Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), od 1. 9. 2025. počinje realizaciju projekta „Istraživačko novinarstvo za jačanje vladavine prava i ljudskih prava u Crnoj Gori“ (Investigative Reporting To Strengthen The Rule Of Law And Human Rights In Montenegro) koji sprovodi uz podršku Vlade Kraljevine Holandije.

Cilj projekta je jačanje evropskih integracija i vladavine prava u Crnoj Gori. Projekat će se fokusirati na novinarska istraživanja i izvještavanja o ključnim temama koje se odnose na približavanje Crne Gore Evropskoj uniji.

Projekat će trajati godinu dana.

Molimo Vas da popunite ovaj kratki upitnik koji bi nam ukazao kakav sadržaj građani Crne Gore žele da slušaju na podkastima. Time biste nam pomogli da kreiramo kvalitetan sadržaj od javnog interesa, i uputili nas da otvaramo teme o kojima se dovoljno ne govori:

U podkastu sa Mladenom Grgićem, stručnjakom u oblasti međunarodne ekonomije i bivšim savjetnikom predsjednika Crne Gore, Jakova Milatovića, CIN-CG je obradio teme ekonomske krize u Crnoj Gori, nedostatka održive ekonomije, inflacije, direktnih stranih investicija i reforme penzionog sistema. 

CIN-CG je u ovoj epizodi podkasta analizirao probleme sa donošenjem važnih strateških dokumenata koji se tiču ekonomije, kao i štetnih sporazuma sa stranim državama, poput nedavno potpisanih sporazuma sa Ujedinjenim arapskim emiratima (UAE). Grgić je kritikovao odluku Vlade Crne Gore da izvrši reformu penzionog sistema bez prethodno ispunjenih smjernica Centralne banke Crne Gore, slabu strategiju ekonomskog razvoja, nedostatak jakih institucija koje bi spriječile korupciju i različite vrste ekonomskih malverzacija.

Crna Gora već plaća milione zbog odluka Suda u Strazburu, a ako naše sudije ne budu efikasnije može se očekivati još veći udar na budžet zemlje

Maja Boričić

Suđenje za ubistvo policijskog inspektora Slavoljuba Šćekića, infekcija beba u bjelopoljskom porodilištu, smrt Cetinjanke Ivane Šoć, samo su neka od mnogih, koja traju duže od decenije. O efikasnosti pravosuđa svjedoče aktuelni procesi protiv bivših čelnika pravosuđa, tužilaštva i policije, ali i ostalih visokih funkcionera. Iako su krivični postupci pokrenuti prije nekoliko godina, većina ih je na početku, zbog stalnih odlaganja.

Pred redovnim sudovima, početkom juna ove godine, bilo je čak 591 predmet stariji od 10 godina, prema podacima koje je Sudski savjet (SS) dostavio Centru za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG). 

Najstariji predmet pred redovnim sudovima, oko naknade troškova postupka, traje 42 godine i nalazi se u Višem sudu u Podgorici, prema podacima SS. Taj sud je, u junu, imao 198 predmeta starijih od 10 godina, od čega je šest krivičnih.

I mnoga druga krivična suđenja su na pragu da potraju duže od decenije, a većina njih traje duže od tri godine, u kom roku bi trebalo da se završi svaki predmet, da ne bi ušao u kategoriju starih predmeta. 

Vrhovni sud (VS), na čijem je čelu Valentina Pavličić je, u junu ove godine, predstavio Jedinstveni program rješavanja starih predmeta (starijih od tri godine), u kome je postavljen ambiciozan cilj- da do kraja 2027. u crnogorskim sudovima nema nijedan neriješen takav predmet. Bilo ih je gotovo 7.500 na kraju marta ove godine.

Pavličić je pozvala predsjednike sudova da ulože dodatne napore, kako bi se do kraja ove godine smanjio broj neriješenih starih predmeta za 50 procenata.

Iz tog suda ocjenjuju da cilj da do kraja 2027. ne bude starih predmeta jeste ambiciozan, ali ne i nedostižan.

“ Pod uslovom da se dosljedno sprovedu sve predviđene mjere iz strateškog dokumenta i osigura snažna administrativna, ali i politička podrška”, navode iz Vrhovnog suda za CIN-CG.

Da bi cilj da do kraja 2027. ne bude starih predmeta bio ostvariv, ističe direktorka Centra za građanske slobode (CEGAS) Marija Popović Kalezić, potrebno je više sudija i administrativnog osoblja radi isključivo na rješavanju starih predmeta. “Takođe, ključno je uvesti i efikasne metode upravljanja predmetima, poput digitalizacije, prioritetizacije po starosti i složenosti, te redovnog praćenja izvršenja. Ne smije se zaboraviti ni značaj saradnje sa advokatskom zajednicom i drugim učesnicima u postupku, jer bez zajedničkog napora efikasnost neće biti potpuna”, napominje ona.

Duplo više novca zbog kršenja prava na suđenje u razumnom roku

Prema podacima iz dokumenta Vrhovnog suda prošle godine je, po tužbama u kojima je utvrđena povreda prava na suđenje u razumnom roku, na ime naknade nematerijalne štete dosuđeno 77.400 eura, što je više nego duplo u odnosu na 2023. kada je isplaćeno 33.100 eura.

Zastupnica Crne Gore pred Evropskim sudom za ljudska prava Katarina Peković za CIN-CG upozorava da je u cilju obezbjeđenja poštovanja prava na suđenje u razumnom roku, neophodno izabrati nedostajuće sudije Ustavnog suda Crne Gore i redovnih sudova, kao i savjetnički kadar, a što je jedan od preduslova da se obezbijedi poštovanje prava na suđenje u razumnom roku.

Poseban problem je bila dužina trajanja postupaka pred Ustavnim sudom. Međutim, u informaciji crnogorskoj Vladi koju je taj sud dostavio polovinom marta ove godine se navodi da je riješeno gotovo 100 odsto starih predmeta, te da je znatno smanjena dužina trajanja postupka.

“ Za manje od devet mjeseci od 769 predmeta u radu imamo svega dva predmeta u kojima nije donijeta odluka, iz objektivnih razloga (nepostojanje kvoruma za odlučivanje o zahtjevima za izuzeće)”, piše u informaciji Vladi.

Peković za CIN-CG navodi da je u radu Kancelarije zastupnika trenutno 48 aktivnih predmeta, od kojih se 28 odnosi na dužinu trajanja postupaka pred Ustavnim sudom Crne Gore, dok trenutno nema aktivnih predmeta koji se odnose na dužinu trajanja postupaka pred redovnim sudovima.

“Tokom 2025. godine, Evropski sud za ljudska prava donio je jednu presudu i sedam odluka protiv Crne Gore, koje su se odnosile na prekomjernu dužinu trajanja postupaka pred Ustavnim sudom Crne Gore, a nije bilo presuda/odluka koje su se odnosile na prekomjernu dužinu trajanja postupaka pred redovnim sudovima”, navodi Peković.  

Ukoliko se trenutna situacija sa dugotrajnim sudskim postupcima ne promijeni, upozorava za CIN-CG Popović Kalezić, Crna Gora može očekivati rast broja tužbi za naknadu štete zbog nepoštovanja prava na suđenje u razumnom roku. “Produženi zaostaci i neefikasnost pravosuđa narušavaju povjerenje građana u pravni sistem, što može dovesti do povećanog broja zahtjeva za kompenzaciju, a time i do dodatnih troškova za državni budžet. Dugoročno, to ne samo da opterećuje finansijski sistem, već i slabi osnovu pravne sigurnosti i pravičnosti”, ističe direktorica CEGAS-a. 

U Vrhovnom sudu ističu da će se primjenom Programa omogućiti i poštovanje suđenja u razumnom roku, te da sadrži plan za smanjenje zaostatka starih predmeta, ali uvodi i preventivne mjere za sprječavanje stvaranja novih starih predmeta.

Zabrinjavajući broj starih predmeta u crnogorskom sudstvu

I u domaćim i međunarodnim izvještajima se već godinama upozorava da je zabrinjavajući broj starih predmeta u crnogorskom sudstvu.

Godinama se već u izvještajima EK za Crnu Goru ponavlja da nedostatak pravosnažnih odluka doprinosi percepciji nekažnjivosti u Crnoj Gori. U posljednjem izvještaju se ističe da efikasnost pravosudnog sistema i dalje predstavlja ozbiljan izazov, te da su sve veći zaostaci u radu sudova.

I u posljednjem izvještaju Evropske komisije za efikasnost pravosuđa (CEPEJ) iz oktobra 2024. konstatuje se da je crnogorsko sudstvo sistem koji "stvara zaostatak“.

Izvještaj Akcije za ljudska prava (HRA) Analiza primjene Zakona o zaštiti prava na suđenje u razumnom roku 2017-2022 konstatuje da se već tada ažurnost sudova znatno pogoršala.

“Sudstvo je podbacilo u ostvarenju cilja smanjenja broja zaostalih predmeta, koji je bio predviđen Akcionim planom za implementaciju Strategije reforme pravosuđa, jer se, umjesto smanjenja, broj takvih predmeta povećao za čak 49,5 odsto u odnosu na postavljeni cilj”, konstatuje se u izvještaju HRA. 

Iako se ističe da je izrazitom pogoršanju ažurnosti u 2022. godini doprinijela nepopunjenost sudijskih mjesta tokom 2021. i 2022. godine, naglašava se i da treba imati u vidu da je Crna Gora i dalje druga po broju sudija u Evropi, sa dvostruko većim brojem sudija od evropskog prosjeka.

“Pažljivom analizom treba ispitati da li ostali pokazatelji možda upućuju na to da je padu ažurnosti doprinijelo i slabije upravljanje ljudskim resursima i predmetima u sudovima nego što je to ranije bio slučaj”, dodaje se u izvještaju HRA. 

Zastoj u radu sudova zbog epidemije COVID19 i štrajka advokata, zaključuje se, nije imao vidljiv uticaj na pogoršanje ažurnosti u radu sudova, naprotiv, za te dvije godine došlo je do smanjenja broja novih predmeta (priliva). 

Ove godine još porastao broj starih predmeta

U izvještaju Sudskog savjeta (SS) iz prošle godine piše da je na kraju 2024.bilo 6907 predmeta starijih od tri godine. Iz dokumenta Vrhovnog suda se vidi da je taj broj još narastao u prva tri mjeseca ove godine, pa je broj neriješenih starih predmeta na kraju marta ove godine bio 7.471. 

U dokumentu VS piše da najviše starih neriješenih predmeta, na kraju prošle godine, traje od tri do pet godina, nešto preko 69 odsto, dok je onih starih od šest do 10 godina nešto preko 24 odsto neriješenih, a predmeta koji traju od 11 do 15 godina je nešto preko pet odsto. Ima i 93 predmeta starija od 16 godina.

Najviše neriješenih starih predmeta, dodaje se u dokumentu, imao je Viši sud u Podgorici (2457), zatim Osnovni sud u Kotoru (702) i Privredni sud (685), a najmanji broj takvih predmeta imao je sud u Kolašinu 24.

Piše da je primarni zadatak svih sudova da smanje broj starih predmeta za 30 do 35 odsto do kraja ove godine, te da težište odgovornosti leži na predsjednicima osnovnih i viših sudova, kao i Privrednog suda Crne Gore, jer je najveći broj predmeta je iz nadležnosti tih sudova (6.831), odnosno čak 91,5 odsto.

“ Sudovi pojedinačno nijesu imali jasne metode i mjere za prioritetno rješavanje najstarijih predmeta. Ukoliko su ih na neki način i imali i preduzimali, na praktičnom planu iste nijesu dale rezultate, kako bi se broj starih predmeta u kontinuitetu smanjivao i doveo u neku razumnu mjeru”, ističu u dokumentu koji je izradio Vrhovni sud u junu ove godine.

U dokumentu VS se kao razlozi za povećanje starih predmeta navodi i to što je sudski sistem u posljednjih pet godina napustilo više od 120 sudija, u COVID pandemiji, štrajku advokata, ali i u zastarjelim i neefikasnim radnim procesima u sudovima. 

Napominje se da predsjednici sudova treba da preuzmu odgovornost za realizaciju postavljenih ciljeva i organizaciju rada sudova, kako bi bili efikasniji. 

Umirale stranke, mijenjale se sudije, Ustavni sud vraćao odluke 

U Programu rješavanja starih predmeta piše da se, iz izvještaja sudija koji u radu imaju predmete starije od 10 godina, nameće zaključak da je jedan od osnovnih razloga koji utiče na dužinu trajanja postupka taj što je najveći broj predmeta u jednom periodu bio u prekidu- zbog smrti stranaka, promjene sudija…

“Takođe, uočeno je da se u određenom broju slučajeva spisi predmeta dugo nalaze u Specijalnom državnom tužilaštvu ili drugom sudu, kao i da su predmeti presuđivani, odluke su bile pravosnažne, revizije i usvajane i odbijane, ali su revizijske odluke ukidane odlukom Ustavnog suda Crne Gore i to u više navrata, pa su predmeti vraćani na ponovni postupak”, piše u mišljenju sudija. 

