranjenja'', nevodi Iković. 

On podsjeća da je Crna Gora primala naknadu od proizvodnje električne enegrije iz Bilećkog jezera, koje se dijelom puni vodom iz Crne Gore. Ta naknada je isplaćivana do urušavanja Jugoslavije, a koja je dogovorena da se ponovo isplaćuje 2024. godine. ,,Na sličan način bi trebalo da se za početak govori i o elektrani Buk Bijela i o koristi koja pripada Crnoj Gori. Međutim ni do tog dijela nijesmo došli na javnoj raspravi jer predstavnici investitora umjesto da nam daju pojašnjenja, poručuli su nam da pročitamo njihovu studiju, a nakon toga da ne pravimo performanse'', zaključuje Iković.