Dodaje se i da na dužinu trajanja postupka utiču i stranke koje su strani državljani, te da je “često izazov” pronalaženje njihove tačne adrese, kao i lica za kojima je raspisana međunarodna potjernica. 

Na dužinu trajanja postupka, dodaju, nerijetko utiču i složena vještačenja, koja su neophodna, pa i usaglašavanje različitih mišljenja vještaka. 

“Zanimljivo je da je u jednom predmetu, veliki obim dokaza i dokazne građe trebao biti preveden sa finskog jezika, a u Crnoj Gori kao ni u zemljama regiona ne postoji ovlašćeni tumač za isti”. 

Popović Kalezić navodi da zaostatak i pogoršanje ažurnosti nisu novost u crnogorskom pravosuđu, a njihovi uzroci su višestruki: od nedostatka kadrova, složenosti predmeta, do proceduralnih barijera i organizacionih nedostataka. “Osim toga, često se susrijećemo i sa problemima neadekvatne infrastrukture i digitalizacije, što dodatno usporava proces”, ocjenjuje direktorka CEGAS-a.

Iako postoje napori da se stanje poboljša, dodaje ona, poput uvođenja novih pravnih mehanizama, modernizacije sudskih procedura i projekata za ubrzanje postupaka, jasno je da ti koraci još nisu dali dovoljno vidljive rezultate. “Pravda koja se dugo čeka, često je i uskraćena, te je neophodno hitnije i odlučnije djelovanje nadležnih institucija”, apeluje Popović Kalezić.

Za potpunu realizaciju Programa ključno je, kažu iz Vrhovnog suda za CIN-CG, popunjavanje sudijskog i savjetničkog kadra u sudovima, ali i raspoređivanje osoblja tako da se najsloženiji i najstariji predmeti rješavaju po ubrzanom postupku.

“Istovremeno, počeo je da se primjenjuje redovni nadzor i evaluacija, odnosno sistemska kontrola praćenja predmeta što podrazumijeva mjesečne izvještaje predsjednika sudova i kvartalno izvještavanje predsjednice Vrhovnog suda o postignutim rezultatima, a što će rezultirati pravovremenom korekcijom mjera, ukoliko za njom bude potrebe”, navode iz Vrhovnog suda.

Oni ističu i da je neophodno povećati plate sudijama i ostalim službenicima u sudovima.

Trenutno je u toku, kažu, formiranje Operativnog tima za praćenje primjene Programa. 

Vrhovni sud Crne Gore planira da sprovede kontrolu rada sudova do kraja ove godine, a u fokusu kontrole rada sudova će biti rješavanje starih predmeta i zaštitu prava građana na suđenje u razumnom roku. 

Oni podsjećaju da i u tom sudu fali troje sudija.

“Ovim Programom može se preokrenuti negativni trend i vratiti povjerenje građana u pravosuđe i da 2027. može za Crnu Goru biti godina kada će „crveni omoti“ biti stvar prošlosti”, zaključuju u Vrhovnom sudu.

Crna Gora isplatila milione, jer presude nijesu izvršene više od decenije

I iz izvještaja o radu kancelarije zastupnika Crne Gore pred Sudom u Strazburu za 2024 godinu se vidi da je Crna Gora, na osnovu presuda donijetih protiv Crne Gore trebala da isplati nešto preko 6.400.000 eura, od kojih se najveći dio odnosi na potraživanja 605 radnika “Radoja Dakića”, a državi je naloženo da u roku od tri mjeseca izvrši pravosnažne i izvršne odluke domaćih sudova donijete u korist radnika, koje domaći sudovi više od deset godina nisu izvršili.

Evropski sud za ljudska prava je prošle godine donio devet presuda protiv Crne Gore, od kojih se osam odnosilo na povredu prava na suđenje u razumnom roku. (izvršni postupci, stečajni postupci i upravno-sudski postupci) i šest odluka protiv Crne Gore, koje su se sve odnosile na povredu prava na suđenje u razumnom roku (upravno-sudski postupci i postupci pred Ustavnim sudom Crne Gore). 

Peković pojašnjava da je Vlada, na predlog Kancelarije zastupnika, dala preporuke Ustavnom sudu Crne Gore, u cilju smanjenja dužine trajanja postupaka pred tim sudom. “Kao rezultat preporuka smanjena je prosječna dužina trajanja postupaka po ustavnim žalbama pred tim sudom u 2024. i 2025. godini na godinu i 8 mjeseci”.

Ona dodaje da su preporuke date i Upravnom sudu Crne Gore,kao i Privrednom sudu Crne Gore u cilju smanjenja dužine trajanja stečajnih postupaka.

Iz EPCG tvrde da je projekat HE Komarnica najspremniji, te da traže partnere u francuskoj EDF, a Francuzi za CIN-CG kažu da oni vode računa o životnoj sredini i da Komarnica nije u fokusu 

Đurđa Radulović/Predrag Nikolić

Projekat izgradnje hidroelektrane (HE) Komarnica, neisplativ je za Crnu Goru, tvrde brojni stručnjaci iz zemlje i inostranstva. Država bi izgubila kanjon nemjerljive vrijednosti, a proizvodila bi iz ovog postrojenja svega nekolika procenta energije koja je potrebna zemlji. Ima mnogo drugih efikasnijih rješenja, koja bi nadomjestila energiju koju će Crna Gora izgubiti neminovnim gašenjem Termoelektrane Pljevlja. 

IZ EPCG kažu za Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) suprotno, da je HE Komarnica najzreliji energetski projekat, i da bi njihov partner za ovaj projekat mogao biti jedna od vodećih globalnih aktera u oblasti energetike, francuska EDF Power Solutions (EDF). 

Iz crnogorske energetske kompanije podsjećaju CIN-CG da su u septembru 2024. godine sa predstavnicima francuske energetske kompanije EDF –– potpisali Memorandum o razumijevanju. Time su stvoreni uslovi za intenzivniju saradnju, kažu iz EPCG-a. Navode i da će projektu izgradnje brane na Komarnici doprinijeti  i potpisivanje Međudržavnog sporazuma između Crne Gore i Francuske, koje se uskoro očekuje, a koje će, između ostalog, obuhvatiti i oblast energetike.

Iz EPCG navode da je stručni tim EDF-a sproveo analizu projekata HE Kruševo i HE Komarnica. 

„EDF Power Solutions kao odgovorna kompanija stavlja zaštitu životne sredine i društvene aspekte u središte svojih projekata i partnerstava“, kažu iz francuske kompanije za CIN-CG i dodaju da je u njihovom fokusu isključivo projekat HE Kruševo.

,,Obje strane razmatraju potencijalne oblike saradnje u oblasti hidroenergije. Mi smo trenutno isključivo fokusirani na projekat Kruševo, kao i u oblasti drugih obnovljivih izvora energije i rješenja za skladištenje, kako bi se osigurala održiva i fleksibilna isporuka električne energije sa niskim emisijama CO₂'', kažu za CIN-CG iz EDF.

Naglasili su da je njihova kompanija globalno prepoznata po  posvećenosti visokim međunarodnim standardima „pokazujući da energija i održivost mogu ići ruku pod ruku''.

Vlada izvukla projekat iz ormara 

Ideja o potapanju kanjona Komarnice zarad hidroelektrane stara je preko pola vijeka. Zbog brojnih nedoumica, prije svega održivosti energetske, ekonomske i ekološke, koje su pratile ovaj projekat, pritiska stručnjaka i civilnog sektora, projekat je bio potisnut sve do decembra protekle godine. Tada ga Vlada Milojka Spajića izvlači ponovo na svjetlo i stavlja na prvo mjesto liste Prioritetnih infrastrukturnih projekata u energetici u Crnoj Gori, predviđenih za finasiranje sredstvima Evropske unije. 

Par mjeseci nakon što je ovaj projekat stavljen na listu prioreriteta, oglasio se Evropski parlament. Vladi je stiglo upozorenje da će upravo zaštita Komarnice, kao i Solane i dina u Ulcinju biti presudni za zatvaranje Poglavlja 27.   

To izgleda ovdje u Vladi nije imao ko da čuje. U nedavno usvojenom Prostornom planu Crne Gore (PPCG) planirana je izgradnja HE Komarnica, uprkos tome što je u istom planu taj predio planiran i za zaštitu. 

,,Nedavno usvojeni Prostorni plan smatramo nelegalnim jer nijesu adekvatno uzeti u obzir komentari javnosti i plan se vrlo značajno mijenjao nakon javnog uvida”, kaže za CIN-CG Pipa Galop, stručnjakinja za energetiku u okviru mreže Bankwatch, koja ističe da je neprimjerno da se HE Komarnica nalazi u PPCG. 

Prije usvajanja plana, u aprilu ove godine, stručna komisija sastavljena od 19 domaćih i internacionalnih eksperat procijenila je da je jedan od ključnih dokumenata neophodan za odluku o gradnji HE Komarnica - Elaborat o procjeni uticaja na životnu sredinu- neprihvatljiv! 

Komisija je ocijenila da je Elaborat loše urađen, te da EPCG koja je naručilac ovog dokumenta, nije ispunila brojne zahtjeve oko istraživanja vezanih za biodiverzitet i životnu sredinu, kažu za CIN-CG iz  Crnogorskog društva ekologa (CDE), koja je pomno pratila ovaj proces. 

Više crnogorskih i stranih eksperata apelovalo je tokom prethodnih godina da se uradi analiza isplativosti projekata, a posebno da se ažuriraju svi ključni fakti, jer se projekat koji je iniciran prije više decenija zasniva na zastarjelim podacima, pa se u potpunosti kosi sa savremenim ekološkim standardima. 

CDE problematizuje što se u Prostornom planu navodi da bi HE Komarnica mogla godišnje proizvoditi 670 GWh – što predstavlja 40 odsto prosječne godišnje proizvodnje TE Pljevlja . ,,To je potpuno nova i do sada nepoznata informacija, a stručnjaci je ocjenjuju kao netačnu i tehnički nedostižnu. U zvaničnoj projektnoj dokumentaciji EPCG o HE Komarnica navodi se da bi ona proizvodila svega 213 GWh godišnje, a to je tek sedmi dio energije koju daje TE Pljevlja“, navode iz ove organizacije. 

,,Projekat izgradnje HE Komarnica bi bio veoma skup, građevinski izuzetno zahtjevan i složen, dugotrajan, koji bi obezbjedio minimalnu godišnju količinu proizvodnje, koja bi se kretala nešto malo iznad jedan odsto, ukupne proizvodnje u Crnoj Gori, imajući u vidu količinu proizvodnje koja se planira instalirati u periodu do 2030.“, navodi se u studiji slučaja Kanjon Komarnice koju je radio tim eksperata različitih struka pod pokroviteljstvom CDE. 

,,Projekt HE Komarnica snage 172 MW sastojalo bi se od betonske brane visine od 171 metara, i ogromne akumulacije dužine 17,6 kilometara. Godišnje bi proizvodila samo 213 GWh električne energije, što je prilično malo za tako veliki građevinski projekat”, upozoprava Galop i dodaje: ,,Poređenja radi HE Piva ima dvostruko veći kapacitet - 342 MW, ali četiri puta veću proizvodnju - prosječno 860 GWh. Javnosti nikada nije uvjerljivo dokazano da je projekt HE Komarnice ekonomski isplativ”, tvrdi ova poznata evropska stručnjakinja.  

HE Komarnica bi poplavila dio prostora koji je kandidovan za Emerald područje -  rijeku Komarnicu i Regionalni park Dragišnica i Komarnica. Projekt bi takođe pogodio tri potencijalna područja Natura 2000: dolina Bukovice, planinu Vojnik, područja Komarnica i Pridvorica. Nadalje, rijeka Komarnica identifikovana je i kao potencijalno područje za proširenje Nacionalnog parka Durmitor i UNESCO područja, ali do sada joj je dodijeljen samo status „Regionalnog parka“.

Ekspert iz ove oblasti, koji je insistirao na anonimnosti kaže za CIN-CG da sumnja da će se, ako bude makar malo razuma, projekat HE Komarnica realizovati: ,,Crna Gora ima malu teritoriju i nepotrebno je potapati dio zemlje zbog hidroelektrane koja bi donijela malo energije, a uz to je veoma skupa. Nedostajuća energija se može nadomjestiti iz solarnih i vjetro elektrana uz kotištenje baterija za skladištenje energije i ostalih alternativa koje su aktuelne u Evropi''. 

EPCG gluva za argumente struke 

,,Hidroelektrane omogućavaju stabilnu proizvodnju energije iz obnovljivih izvora, uz minimalan nivo emisije CO₂, čime direktno doprinose klimatskim ciljevima i održivosti energetskog sistema. Njihova izgradnja takođe podrazumijeva formiranje značajnih vodenih rezervi koje, pored energetske funkcije, imaju i ulogu u zaštiti od poplava i unapređenju sistema navodnjavanja”, tvrde iz EPCG. Naglašavaju da se ovaj projekat izdvaja po strateškom i energetskom porencijalu. Navode i da je i u ranijoj planskoj dokumentaciji ovaj projekat bio jasno definisan kao integralni dio dugoročnog razvoja elektroenergetskih kapaciteta Crne Gore. 

,,Projekti velikih hidroelektrana se u svijetlu klimatskih promjena i nejasnih hidroloških predviđanja za budućnost u poslednjih 10 godina napuštaju u svijetu i sve ih je manje... Vrlo često one imaju umanjenu ili skoro pa nikakvu proizvodnju u periodima ekstremnih vremenskih prilika ili nedovoljnog punjenja vodotokova“, navodi se u Studiji slučaja: Kanjon Komarnica. 

Oslanjanje na hidrološke prilike ne bi trebalo da bude osnov za dugoročnu energetsku strategiju, tvrdi se u studiji. Navodi se primjer iz 2022. kada su, usljed nepovoljnih hidroloških prilika i eksternih cjenovnih šokova, crnogorski elektroenergetski sistem i EPCG bili značajno izloženi i zavisni od uvoza električne energije.

,,Premisa da je HE Komarnica neophodna zbog energetske stabilnosti i nadomještanje gašenja TE Pljevlja je potpuna neistina. TE Pljevlja prosječno godišnje proizvodi oko 1400 do 1500 GWh električne energije, što je  sedam puta više nego što je projektovana proizvodnja HE Komarnica u idealnim hidrološkim uslovima”, kaže za CIN-CG Milan Niković, elektroinženjer. 

Niković smatra da bi za ovakav projekat trebalo finansirati ozbiljnu Studiju izvodljivosti, ali ne po domaćim, već po internacionalnim bankovnim standardima, koja bi dala odgovore na sve moguće detalje i aspekte ulaska u ovakvu jednu  investiciju. ,,Ta studija bi trebala da pokaže i višegodišnje projekcije parametara po kojima se mjeri isplativost realizacije projekata izgradnje velikih hidroelektrana: projekcije kretanja cijene struje na berzi, volatilnost tržišta, procjene ukupnih energetskih prinosa, hidroloških prilika, itd ”, objašnjava Niković. U EPCG pak tvrde da su sve ključne pripreme oko ovog projekta i procjene već urađene. 

U Crnoj Gori, praktično i nema iskusnog kadra za projektovanje i izgradnju ovako kompleksnih projekata, kaže Niković. ,,Kompletno porjektovanje i radove bi bilo neophodno povjeriti inostranim kompanijama. Upitno je da li bi se na području Crne Gore uopšte pronašlo radnika i građevinske operative za izviđenje ovakvog projekta'', uvjeren je Niković. 

Planovi EPCG-a se i dalje skrivaju od građana ali od nedavno znamo da je Vlada definitivno odlučila da treba da se gradi hidroelektrana iako za manje novca možemo dobiti više energije iz drugih izvora, a pri tome sačuvati prirodu, tvrdi Vuk Iković, biolog. 

,,Svaka vlast ima određene projekte i programe. Projekat HE Komarnica je projekat prethodne vlasti, i uprkos tome što su tada stručnjaci znali da je riječ o ekonomski i energetski neisplativom projektu, nova vlast je nastavila s njegovom promocijom i trošenjem novca građana na ostvarenje ovog pogubnog, davno prevaziđenog projekta’’, tvrdi Iković. 

Evropska unija ne podržava projekat

Prema saznanjima CDE, Evropska komisija je još prije nekoliko godina jasno poručila da HE Komarnica i HE Kruševo neće biti finansirane iz Ekonomskog i investicionog plana za Zapadni Balkan (WBIF) EK, upkos tome što se nalaze na listi projekata koje Crna Gora planira da kandiduje za ovo finansiranje. 

,,Ti projekti nijesu izabrani jer nijesu usklađeni sa Zelenom agendom za Zapadni Balkan. Umjesto toga, Komisija preporučuje da se u Crnoj Gori podrže projekti rekonstrukcije i unapređenja postojećih hidroelektrana, što je u skladu i sa analizom WBIF-a”, navodi se u dopisu biološkinje CDE-a Jelene Popović.  

Kao zemlja kandidat za članstvo u EU, Crna Gora prema Bernskoj konvenciji ima obavezu da štiti kandidate za Emerald područja i da sprovede tzv. „odgovarajuću procjenu“ za svaki projekat koji može imati značajan uticaj na Emerald ili Natura 2000 lokalitete, objašnjava saradnica Bankwatch-a, Pipa Galop. ,,Ako se utvrdi da će uticaj biti značajan, projekat ne može biti realizovan osim ako posebna procjena ne pokaže da se radi o projektu od „izuzetnog javnog interesa“. 

Prema Okvirnoj direktivi EU o vodama, projekti koji bi pogoršali status rijeke, nijesu dozvoljeni, osim ako se ne dobije izuzeće prema članu 4(7) direktive. I za to je potrebna detaljna procena – koja u slučaju Komarnice takođe nije sprovedena.

,,Kanjon Komarnice je divalj, nepristupačan i nije ga lako istražiti. Međutim da bi se ocijenio uticaj na životnu sredinu mora se poznavati sve to”, objašnjava za CIN-CG Andrijana Mićanović iz CDE-a

Prilikom izrade Elaborata, biodiverzitet je opisan veoma šturo, a naučnici su zbog nepristupačnosti kanjona ušli na samo četiri lokacije. Mićanović objašnjava da je aktuelni projekat za HE zasnovan na podacima iz 70-ih godina prošlog vijeka, a da u svijetu klimatskih promjena podaci ne smiju biti stariji od pet godina. 

Područje gdje je planirana HE je stanište brojnim zaštićenim vrstama, uključujući vukove, medvjede, balkanske divokoze, vidre, kamene rakove, sure orlove, jarebice kamenjarke i kosce. Ipak, puni opseg vjerojatne štete za ove i ostale vrste od projekta još nije poznat jer je provedeno samo djelomično terensko istraživanje. 

,,Što prije Vlada odustane od ovog projekta, to će biti bolje za Crnu Goru, a ukoliko ne odustane – branićemo i Komarnicu i našu Elektroprivredu, jer to je firma građana Crne Gore”, poručuje Iković.

Brojne alternative  

U današnjoj energetskoj praksi, se prije svega koriste brža i efikasnija riješenja, koja su pri tom značajno isplativija i brža za izgradnju od velikih hidro elektrana, koje su kao manje isplativi projekti u današnjoj energetskoj tranziciji skoro potpuno napuštene u svijetu u posljednjih desetak godina, kaže elektroinženjer Milan Niković. 

On smatra da su riješenja koja bi trajno obezbjedila energetsku stabilnost i nezavisnost energetskog sistema u Crnoj Gori masovnija izgradnja većih vjetro i solarnih elektrana, postavljanje većih baterijskih postrojenja za skladištenje energije i balansiranje energetskog sistema, obavezna izgradnja barem jedne hibridne elektrane i moguća buduća supstitucija termo elektrane tehnologijom malih nuklearnih podzemnih reaktora.

,,Svakako bi trebalo razmotriti i značajnija ulaganja u energetsku efikasnost, stvaranje virtuelnih elektrana, proizvodnju zelenog vodonika kao pogonsko gorivo za neku buduću gasnu elektranu, kao jedno od mogućih riješenja. O svemu ovome država i Vlada moraju da zauzmu precizne stavove i kreiraju precizne operativne planove energetske tranzicije'', kaže Niković. 

Kao alternativna rješenja, Niković predlaže izgradnju moguće gasne elektrane umjesto postojeće termo elektrane. 

Moguća je i izgradnja jedne veće hidroelektrane, koja ne bi imala veći uticaj na životnu sredini, niti bi nanijela veću pejzažnu ili reljefnu štetu. Prema Nikoviću  dobro rješenje bi bila HE Boka sa podzemnom proizvodnom halom, koja bi primarno poslužila kao baterija za balansiranje većeg broja postojećih i budućih solarnih i vjetro elektrana.

Drugi stručnjak koga je konsultovao CIN-CG, pored ozbiljnih kritika upućenih rukovodstvu EPCG, zbog potenciranja zastarelih projekata, ali i neracionalnog vođenja poslovne politike, posebno oko prekomjernog zapošljavanja, trošenja i zaduživanja, ističe da ipak pozdravlja to što je EPCG najavila realizaciju projekat o spajanju Krupačkog i Slanog jezera, što bi moglo značajno da poveća kapacitet HE Perućica. Treba raditi i na jačanju postojećih kapaciteta, kaže on, jer tu su velike mogućnosti za unapređenje energetskih prilika u zemlji.    

Uprkos brojnim alternativnim rješenjima i mogućnostima koje daju postojeća postrojenja, Vlada i EPCG uz sve kontroverze ne odustaju od Komarnice. Iz EPCG ističu da će se konačna odluka o narednim koracima u realizaciji HE Komarnica znati tokom ove godine.

Vlada i Agencija ignorisali dva negativna mišljenje eksperata o Elaboratu 

Elaborat o procjeni uticaja na životnu sredinu HE Komarnica, objavljen je u februaru 2022. Tada je obrazovana stručna Komisija od 19 eksperata koja je ocijenila elaborat kao neprihvatljiv i vratili ga EPCG na doradu. 

Prvi put je ocijenjen kao neprihvatljiv  zbog metodologije i opisa bioloških karaktersitika, objašnjava Andrijana Mićanović iz CDE-a, koji su imali uvid u cjelokupan proces ocjene ovog dokumenta. ,,EPCG je imala dvije i po godine da odradi dodatna istraživanja i dopuni Elaborat. To je urađeno na veoma neprofesionalan način, EPCG je unijela samo sitne izmjene, bez novih  istraživanja”, kaže Mićanović. 

Zbog toga je Komisija, početkom 2025, dala po drugi put negativno mišljenje na Elaborat, nakon čega je EPCG tražila produženje roka od godinu dana. 

Prema riječima Mićanović, ovo je bila sjajna prilika da Agencija za zaštitu životne sredine (Agencija) koja daje finalnu riječ o ovom  dokumentu, kaže da Elaborat ne opravdava izgradnju HE Komarnica, što bi učinjelo njeno izbacivanje iz strateških dokumenta mnogostruko lakšim. Međutim, to se nije desilo, i HE Komarnica je uvrštena u nedavno usvojeni PPCG. 

,,Agencija je po zakonu morala da se izjasni o stavu komisije - najlogičnije bi bilo da je shodno odluci Komisije, i sama dala negativno mišljenje. Međutim direktor, Milan Gazdić se uopšte nije izjasnio i samoinicijativno je dao novi rok EPCG od 30 dana. EPCG je samo odlučila da se povuče iz procedure - što znači da procedura može ponovo da se pokrene kad god žele,” objašnjava Mićanović. Time je izgubljena jedinstvena prilika da projekat ne prođe jedan od najvažnijih koraka na putu realizacije. 

Iz Agencije, s druge strane za CIN-CG tvrde da su sve uradili po zakonu - ,,ne može se reći da je Agencija samoinicijativno produžila pomenuti rok, već je postupila u skladu sa svojim nadležnostima i obavezama koje su predviđene Zakonom. U vezi sa pomenutim produženjem roka, obavještavamo Vas da je Nosilac projekta zatražio produženje roka za dodatnih 365 dana, a da je Agencija nakon razmatranja predmetnog zahtjeva odlučila da predmetni rok produži za 30 dana, cijeneći pronalaženje najboljeg mogućeg rješenja kada je u pitanju realizacija projekata i njihov uticaj na životnu sredinu''. 

,,Mi smo imali uvid u cijelu dokumentaciju za i protiv Komarnice od početka procesa: biodiverzitet, energetska i ekonomska istraživanja”, objašnjava Mićanović.  ,,U Elaboratu je biodiverzitet veoma loše istražen. Zbog toga smo organizovali tri naučne ekspedicije, četvrta se upravo dešava. Privukli smo naučnike iz cijele Zapadne Evrope koji nam pomažu da istražimo biodiverzitet ovog područja”, objašnjava Mićanović. 

I pored brojnih proceduraslnih problema i kršenja iz EPCG kaži da se ,,Nastavak ovog postupka, kao i odluka o narednim koracima, očekuju  tokom tekuće godine”. 

U cilju potpune usklađenosti sa najvišim standardima zaštite životne sredine, EPCG planira da, osim dopune postojećeg Elaborata, izradi i Studiju uticaja na UNESCO lokalitet Nacionalnog parka Durmitor, u skladu sa metodologijom UNESCO-a. Takođe, predviđena je izrada odgovarajuće ekološke studije u formi ESIA (Environmental Social Impact Assessment), prema pravilima međunarodnih finansijskih institucija.

,,Ako je procjena uticaja koju je vodila Agencija za zaštitu životne sredine trajala tri godine, postavlja se pitanje koliko će tek trajati ovaj postupak sa UNESCO-m? Posebno imajući u vidu da je proces koji je vodila Agencija odugovlačen zbog neažurnog rada rukovodstva Elektroprivrede”, pita se, u razgovoru za CIN-CG Vuk Iković. 

Ugovor sa Elektroprivredom Srbije 

Iz EPCG tvrde da bi projekat izgradnje HE Komarnica trebalo realizovati u skladu sa Ugovorom o dugoročnoj poslovno-tehničkoj saradnji Elekreoprivrede Crne Gore (EPCG) i Elektroprivrede Srbije (EPS), kojim je predviđeno zajedničko finansiranje i priprema tehničke dokumentacije. U protivnom, tvrde, ako bi pronašli druge partnere za ovaj projekat, trebalo bi plaćati penale EPS-u. 

Ugovor na koji se pozivaju iz EPCG potpisan je davne 1991. godine između elektroprivreda Crne Gore i Srbije, a njegova operativna primjena konkretizovana je kroz Ugovor o zajedničkom finansiranju realizacije prethodnih radova na HE Komarnica, koji je od tada četiri puta aneksiran. 

,,Ugovorom je jasno precizirano da, ukoliko EPCG odluči da u izgradnju HE Komarnica uđe samostalno ili sa nekim drugim partnerom, obavezna je da EPS-u refundira njihov proporcionalni ulog – valorizovanu vrijednost od 49 odsto – i to u roku od 12 mjeseci od donošenja odluke o takvom modelu izgradnje’’, navode iz EPCG. 

Stručanjak koji je dobro upućen u ovaj ugovor tvrdi da se ovo odnosi samo na dosadašnja ulaganja u pripremi projekta i da se ne radi o velikoj sumi, te da bi štete od izgradnje HE Komarnica bile mnogo veće od eventualnih plaćanja penala Srbiji za učešće u izradi dosadašnje dokumentacije oko ovog projekta. A ako se ne bude išlo u izgradnju HE Komarnica, onda nema ni penala.

U današnjoj epizodi podkasta Istražuj.me govorimo o stanju u crnogorskom pravosuđu, ulozi Ustavnog suda, novim pokušajima kršenja ljudskih prava i još jednoj temi koja se predugo gura pod tepih – suočavanju sa ratnim zločinima i pravom žrtava na istinu i pravdu.

Naša gošća je Tea Gorjanc Prelević – izvršna direktorka Akcije za ljudska prava (HRA), pravnica, aktivistkinja i jedna od najdosljednijih kritičarki zarobljenih institucija u Crnoj Gori.

In this episode of the Istražuj.me podcast, Časlav Pejović, a renowned expert in international law, shares insights drawn from his professional experience in Japan, discusses opportunities for Montenegro, and highlights potential risks associated with recent international agreements signed by the Montenegrin government.

Until a few years ago, Pejović was a tenured faculty member at the Faculty of Law, Kyushu University in Japan. Although officially retired, he continues to teach there under a contractual arrangement and also serves as a visiting professor at several other universities across Asia.

Here are the key takeaways from our podcast conversation:

Q: You continue to teach in Japan and other parts of Asia. And this is one difference: Japan does not abandon its senior citizens, but encourages them to work until late in life.

 To some extent, Japan is forced to do so due to the rapid ageing of the population. The Japanese live the longest in the world, despite having one of the lowest birth rates globally. The consequences of this are clear. The pension system is based on a pyramid model, in which older individuals who receive their pensions are at the top, and the young who support the system through their work are at the bottom. The pyramid system is no longer effective. At the top, there is an increasing number of older people. At the same time, at the bottom, there are fewer and fewer young people, so the model of the pyramid changes to a model of a rectangle with irregular dimensions. Japan is addressing this problem in various ways. One way is to offer people who have retired the opportunity to continue working, albeit at a significantly lower fee than their previous salary. It is now a legal obligation for companies to offer a resumption of work to people who have retired, if they wish to, and it is up to individuals to accept or decline. This proved to be a very successful solution. Companies can utilise the accumulated knowledge and experience of retired individuals at significantly lower remuneration than their wages. For retired Japanese who are in good health, work can be a pleasure, and the remuneration they receive is usually well above Japan's very low pensions. I love teaching students, and I'm happy to accept the university's offer. Working with young people is a kind of privilege. It makes you younger if you earn something along with that, so much the better.

Q: How much can mature people give to their country, after all these years of experience? It seems to me that Montenegro, which otherwise has problems with human resources, is easily giving up entire categories of the population. The younger ones are leaving, and the older ones don't seem to need anyone after retirement.

 The example of Japan can serve as a model for Montenegro. Montenegro is also facing an ageing population, which, combined with the departure of young people, has the potential to jeopardize the pension system seriously. As the number of older people who are retired and no longer contribute to the economy increases, while the number of young people working decreases, it can lead to the collapse of the pension system. Perhaps a lesson can be drawn from Japan to encourage older people to continue working. Of course, provided that this does not close opportunities for young people. This should also be taken into account. In Japan, this issue is addressed by employing older people as instructors in companies that transfer knowledge to younger individuals. Thus, they do not take positions of young people, but rather serve the function of educating them.

Q: You are active in Montenegro in the story of the agreements that the Government of Milojko Spajić signed with the UAE. What are the risks of these Agreements?

Since I have been spending more time in Montenegro for the last few years, I somehow feel obliged to point out the problems I notice. The agreement with the UAE poses several significant risks to Montenegro, which I felt compelled to highlight. For example, the agreement failed to include a provision on Montenegro's right to regulate some matters of public interest, such as environmental protection, especially if the Long Beach (Velika plaža) in Ulcinj was considered a destination for investors from the UEA. It's incomprehensible that the government has failed to do this. Most likely, it is simply a matter of ignorance, because the preparation of this type of agreement requires specific knowledge of foreign investment law, which lawyers working in the government are unlikely to possess. However, the Government should have made an effort to find an advisor who is familiar with this matter.

Q: How risky is it for Montenegro, which is in the lobby of the EU, to give investors jobs and resources without a tender, especially given the obligations we have under the EU integration process, Chapter 5, which was recently closed?

I do not know the reasons for some strange provisions in the Agreement, and I would like to believe that it is just ignorance, although some provisions raise eyebrows. Why are UAE investors being offered something contrary to Montenegro's Constitution? Such as the provision that excludes the provisions of the Montenegrin laws relating to the tender. Why is this done? Worse still, the government has inadvertently offered the same privileges to investors from other countries with which Montenegro has concluded bilateral agreements that include a most-favoured-nation (MFN) clause. If Montenegro has granted some privileges to investors from the UAE, on the basis of such clauses, Montenegro must grant those same privileges to investors from countries with which it has concluded bilateral agreements containing such a clause. For example, a company from Montenegro can register a subsidiary in the Netherlands or Serbia and then appear in Montenegro with a request to be granted the same privileges as investors from the UAE. And Montenegro can't deny them. Some clauses known as the "denial of benefit" clauses could have protected Montenegro from such claims. However, Montenegro failed to include these clauses in its bilateral agreements. Thus, Montenegro was left without protection, left at the mercy of investors.

Q: In the last few days, the government has announced that on the basis of bilateral agreements with Hungary, Ukraine, France, it will conclude deals with companies from these countries without tenders. What are the reasons for signing such agreements?

A sharp increase in BITs occurred in the early 1990s, with the fall of the Berlin Wall, which symbolically marked the end of the Cold War. This was followed by an offensive of neoliberalism, promoted by the World Bank, which strongly supported the practice of concluding bilateral agreements, promoting this practice as the best way to obtain foreign investment. This theory has never been confirmed in practice. Some countries, such as Brazil, have received substantial foreign investments without signing such agreements. The Government of Montenegro obviously believes that the signing of bilateral agreements will lead to greater investment. This can happen, but it is crucial to examine the obligations Montenegro undertakes with such agreements. At the beginning of the 21st century, a negative trend emerged, following numerous lawsuits by investors against states, which resulted in some astronomical awards to investors. Some countries are suspending existing bilateral agreements or have demanded their revision (e.g. India, Indonesia, South Africa). Bilateral agreements carry certain risks, and it is imperative to enter into this process very carefully. The example of the Agreement with the UAE serves as a warning that Montenegro has unnecessarily taken on numerous risks and has not adequately protected itself.

Q: You were involved in the early 2000s in the processes on the demarcation between Croatia and Montenegro, the disputed strip around Prevlaka. How do you feel about the fact that this issue has remained stagnant for a decade? Open issues with Croatia are already slowing down Montenegro, not only because of the demarcation at sea, but also due to new problems, such as the Resolution on Jasenovac.

The situation around Prevlaka is much clearer than it seems to many in Montenegro. As early as 1992, the Badinter Commission took the position that the borders of the republics of ex-Yugoslavia, as they existed at the time of Yugoslavia's breakup, were established as the borders of the newly created states. These borders are protected by international law and can only be changed by agreement between states. The Badinter Commission was not a private initiative of Badinter, as some might believe, but rather a commission formed by the European Commission. The European Commission is the most important institution in the European Union. By the decision of the Badineter Commission, the borders on the land were defined, and Prevlaka became part of the internationally recognised borders of Croatia. Some circles in Montenegro dispute this, arguing that Prevlaka is part of Montenegro. The problem with this attitude is that Prevlaka can become Montenegrin only if Croatia renounces Prevlaka in favour of Montenegro, or if it agrees to bring the issue of the land borders before the International Court of Justice or some international arbitration, and then a decision is made in favour of Montenegro. How realistic is that? Croatia will never agree to that. And Montenegro can't do anything about it. Montenegro has no way to force Croatia to do so. In Croatia, no one has ever stated that they would be willing to negotiate a land border, regardless of their political affiliations. Any Croatian politician who would agree to open the issue of the land border regarding Prevlaka would thereby commit a political harakiri and thus end their political career. For Croatia, the issue of the land border has been resolved, and it is now prepared to discuss only the maritime delimitation. How do you intend to force Croatia to agree to open the issue of the border on the land if Croatia does not want it? All this talk about who was in charge of the administration of Prevlaka, or the story about boxes with documents that have gone missing, does not make sense unless Croatia accepts that the issue of Prevlaka is brought before arbitration. When considering participation in an arbitration, governments typically conduct an analysis of the potential benefits and risks, a process similar to what economists refer to as a "cost-benefit" analysis. What would be the benefit for Croatia if it agrees to arbitration? There is none. On the other hand, there may be certain risks and costs associated with a potential arbitration. Montenegro has no power to force Croatia to agree to an arbitration. Hypothetically, if Montenegro were in the EU, and if Croatia applied for membership, then Montenegro could exert some pressure on Croatia to agree to arbitration like Slovenia pressured Croatia to agree to arbitration on Piran Bay, when Croatia was in the process of joining the EU. However, the situation is reversed; all the trump cards are in Croatia's hands. Just put yourself in Croatia's position: why would it agree to something that could potentially be a risk to Croatia's interests, if it doesn't have to? What did Montenegro deserve that Croatia could be expected to make such concessions? Perhaps, the resolution on Jasenovac? Let's be realistic. All the stories about Montenegro's right to Prevlaka are a misleading of the public by people who do not understand this problem, or who deliberately want to muddy the waters. The only effect that this can have is to make Montenegro's path to EU membership more difficult. And maybe that's exactly the intention.

Nema plana za zbrinavanje mulja, koji se i dalje uglavnom ispušta u rijeke, jezera, livade i more

Tijana LEKIĆ/Predrag NIKOLIĆ

Pored brojnih problema u realizacije započetih projekata izgradnje postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) u više opština  Crne Gore, jedan od ključnih izazova koji utiče i na zdravlje stanovništva Crne Gore kao i na zaštitu životne sredine jeste neadekvatno zbrinjavanje otpadnog kanalizacionog mulja.

„Otpadni mulj nastaje kao rezultat procesa prečišćavanja otpadnih voda, pri čemu se organske materije, čestice i drugi zagađivači izdvajaju iz vode i talože, formirajući mulj koji se zatim mora odgovarajuće obraditi i zbrinuti“, objašnjavaju iz Prijestonice Cetinje za Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG) koji su još u fazi izrade planske dokumentacije za postrojenje prečišćavanja otpadnih voda.

Iz Vodovoda Nikšić za CIN-CG napominju da ,,pitanje zbrinjavanja mulja, koji nastaje kao nusproizvod procesa prečišćavanja, još uvijek nije sistemski riješeno na nacionalnom nivou. Ovo pitanje zahtijeva koordinaciju i rješenje na nivou države kako bi se obezbijedilo dugoročno i održivo upravljanje ovom vrstom otpada''.

Sve opštine koje još uvijek nemaju izgrađeno PPOV ispuštaju otpadne vode direktno u prirodne recipijente – rijeke, pritoke ili u neposredno okruženje, što predstavlja ozbiljan ekološki problem.

U Podgorici, značajna količina prečišćenih otpadnih voda se i dalje ispušta direktno u rijeku Moraču.

„Trenutna situacija u opštini Bijelo Polje je takva da se sakupljene komunalne otpadne vode ispuštaju direktno u rijeku Lim ili njene pritoke, bez prethodnog tretmana“, navode iz DOO Vodovod i kanalizacija Bijelo Polje za CIN-CG.

Iz Kolacija 27 ističu da je problem i nepostojanje pouzdanog sistema za mjerenje količine i kvaliteta otpadnih voda, kao i nedovoljno razvijen monitoring ispuštanja prečišćenih voda. ,,Trenutna situacija u vezi sa odlaganjem kanalizacionog mulja u Crnoj Gori je neprihvatljiva i predstavlja ozbiljan rizik po životnu sredinu i vodne resurse. Potrebno je da Vlada što prije usvoji Plan upravljanja kanalizacionim muljem”, piše u izvještaju iz sjenka.

Od deset postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda koja su trenutno operativna, situacija sa zbrinjavanjem otpadnog mulja je i dalje neriješena u većini gradova.

Čak i postrojenja koja su operativna, kao ona u Budvi, Tivtu i Kotoru, imaju problema sa otpadnim vodama.

Analiza otpadnih voda

CIN-CG je od Uprave za vode (UZV) dobio rezultate laboratorijskih analiza otpadnih voda uzorkovanih tokom 2024. godine. Iako smo tražili analizu svih otpadnih voda iz postrojenja dobili smo samo za PPOV-u u Budvi i na zajedničkom PPOV-u Tivat-Kotor.

U tom dokumentu se navodi da je tokom 2024. godine iz PPOV-a Kotor-Tivat ispušteno više od tri i po milijarde litara otpadne vode.

Kvalitet otpadne vode iz zajedničkog PPOV-a Tivat-Kotor u februaru, maju i septembru nije bio usklađen sa Zakonom o upravljanju komunalnim otpadnim vodama, niti je ispunjavao uslove propisane Pravilnikom o kvalitetu i sanitarno-tehničkim uslovima za ispuštanje otpadnih voda.

U februarskim i majskim uzorcima zabilježena je prekomjerna koncentracija fosfora, a uzorci su vizuelno bili u rasponu od žute do braon boje.

„Rezultati analiza ukazuju da tretman vode i funkcionisanje PPOV-a nijesu bili na zadovoljavajućem nivou. Preporučuje se preduzimanje mjera radi smanjenja sadržaja fosfora u izlaznoj vodi, čija koncentracija može predstavljati opasnost za životnu sredinu – more. Povećani sadržaj fosfora može izazvati eutrofikaciju, koja narušava kvalitet vode, podstiče prekomjerni rast algi i smanjuje koncentraciju kiseonika“, navodi se u laboratorijskim analizama koje je sproveo Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju (ZHMS) u februaru i maju 2024. godine.

Početkom septembra, uzorak vode bio je tamno braon boje, a rezultati analize ukazali su napovećane koncentracije BPK₅, suspendovanih materija i fosfora.

BPK₅ (biološka potrošnja kiseonika za pet dana) predstavlja količinu kiseonika koju mikroorganizmi troše da razgrade organsku materiju u vodi u periodu od pet dana. Visoka vrijednost BPK₅ znači da voda sadrži veliku količinu organske materije (npr. fekalije, ostaci hrane, industrijski otpad), što smanjuje koncentraciju kiseonika u vodi i može dovesti do ugušenja vodenog ekosistema.

Suspendovane materije su čvrste čestice koje plutaju u vodi (npr. mulj, pijesak, ostaci hrane, organski otpad). Opasne su jer mogu mehanički zagušiti vodene organizme kao i sadržavati patogene mikroorganizme ili teške metale.

Kada je riječ o PPOV-u u Budvi, u junu, julu i oktobru analiza otpadnih voda pokazala je da su pojedini parametri bili iznad dozvoljenih granica. Prema analizama Instituta za javno zdravlje (IJZ), u junskom uzorku registrovana je povećana koncentracija hemijske potrošnje kiseonika (HPK).

HPKpokazuje koliko organskih i neorganskih zagađivača u vodi reaguje s jakim oksidacionim sredstvima, pri čemu se troši kiseonik. Za razliku od BPK₅, HPK obuhvata itoksične hemikalije, te predstavlja širi pokazatelj ukupnog hemijskog zagađenja.

Bez plana upravljanja kanalizacionim muljem

Zakon o upravljanju otpadom iz 2024. godine definiše kanalizacioni mulj kao otpad koji nastaje tokom tretmana komunalnih otpadnih voda u uređajima i postrojenjima za prečišćavanje. Prema istom zakonu, trebalo je izraditiPlan upravljanja kanalizacionim muljem.

Međutim, plana još uvijek nema, što predstavlja ozbiljan izazov kada je riječ o tretmanu i odlaganju mulja. Plan bi trebalo da definiše prikupljanje, obradu i odlaganje mulja, uz jasno razrađene procedure na državnom i lokalnom nivou, te osigura usklađenost sa evropskim standardima i praksama.

Prema Planu upravljanja komunalnim otpadnim vodama Crne Gore 2020–2035, Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera nadležno je nacionalno tijelo za regulaciju, planiranje i sprovođenje politika u oblasti upravljanja muljem.

Ipak, CIN-CG nije dobio odgovore iz tog Vladinog resora u vezi sa tim koliko se u postojećim i planiranim PPOV vodi računa o pitanjima zbrinjavanja mulja.

„Vaš upit je proslijeđen Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera na uvid i dalje postupanje u skladu sa nadležnostima“, naveli su za CIN-CG iz PR službe Vlade Crne Gore.

Iz samog ministarstva, međutim, odgovaraju da se ne smatraju nadležnim:

„Obavještavamo Vas da pitanja koja ste uputili u vezi sa postrojenjima otpadnih voda nijesu u nadležnosti Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera. U skladu sa tim, Ministarstvo ne može dati odgovor na postavljena pitanja.“

Direktor Eko-tima Milija Čabarkapa ističe da je upravljanje kanalizacionim muljem trenutno jedna od najslabijih karika u cijelom sistemu.

„Iako postoji zakonska regulativa, ona se u praksi gotovo i ne primjenjuje. Postojeća postrojenja suočavaju se s raznim improvizovanim rješenjima – mulj se negdje skladišti na samoj lokaciji postrojenja, kao u Podgorici, negdje se odlaže na nesanitarnim deponijama, a u pojedinim slučajevima čak i izvozi. Takva praksa je neodrživa, skupa i ekološki rizična“, upozorava Čabarkapa.

On ukazuje da, s obzirom na planirano širenje mreže PPOV-a i povećanje količine proizvedenog mulja, hitno mora da se uspostavi održiv, sistemski pristup ovom pitanju.

„Dok se ne razvije trajna infrastruktura za njegov tretman i odlaganje, država i opštine moraju osmisliti privremena, ali bezbjedna rješenja, kako bi se izbjegle ozbiljne ekološke posljedice i neefikasno trošenje sredstava“, zaključuje on.

Privremena rješenja za mulj

S obzirom na to da linija za obradu mulja u PPOV Herceg Novi nije završena, otpadni materijal se privremeno skladišti na licu mjesta.

„Otpadni mulj se skladišti u jedan radni sekvencijalni biološki reaktor (SBR), to jest tank na samom PPOV-u, jer linija za mulj nije završena“, navodi za CIN-CG Borivoje Đekić, izvršni direktor DOO Vodovod i kanalizacija Herceg Novi.

U Prijestonici Cetinje projekat izgradnje PPOV-a je tek u početnoj fazi, pa ni

u Baru ne postoji PPOV. Iz lokalne uprave kažu da ne znaju kada bi mogao biti izgrađen.

Što se tiče mulja koji nastaje nakon prerade otpadnih voda, dogovor je da Vlada, odnosno nadležno ministarstvo, preuzme rješavanje tog problema za sve opštine u Crnoj Gori“, kaže Fikret Kuč, šef Službe za izradu razvojnih projekata Opštine Rožaje.

Ni Plužine nemaju PPOV, pa se otpadne vode ne tretiraju, a mulj se ne obrađuje.

U Andrijevici je planirano ozemljavanje mulja u bazenima, uz rok od deset godina za rješavanje pitanja njegovog odlaganja.

„Otpadni mulj koji će nastajati radom postrojenja projektovan je na 21,46 tona godišnje. Ozemljavanje se završava kada se bazeni napune, nakon čega slijedi faza mirovanja i analiza mulja. Upravljač postrojenja je odgovoran za njegovo preuzimanje i zbrinjavanje, u skladu sa Zakonom o upravljanju otpadom“, navodi Miloš Mijović, izvršni direktor DOO Vodovod i kanalizacija Andrijevica.

U Kolašinu  se „otpadni mulj trenutno tretira u trščanim poljima i lagunama za privremeno odlaganje, dok se ne realizuje izgradnja postrojenja“, navodi Mirela Drašković, v.d. sekretara Sekretarijata za planiranje prostora, komunalne poslove i saobraćaj Opštine Kolašin.

Projekti spalionica predviđeni Prostornim planom Crne Gore

U Prostornom planu Crne Gore do 2040. godine predviđena je izgradnja tri postrojenja za termičku obradu (insineraciju) ostatka kanalizacionog mulja, to jest spalionice, čija realizacija je bila planirana u periodu 2020–2024.

„Obaveza Crne Gore je da u svim lokalnim zajednicama izgradi PPOV, a u okviru njih i riješi pitanje zbrinjavanja kanalizacionog mulja. U svakoj opštini potrebno je planirati održivo upravljanje dobijenim muljem“, navodi se u dokumentu.

Prema istom planu, predviđena su tri regionalne spalionice. Planira se jedno postrojenje u Podgorici koji uključuje Cetinje, Danilovgrad, Tuzi i Zetu; drugi u Nikšić sa Pljevljima, Žabljakom, Plužinama i Šavnikom; treći u Bijelom Polju za gradovima Sjevernom regiona bez Pljevalja.

„Postrojenja koja budu izgrađena za spaljivanje kanalizacionog mulja – bilo direktno, bilo ostatka mulja nakon njegove prethodne prerade – mogu proizvoditi energiju i toplu vodu“, navodi se u Prostornom planu.

O mogućim zdravstvenim i ekološkim rizicima planirane spalionice u Podgoricu CIN-CG je već pisao u sklopu priče o protestima mještana Botuna protiv izgradnje postrojenja u ovom selu.

Koji su rizici po zdravlje

Više međunarodnih izvještaja relevantnih organizacija upozorava na štetne posljedice po zdravlje ljudi i životnu sredinu usljed neobrađenog kanalizacionog mulja.

,,Kanalizacioni mulj sadrži patogene mikroorganizme — bakterije, viruse i parazite. Bez adekvatne obrade i sigurnog odlaganja, postoji rizik od kontaminacije vode i tla, što može izazvati bolesti poput dijareje, hepatitisa A, tifusa i parazitskih infekcija,” navodi se u Smjernice Svjetske zdravstvene organizacije o sanitaciji i zdravlju (WHO Guidelines on Sanitation and Health), iz 2018. godine.

Prema programu Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) kanalizacioni mulj može sadržavati teške metale kao što su olovo, živa i kadmijum, zatim farmaceutske ostatke i druge hemikalije. Dugotrajna izloženost ovim supstancama može dovesti do hroničnih oboljenja, uključujući karcinom, kao i oštećenja jetre i bubrega.

Što se tiče životne sredine, neadekvatno tretiran mulj sadrži toksične supstance koje se akumuliraju u tlu, smanjujući njegovu plodnost i ugrožavajući biljke i mikroorganizme, navode iz Evropske Agencije za životnu sredinu (EEA, Sludge Management and Environmental Impact). Nutrijenti iz mulja, kao što su azot i fosfor, dospijevaju u vodu i izazivaju prekomjerni rast algi, što dovodi do smanjenja kiseonika u vodi i ugrožava riblji i drugi vodeni život (UNEP).

Takođe, nepropisno skladištenje mulja može emitovati štetne gasove poput metana, amonijaka i sumpor-dioksida, koji izazivaju iritacije disajnih puteva i pogoršavaju astmu i druge plućne bolesti ukazuju u izvještaju Otpadne vode i zdravstveni rizici sačinjen sa strane Centra za kontrolu i prevenciju bolesti (CDC, Wastewater and Health Risks).

DRI- u najvećem broju nisu realizovali preporuke

U Izvještaju iz sjenke navodi se da sprovođenje zakonskih obaveza i institucionalna koordinacija ostaju problematični. Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera mora proaktivnije obavještavati lokalne i državne organe o obavezi dostavljanja vodnih dozvola za ispuštanje otpadnih voda do 31. januara tekuće godine, kako bi se uspostavila tačna evidencija, u skladu sa Zakonom o upravljanju komunalnim otpadnim vodama.

Kao hroničan problem, pored neredovnog dostavljanja izvještaja, potencira se i kvalitet dostavljenih podataka.  Još nije formirana ni radna grupa kojom bi koordinirao MONSTAT, a koja bi uključila sve relevantne institucije s ciljem unifikacije podataka o radu postrojenja.

Preporuka je Državne revizorske institucije da se formiraju radni timovi za svako postrojenje, koji bi analizirali postojeće stanje, identifikovali ključne izazove i predložili konkretne mjere za unapređenje rada postrojenja. Ta preporuka nije realizovana, kao ni planirani tender Ministarstva za izradu softverskog rješenja i nabavku opreme za uspostavljanje informacionog sistema za praćenje rada postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) nije raspisan tokom 2024. godine.

U cilju unaprjeđenja upravljanja sistemom otpadnih voda u Crnoj Gori, Državna revizorska institucija (DRI)  je dala 122 preporuke za 22 subjekta revizije. Preporuke su date u septembru 2022. a do početka ove godine većina njih nije realizovana.

Izvoz u Albaniju, pa u Podgoricu

U Podgoricu od maja 2024. stiže kanalizacioni mulj iz tri primorske opštine Kotor, Tivat i Budve. Prije toga izvozio se u Albaniju, ali je taj aranžman prekinut.

Izvršni direktor Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) za opštine Kotor i Tivat Stefan Čobanović za CIN-CG objašnjava da se radi o neopasnom otpadu. Mulj koji se izvozio se dehidrira na samom postrojenju odgovarajućim mašinama, kaže, uz dodatak flokulanta polimera i gašenog kreča, čime se proizvodi dehidrirani mulj čiji stepen suvoće varira između 30 i 40 odsto suve materije.

Od maja prošle do jula ove godine iz tri primorske opštine u Podgoricu je dopremljeno 2900 tona mulja. Glavni inženjer Deponije Podgorica, Ratko Pavićević, za CIN-CG, kaže da ta količina nije mnogo u odnosu na  120.000 tona otpada koje se godišnje sakupe na ovoj deponiji, plus 40.000 tona kabastog i biljnog otpada.

,,Mi taj mulj ne bi preuzeli da prethodno Centar za ekotoksikološka istraživanja (CETI) nije odradio analize. To nije opasan otpad,  mi ne primamo nikakav opasan otpad'', priča Pavićević i dodaje da je bilo interesovanja da se na podgoričkoj deponiji skladišti i mulj iz Nikšića i još nekih opština: ,,Mi smo to odbili jer taj mulj nije prerađen, tako da može biti opasan i nijesmo to prihvatili iako smo imali mogućnost da zaradimo na tome''.

 ,,Hidrirani mulj iz primorskih opština preuzimamo na licu mjesta, kako ne bi došli u situaciju da se tu još nešto utovari - naši kamioni, naši kontejneri, i sve sami preuzimamo'', govori za CIN-CG Aleksandar Božović, direktor Deponije Podgorica.

,,Prema integrisanoj dozvoli o radu, koju izdaje Agencija za zaštitu životne sredine, imamo pravilnik koji nam omogućava da na deponiji, u odnosu na ukupnu količinu otpada, prihvatimo do šest procenata komunalnog, hidriranog, mulja. Što će reći da smo mogli dva i po puta toliko prihvatimo za godinu dana'', kaže Božović i navodi da bi mogli da preuzimaju i mulj iz drugih opština ali oni nemaju sisteme kojima se mulj prerađuje i hidrira, da bi ga bilo moguće skladištiti na deponiji.

Tri primorske opštine su ranije otpad izvozile u Albaniju preko podgoričkog preduzeća Montelea. Čobanović tvrdi da njegovo preduzeće nije imalo nikakvu poslovnu saradnju sa državom Albanijom već je u Tivtu raspisivan javni tender za transport i zbrinjavanje mulja na koji se javljala isključivo kompanija Montelea iz Podgorice. ,,Ugovor je prekinut početkom marta 2024. godine jer je navedena kompanija prestala da izvršava svoje ugovorene obaveze iz nama nepoznatih razloga. Nakon toga saradnja više nikad nije nastavljena'', kaže Čobanović.

Za razliku od njih, iz preduzeće Otpadne vode Budva imaju drugačije iskustvo saradnje sa firmom Montelea, sa kojim su imali ugovor tokom 2023. godine ,,zbog hitnog rješavanja problema sa odvozom mulja, ali su ti ugovori bili zaključeni na određeni vremenski period i isti su izvršeni u potpunosti'', kaže za CIN-CG v.d. izvršne direktorice Svetlana Dragović. 

Prema nezvaničnim informacijama CIN-CG prerađeni mulj sa crnogorskog primorja u Albaniji se prodavao kao kompost. Novinari CIN-CG su na podgoričkoj deponiji vidjeli taj mulj koji izgleda kao zemlja. O tome kako je mulj izvožen u Albaniju i da li su tačne tvrde da je tamo preprodavan pokušali smo da dobijemo odgovore od kompanije Montelea, ali oni nijesu stigli.

,,Naše Društvo nema nikakve informacije o eventualnoj daljoj upotrebi kao i načinu konačnog zbrinjavanja kanalizacionog mulja u drugoj državi, niti smo nadležni za to'', kazao nam je Čobanović.

Iz Budve su preduzeću Montelea plaćali za izvoz tone mulja 70 eura bez PDV-a, odnosno 84 eura sa prevozom. Postrojenje za Kotor i Tivat je preko ove firme mulj u Albaniju izvozilo po cijeni od 66 eura bez PDV-a. Skladištenje u Podgorici, Deponiji, sada plaćaju 70 eura bez PDV-a.

Mulj se ne koristi u poljoprivredi u Crnoj Gori

Prema Zakonu o upravljanju otpadom, obrađeni mulj može se koristiti u različite svrhe: u poljoprivredi; na zelenim površinama i parkovima; za potrebe rekultivacije zemljišta, uključujući pošumljavanje goleti; na deponijama kao prekrivni sloj; za pripremu zemljišta za posebne namjene; za dobijanje energije spaljivanjem i/ili suspaljivanjem; kao i za sanaciju neuređenih odlagališta otpada i drugih sličnih prostora koji treba da se dovedu u namjenu.

Međutim, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede ne predviđa mogućnost korišćenja obrađenog kanalizacionog mulja u poljoprivredi, iako seDirektiva 86/278 EEC odnosi na primjenu obrađenog kanalizacionog mulja u poljoprivredi, kako je navedeno u tematskoj analizi Koalicije 27 objavljenoj u novembru 2023. godine pod naslovom „Problematika kanalizacionog mulja u Crnoj Gori“.

Direktiva 86/278 EEC dozvoljava upotrebu obrađenog kanalizacionog mulja u poljoprivredi u mnogim evropskim zemljama, ali u Crnoj Gori to nije praksa.

Iako Zakon o upravljanju otpadom prepoznaje mogućnost korišćenja prerađenog mulja u poljoprivredi, ova aktivnost nije regulisana Zakonom o poljoprivredi i ruralnom razvoju. Ovaj zakon ne priznaje kanalizacioni mulj kao đubrivo ili sredstvo za poboljšanje zemljišta. Zbog toga ovaj aspekt nije razmatran ni u nacionalnim planovima za upravljanje muljem.

Plan upravljanja komunalnim otpadnim vodama Crne Gore navodi da upotreba kanalizacionog mulja u poljoprivredi nije prepoznata nacionalnim zakonodavstvom koje reguliše upotrebu đubriva za rast bilja, te stoga ovaj vid upotrebe nije razmatran u Planu za upravljanje muljem.

Zakon o upravljanju otpadom takođe definiše uslove pod kojima se obrađeni mulj može koristiti, uključujući i u poljoprivredi, ali uz stroga ograničenja i zabrane u određenim slučajevima. Na primjer, član 75 ovog zakona zabranjuje upotrebu obrađenog mulja na zemljištima koja su podložna ispiranju u površinske vode, na plitkim ili skeletnim zemljištima, kao i na područjima zaštićenih prirodnih dobara ili zonama sanitarne zaštite izvorišta vode za piće. Takođe, postoje zabrane u vezi sa upotrebom mulja na pašnjacima i u proizvodnji biljaka za stočnu ishranu, ukoliko nije prošlo dovoljno vremena između primjene mulja i ispaše ili žetve.

Stručnjaci upozoravaju da PPCG omogućava gradnju na područjima od najvećeg značaja za biodiverzitet Crne Gore i da bi  neki od posljednjih nedirnutih pejzaža Mediterana mogli biti trajno izgubljeni. Tome doprinose i nedavni sporazumi sa UAE, u kojima država nije zaštitila svoje interese od investitora i njihovih ambicioznig projekata

Đurđa RADULOVIĆ

Sporazumi koje je Crna Gora nedavno potpisala sa Ujedinjenim Arapskim Emiratima (UAE), ako počne njihova realizacija, mogu  imati ozbiljne posljedice na prirodu i uopšte prostor Crne Gore, upozoravaju stručnjaci. Put ka betonizaciji zaštićenih područja otvoren je i nedavno usvojenjem Prostornog plana Crne Gore (PPCG). Uprkos brojnim kontraverzama i kritikama PPCG je usvojen u Skupštini Crne Gore krajem juna. 

,,Ukoliko dođe do realizacije Sporazuma o saradnji u oblasti turizma i razvoja nekretninasa UAE, moguće su ozbiljne i trajne posljedice po životnu sredinu, koje su u ovom trenutku nesagledive’’, kaže za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), Ksenija Medenica, biološkinja iz Centra za zaštitu i proučavanje ptica (CZIP). 

Iako Sporazum o saradnji u oblasti turizma i razvoja nekretnina ne precizira nijednu konkretnu lokaciju, upravo ta neodređenost dodatno zabrinjava, upozorava Medenica. ,,To ostavlja mogućnost da investitor samoinicijativno odabere bilo koji prostor od strateškog i ekološkog značaja. Do sada su u javnosti kao potencijalne lokacije pominjane Velika plaža, Buljarica, Jaz, Hajla, Bjelasica i Sinjajevina – sve lokaliteti od izuzetne vrijednosti za prirodu, od kojih su neki zaštićeni na nacionalnom nivou, a svi imaju međunarodni značaj i prepoznati su kao potencijalna Natura 2000 staništa”, kaže Medenica. PPCG planira i hidroenergetski objekat u kanjonu Komarnice, iako se u drugom dijelu tog dokumenta navodi da se radi o predjelu koji je pod zaštitom.  

Za razliku od uobičajenih bilateralnih sporazumm između dvije zemlje, Sporazum o saradnji u oblasti turizma i razvoja nekretnina sa UAE ne sadrži klauzule koje  omogućavaju Crnoj Gori autonomiju nad radovima i projektima koje će UAE izvoditi, objašnjava za CIN-CG Časlav Pejović, profesor emeritus Pravnog fakulteta Kjušju univerziteta, stručnjak za međunarodno pravo. Ova važna klauzula koju unose u bilaterane sporazume zemlje koje vode računa o spostvenom interesu naziva se ,,pravo na regulisanje” (Right to regulate). Ova klauzula omogućava državama zaštitu ukoliko strani investitor sa čijom zemljom je potpisan bilateralni sporazum gradi protiv interesa i propisa države u kojoj investira, objašnjava Pejović.  ,,Na ovaj način, štiti se, između ostalog i životna sredina. Po Sporazumu između Crne Gore i UAE takva zaštita ne postoji”, kaže Pejović.  

Međutim, kako ova klauzula nije prethodno unesena, Crnoj Gora je dala prvenstvo interesima investitora, objašnjava Pejović. ,,Po sadašnjem Sporazumu, Crna Gora bi bila odgovorna prema investitorima iz UAE, ako bi donijela propise koji bi ugrozili interese investitora”, kaže Pejović. 

Pejović daje primjer sporazuma koji je potpisan između UAE and Indije, u kojem se obje zemlje štite javno dobro, ukoliko jedna od država interveniše protivno interesima investitora, da bi spriječila negativini uticaj- to se ne smatra kršenjem Sporazuma. 

I Medenica ističe da se Crna Gora ne može na osnovu sporazuma sa UAE zaštiti od pogubnih uticaja na prirodu.  To se, kaže ona, najbolje vidi na primjeru Velike plaže, gdje je postojao uvid u idejno rješenje projekta arapskog investitora. Realizacija predstavljene mega investicije stanova i rizorta iz UAE, koju je za sada spriječio otpor lokalnih vlasti i aktivista,  imala bi katastrofalne posljedice po biodiverzitet. ,,Došlo bi do uništavanja staništa rijetkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta, uključujući čak 35 od 48 ugroženih ptica u Crnoj Gori. To bi dovelo i do degradacije jedine poznate lokacije u Crnoj Gori za izlijeganje glavate kornjače. Narušile bi se i obalne dine, koje su prioritetna EU staništa, koje štite od erozije plažu i brane Ulcinj od poplava“, navodi Medenica. 

Velika plaža je ekološki ključan prostor, sa izuzetnim biodiverzitetom i statusom zaštićenog prirodnog područja, tvrdi ova biološkinja. ,,Infrastrukturni zahvat ovog obima doveo bi do nepopravljivog gubitka, i u direktnoj je suprotnosti s domaćim zakonima, međunarodnim obavezama i strateškim dokumentima o zaštiti prirode”, kazala je Medenica. 

Buljarica jedno od najugroženijih područja 

Usvojeni PPCG, kao da je pravljen za ustupke mega projektima investitora, a ne da zaštiti prostor i omogući održiv razvoj zemlje. PPCG predviđa znanto veću gradnju u gotovo svim opštinama, u odnosu na vezriju plana koja je bila na javnoj raspravi. 

PPCG je naročito zabrinjavajući kada je u pitanju Buljarica o čemu je CIN-CG već pisao. Dok je u tekstualnom dijelu Plana navedeno da je Buljarica prostor od izuzetne važnosti za očuvanje prirode, u grafičkom prikazu PPCG cijela lokacija pretvora se u gradsko građevinsko područje, što otvara vrata masovnoj urbanizaciji i uništavanju prirodnih staništa. 

Iz CZIP-a su ranije u izjavi za CIN-CG izrazili sumnju da je ova prenamjena zemljišta urađena preko noći, imajući u vidu izjave premijera Milojka Spajića i investitora iz UAE Muhameda Alabara koji je izrazio interesovanje i za Buljaricu. Alabar je isticao da je zainteresovan za gradnju u Buljarici, a i dio lokalnog stanovništva koji posjeduje zemlju na ovoj lakaciji izrazil je želju da pregovara sa arapskim investitorom. 

Prema PPCG je, ne samo u Buljarici, već u cijeloj opštini Budva predviđeno značajno veće građevinsko područje od verzije Plana koja je bila na javnoj raspravi. I mada je samo jezgro grada odavno devastirano, čini se da su sledeći na potezu zaleđe koje je u vezriji plana na javnoj raspravi bilo zaštićena zona, te zaleđe Jaza, plaže za koju je Alabr takođe izrazio interesovanje.

Buljarici odavno prijeti betonizacija. Još za vrijeme vlasti Demokratske partije socijalista (DPS), Vlada Crne Gore raspisala je, preko Savjeta za privatizaciju, 2016.  tender za prodaju Buljarice, bez saglasnosti Opštine Budva i privatnih vlasnika zemlje. Tada je planirana gradnja 40 hiljada stanova, odnosno 11,5 miliona kvadratnih metara stambeno-poslovnog prostora, od čega bi se čak 9,3 miliona odnosilo na stanove, vile i apartmane za dalju prodaju, odnosno tržište. Projekat nije prošao zbog otpora lokalnog stanovništva. 

Uvala Buljarica jedna je od nekoliko preostalih slatko – slanih močvarnih područja na jadranskoj obali, koju sa strane mora okružuju livade morske trave posidonije (Posidonia oceanica), koja je zaštićena međunarodnim i domaćim zakonodavstvima, navodi se u istraživanju Buljarica: Blago Paštrovića na tajkunskoj trpezi, Mreže za afirmaciju nevladinog sektora (MANS) i Crnogorskog društva ekologa (CDE). 

I mnoge druge biljne i životinjske vrste koje žive na području Buljarice zaštićene su na nacionalnom i međunarodnom nivou, prisutni su ekosistemi visoke vrijednosti, posebno iz ugla Natura 2000 ekološke mreže i zaštićenih područja u moru, navodi se u ovoj publikaciji. Ekosistemi močvarnog područja Buljarice dom su veoma bogate flore i faune, a Buljarica je jedan od predjela koji je najbogatiji izvorima na cijeloj crnogorskoj obali, navodi se u ovoj publikaciji. ,,U zaleđu buljaričke plaže postoji gust pojas trske koji postepeno prelazi u livade, a kasnije u šumu hrasta, jasena, brijesta i maslijnake. Brda koja okružuju dolinu prekrivena su makijom i kultivisanim maslinjacima. Izražen biodiverzitet u tako malom prostoru na obali Jadrana ilustruje ekološku kompleksnost Buljarice, ali i njenu ranjivost'', navodi se u studiji. Buljarica je dom za 41 vrstu vilinog konjica, 11 vrsta vodozemaca, 93 vrste ptica, a na ovoj lokaciji nalazi se čak 36 vrsta staništa, uključujući endemske i reliknte vrste biljaka i životnja. 

Iako su iz Agencije za zaštitu životne sredine (EPA) i Ministarstva ekologije u Vladi Dritana Abazovića, 2022. najavljivali zaštitu ovog područja kao jedinstvenog na Jadranu, do toga nije došlo. Još davne 1968. u bivšoj Jugoslaviji, prepoznata je vrijednost obalnog dijela Buljarice koji je tada zaštićen kao Spomenik prirode. Buljarica je nominovana i za Emerald mrežu zaštićenih područja, ali ovaj sistem zaštite nije još zaživio u Crnoj Gori. Danas je cijelo područje gotovo u potpunosti bez zaštite, a naročito močvarni dio. 

Ni PPCG ni Strateška procjena uticaja na Veliku plažu ne štiti ovaj prostor

Usvojeni PPCG predviđa i značajno veće građevinsko zemljište u odnosu na verziju koja je bila na javnoj raspravi i kada je u pitanju opština Ulcinj, uključujući donji Štoj, centralni dio opštine, i dio predviđen za gradnju na Velikoj plaži. 

Strateška procjena uticaja (SPU) za Državnu studiju lokacije  Velike plaže formalno je urađena i bila je na javnoj raspravi krajem 2023. godine. Ipak, ovaj dokument ima ozbiljna ograničenja  i metodološki i sadržajno, čime je plaža ostala lisena zaštite od investicije kakve su najavljene sporazumom sa UAE, upozorava Zenpa Lika, arhitektica i predsjednica Udruženja - Dr. Martin Schneider-Jacoby Association (MSJA). 

,,U samom tekstu SPU-a jasno govori o osjetljivosti terena, dok istovremeno planski dokument dozvoljava visoku spratnost (od pet do 10 etaža), zauzetost do 50 odsto i zahvate u područjima koja bi trebalo da imaju ograničenu upotrebu. Taj raskorak šalje lošu poruku- da se procjena koristi kao formalnost, a ne kao stvarni alat za zaštitu prirode. Nažalost, u ovom slučaju, SPU više prikriva nego što rješava ključna pitanja, i tako dovodi u pitanje održivost cjelokupnog planiranja“,  upozorava Lika. 

Građevinski radovi i infrastruktura u ovom prostoru sa sobom nose: gubitak staništa usljed zatrpavanja, nivelacije i betoniranja tla, narušavanje hidrološkog režima, uključujući promjene dotoka i kvaliteta vode u močvarne sisteme, zagađenje tokom i nakon gradnje (otpadne vode, svjetlosno i zvučno zagađenje), fragmentaciju prostora, čime se trajno prekida prirodna veza između Solane, Velikeplaže i Ade Bojane, navodi Lika. 

No, gubitak nije samo ekološki, objašnjava ova arhitektica. ,,Pejzaž Velike plaže je jedan od posljednjih netaknutih na Mediteranu — široka, slobodna, pješčana ravnica koja pruža rijedak osjećaj prostorne širine, mira i prirodne tišine. To je mjesto gdje priroda i čovjek još uvijek dijele prostor bez sukoba. Velika plaža nije samo najduža pješčana plaža Crne Gore, već i najveća netaknuta plaza bivše Jugoslavije. Njena vrijednost ne leži u luksuznoj izgradnji, već u prirodnom dostojanstvu koje nosi.

Velika plaža i njeno zaleđe predstavljaju jedno od najbogatijih staništa biljnih i životinjskih vrsta na crnogorskoj obali, posebno onih koje su zaštićene nacionalnim i evropskim zakonodavstvom. Ona je ključno biodiverzitetsko područje (Key Biodiversity Area) što je uvrštava na globalnoj mapi kao jako značajno. U zoni Velike plaže identifikovane su  22 biljne vrste sa statusom zaštite– endemi, relikti i prioritetne vrste za zaštiitu. Među njima je i morski narcis (Pancratium maritimum), koji raste isključivo na dinama i jedna je od najosjetljivijih biljnih vrsta na Mediteranu.  Na prostoru opštine ulcinje preoznato je čak 18 stanišnih tipova sa EU Direktive o staništima, uključujući: sive i bijele dine s vegetacijom (prioritetni tipovi), mediteranske slane stepe, estuarijske i lagunarne sisteme, vlažne depresije između dina, koje su izuzetno rijetke u Crnoj Gori, a na tom prostoru zabilježeno je čak 240 vrsta ptica. 

 Nedavno je i evropski parlamentarac Tomas Vajs tvrdio da će od zaštite Komarnice, ulcinjske Solane i dina na Velikoj plaži zavisiti i zatvaranje poglavlja 27, u pregovorima sa Evropskom unijom(EU).

Gubi se identitet Crne Gore

Uništavanjem zaštićenih prostora masovnom gradnjom, ne gubi se samo pejzaž — briše se prepoznatljivi karakter i biodiverzitet Crne Gore, što znači gubitak lokalnog, nacionalnog i mediteranskog prirodnog nasljeđa, kaže Lika. Ako se ovakvi zahvati sprovedu, recimo na Velikoj plaži ili Buljarici posljedice će biti nepovratne —  neki od posljednjih nedirnutih pejzaža Mediterana bili bi trajno izgubljen.

U Crnoj Gori su prostorno planiranje i arhitektonsko oblikovanje već decenijama pod pritiskom generičke, investitorski vođene, neinventivne gradnje, koja umanjuje lokalne prostorne kvalitete i narušava postojeće vrijednosti graditeljskog nasljeđa, objašnjava za CIN-CG Sonja Dragović, istraživačica oblasti urbanizma i prostora. 

,,Međutim, uništavanje karakterističnog ambijenta duž primorja prekomjernom gradnjom, koja se poslednjih godina proširila i na turističke centre sjevera kao što su Kolašin i Žabljak, nije rezultat lošeg ukusa pojedinačnih investitora, već sistemske odgovornosti nadležnih institucija: vlasti koje su donosile i sprovodile 'razvojne' politike koje se svode na privatizaciju, ministarstava koja su vodila prostorno planiranje, lokalnih uprava, glavnih državnih i gradskih arhitekata”, objašnjava Dragović. 

U tom kontekstu, pitanje da li investicije u izgradnju nekretnina dolaze iz UAE, Kanade, Evropske unije postaje sporedno, objašnjava Dragović. ,,Ključno je kako je zakonski i planski okvir koncipiran. Ako Prostorni plan predviđa maksimalnu eksploataciju prostora kroz intenzivnu izgradnju, to automatski generiše interes investitora koji u tome vide priliku za dobru zaradu: više kvadrata, više i novca od prodaje! U tom procesu redovno su žrtvovani ne samo kvalitet arhitekture, nego i dugoročna održivost i javni interes”, kaže Dragović. 

Aktuelni PPCG do 2040. stvara osnovu za dalji rast interesovanja za investicije u nekretnine. S obzirom na nedavno zaključeni sporazum koji favorizuje ekonomske odnose s UAE, realno je očekivati da dio tih investicija upravo odatle dođe. „Plan, uopšteno uzev, otvara prostor za investicije ovog tipa, i to kroz strukturno podešene mehanizme koji stimulišu dalje intenziviranje komercijalne gradnje. Zato je iluzorno očekivati da bi ova gradnja bila značajno unaprijeđena dolaskom nekih 'boljih' ili 'zelenijih' investitora, dok god regulatorni okvir uporno forsira kvantitet nad kvalitetom. Ni najsenzibilniji arhitekte ne mogu izraditi održivo i kontekstu prilagođeno rješenje ako je zadatak da se na svakoj parceli izvuče maksimum kvadrata. Rezultate takvog pristupa jasno vidimo u Budvi, u kvartu ispod Ljubovića, u Kolašinu...“, objašnjava Dragović. 

,,Problem je, dakle, sistemski. U Crnoj Gori postoje male, posvećene inicijative koje pokušavaju da zagovaraju drugačije pristupe, kao što su KANA, Expeditio i drugi odgovorni pojedinci. Ipak, njihov uticaj na promjenu javnih politika u ovoj oblasti ostaje na nivou incidenta'',  naglašava Dragović. 

Prema njenim riječima, nedostaje snažna institucionalna podrška viziji prostornog razvoja koja bi bila usmjerena na dugoročnu održivost, pravedan prostorni razvoj i pažljiv odnos prema pejzažu i zatečenim kulturnim i prostornim vrijednostima, umjesto na kratkoročnu zaradu. 

„Na žalost, u ovom trenutku ne vidim koja bi opcija sa postojeće političke scene mogla da ozbiljno - argumentovano, samouvjereno, energično - stane iza takve 

vizije”, zaključuje Dragović. 

UAE Sporazum- osnova da investitori “ulažu” u zaštićena područja 

I pored  brojnih kritika sporazuma, i otpora koji se za sada pokazao snažnim u Ulcinju, iz manjih crnogorskih opština na sjeveru, vjeruju da će investicije iz UAE doprinijeti razvoju zemlje. Više predsjednika opština imalo je prilike da se sretne sa investitorom iz UAE, Alabarom, kome su predlagali projekte na vrijednim zaštićenim područjima. 

Potpisivanje sporazuma sa UAE koji se koristi kao osnova za pozivanje investitora da ulažu u izuzetna prirodna područja poput Bjelasice, Bogićevice, Prokletija, Sinjajevine i drugih, otvara ozbiljna pitanja o viziji razvoja naše države, upozorava Medenica. ,,Ova područja, koja bi po svim stručnim kriterijumima trebalo da budu pod zaštitom kao Natura 2000 zone, danas se nude investitorima kao da su ničije vlasništvo, i to bez jasne strategije, stručne procjene i javnog konsenzusa“ kaže Medenica. 

 ,,Sporazum sa UAE predstavlja značajan iskorak u pravcu međunarodne promocije potencijala Opštine Berane i predstavlja put ka novim investicijama, što će dovesti do novih radnih mjesta, razvoja turističke infrastrukture i unapređenja lokalne privrede, te promociji prirodnih resursa ovog kraja’’, kažu za CIN-CG iz Opštine Berane. Ova opština je među prvima poslala predloge za investicione projekte, nakon saznanja o dolasku UAE investitora. Naročito ističu razvoj luksuznog turističkog kompleksa Jelovica Luxury Retreat, na lokaciji Jelovice, odnosno beranske strane planine Bjelasice, koja je među najvažnijim potencijalnim Natura 2000 staništa. To znači da bi investitori morali naročito voditi računa kada su ovakva područja u pitanju. 

U Beranama se, kako kažu iz Opštine, nadaju investicijama koje bi se mogle smatrati ,,održivim”. ,,Cilj je da se valorizuju prirodni resursi opštine na način koji je održiv, ekološki odgovoran i u skladu sa strateškim razvojnim planovima Berana”, kažu iz Opštine Berane.

Iz Opštine Gusinje ističu ljepote Prokletija kao najvažniji resurs. Investitorima iz UAE predložili su projekte vezane za planinu Bor, koja je dio Prokletija, kanjonu rijeke Grlje u selu Vusanje,  te Ali-pašine izvore, kazao je za CIN-CG gradonačelnik Opštine Gusinje, Sanel Balić. 

Gradonačelnik opštine Plav, Nihad Canović, kazao je ranije da su iz te opštine predali detaljne projekte Alabru, predstavili mu lokaciju Bogićevicu, te izrazio zadovoljstvom reakcijama investitora iz UAE na predložene projekte. I on je tom prilikom izrazio nadu da će lokalna ekonomija doživjeti bum zahvaljujući investitorima iz UAE. Sličan entuzijazam izrazio je i gradonačelnik Kolašina, Petko Bakić, koji je Alabaru predložio gradnju na Sinjajevini i Bjelasici. 

,,Nadmetanje lokalnih samouprava u tome ko će bolje parče zemlje da ponudi investitoru samo je odraz potpune nesposobnosti državnih i lokalnih struktura da dugoročno planiraju, koriste i zaštite ono što je najvrednije Umjesto da se ova prirodna bogatstva valorizuju kroz održive modele razvoja – poput eko-turizma, naučnog istraživanja i preduzetništva, lokalne samouprave ih neselektivno nude kroz ovaj sporazum čija je ustavnost upitna, a čija je primjena u drugim državama (primjer Beograda na vodi) već izazvala brojne kontroverze i štetu javnom interesu”, upozorava Medenica. 

Prema njenim riječima davanje ovih prostora u ruke investitorima znači trajni gubitak – gubitak prava građana na pristup prirodi, gubitak ekoloških i pejzažnih vrijednosti, i gubitak budućih razvojnih šansi. Lokalnim zajednicama se zauzvrat nudi uloga jeftine radne snage, dok se profit i kontrola sele van njihovih ruku, a sve to na štetu prirodi. 

“Sudija u Danilovgradu mi je rekao da ne treba da me interesuje ko mi je advokat. Pet mjeseci me već ne obavještavaju šta je sa tim postupkom, samo mi kažu ‘bićete pozvani’. Baš sam razočarana, presporo to sve ide…”, ispričala je za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore i Akciju za ljudska prava (CIN-CG/HRA) svoje iskustvo, jedna od 13 intervjuisanih korisnica besplatne pravne pomoći (BPP), objašnjavajući da još nije upoznala svog advokata, te da ne zna ni ko je zastupa u postupku po prijavi porodičnog nasilja.

Besplatnu pravnu pomoć mogu koristiti osobe slabog imovnog stanja, ali i sve žrtve torture, porodičnog nasilja, djeca bez roditeljskog staranja, lica sa invaliditetom, … Izmjenama Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći iz prošle godine, uveden je specijalizovani pristup u pružanju pravne pomoći posebno ranjivim grupama. Žrtvama torture i krivičnih djela protiv polne slobode, kao i djeci u postupcima za zaštitu njihovih prava, omogućeno je da ostvaruju pravo na BPP bez obzira na materijalno stanje. Proširen je i obim i vrsta pravnih radnji koje se mogu pružati putem te vrste pomoći. 

Međutim, u izvještaju HRA „Besplatna pravna pomoć u Crnoj Gori: Napredak, izazovi i prepreke” ukazuje se da ni posljednjim izmjenama nijesu prepoznati srodnici nestalih tokom oružanih sukoba kao posebna kategorija korisnika, uprkos preporuci Komiteta za prinudne nestanke UN iz 2018.

„Propisano je da u postupcima koji se odnose na djecu, žrtve porodičnog nasilja i žrtve krivičnih djela protiv polne slobode, mogu biti angažovani samo advokati sa tri godine radnog iskustva u advokaturi i koji su prošli posebnu obuku u Centru za obuku u sudstvu i državnom tužilaštvu“, piše u izvještaju HRA, koji je nedavno predstavljen na konferenciji te nevladine organizacije.

Izvještaj HRA se bavi i primjenom preporuka koje je Specijalna izvjestiteljka Ujedinjenih nacija za nezavisnost sudija i advokata Margaret Satervejt uputila Crnoj Gori u svom izvještaju iz 2024. godine, neposredno prije stupanja na snagu izmjena zakona.

Satervejt je preporučila, između ostalog, obaveznu specijalizaciju advokata za osjetljive predmete, posebno one koji se odnose na žrtve porodičnog ili partnerskog nasilja, uspostavljanje mehanizama nadzora i profesionalnih standarda prilikom pružanja BPP u saradnji s Advokatskom komorom, i uvođenje suspenzije advokata sa spiska pružalaca te vrste pomoći ako ne ispunjavaju propisane standarde.

“Iako zakon eksplicitno predviđa formiranje posebnih lista advokata za specijalizovano zastupanje žrtava nasilja, trgovine ljudima, krivičnih djela protiv polne slobode i djece, ta zakonska obaveza u praksi još nije ostvarena. Sudovi se i dalje oslanjaju na jedinstvenu listu Advokatske komore, na kojoj se nalaze svi advokati koji su zainteresovani za pružanje BPP, bez evidencije o specijalizovanim znanjima tih advokata“, jedan je od zaključaka izvještaja HRA.

Sudeći i po izjavama korisnica BPP, ali i stručnjaka sa konferencije, izmjene zakona, kao i brojne preporuke Satervejt, još nijesu ispunjene.

Prema iskustvima korisnica, dodijeljeni advokati, u većini slučajeva odugovlače ove procese ili nijesu senzibilisani i upućeni u slučajeve na kojima treba da rade. 

Međutim, izvještaj HRA pokazuje i da je vrlo mali broj zahtjeva za zamjenu advokata, svega 1.25 odsto, te da se problemi u komunikaciji sa advokatima zapravo rijetko prijavljuju službama nadležnim za BPP u osnovnim sudovima. 

Intervjuisane korisnice BPP kažu, u većini slučajeva, da se ustežu da traže promjenu advokata, jer ni ne znaju koji advokati su dobri ili se nadaju da će ipak dobiti kakvu takvu pomoć, imajući u vidu da nemaju novca da same plate advokata.

NVO da se uključe u pružanje BPP, žrtve torture obuhvatiti specijalizacijom

U izvještaju HRA se podsjeća na preporuke Specijalne izvjestiteljke UN, i preporučuje, između ostalog, i obavezna specijalizacija advokata i za zastupanje žrtava torture, da se preciziraju mehanizmi nadzora nad pružanjem BPP kao i eventualne suspenzije advokata koji pružaju BPP u naročito osjetljivim predmetima i ublaže uslovi za dobijanje BPP za lica slabog imovnog stanja. 

Satertvejt je na panelu naglasila da bi bilo važno da se NVO uključe u pružanje BPP, jer se to pokazalo kao dobra praksa u mnogim državama. Jedna od njenih preporuka, ali i mnogih organizacija za zaštitu ljudskih prava, koja nije prihvaćena izmjenama Zakona, je da država dopusti NVO da pruža BPP.

„NVO često predstavljaju prvi kontakt sa osobama kojima je potrebna pravna podrška, posebno među ranjivim i marginalizovanim grupama, uključujući žrtve nasilja, osobe lišene slobode, tražioce azila, Rome, osobe sa invaliditetom i druge. U tom smislu, osim širenja geografske i tematske dostupnosti usluga – naročito u sredinama u kojima državne institucije nijesu prisutne ili su teško dostupne – ova mjera bi omogućila viši stepen specijalizacije i kvaliteta u pružanju pravne pomoći, zahvaljujući ekspertizi i dugogodišnjem iskustvu nevladinih organizacija u radu sa posebno osjetljivim korisnicima“, piše u izvještaju HRA.

Specijalna izvjestiteljka UN je naglasila da je specijalizacija advokata takođe ključna za ove predmete, kao i odgovornost za kvalitetno pružanje pomoći.

„Kod advokata koji su obučeni za rad sa ljudima koji su preživjeli traumu primjetila sam osjećaj ponosa zbog toga. Takvu obuku treba omogućiti svima, jer se nikad ne zna kad advokat može da dođe u situaciju da zastupa traumatizovanu žrtvu i mimo besplatne pravne pomoći. Obuku treba organizovati u saradnji sa NVO koje su za to specijalizovane, a uključiti i žrtve traume da govore o svom iskustvu, jer je sticanje znanja iz prve ruke nenadmašno.“ 

Ona je istakla da bi bilo korisno imati podatke o tome koliko advokata izbjegava pozive da pružaju BPP, i da se uspostave kriterijumi za uklanjanje advokata sa liste.

Bojana Malović iz HRA je potvrdila da u praksi još nije zaživjela specijalizacija advokata za ovakve slučajeve. “Primjena se očekuje početkom 2026, a propust je svakako što žrtve torture nijesu obuhvaćene specijalizacijom“, pojasnila je Malović.  

Dodaje i da je zabrinjavajuće da sudovi ne poštuju zakonsku obavezu da traže brisanje sa spiska advokata koji ne rade taj posao kako treba. “Bilo je devet odobrenih zahtjeva za promjenu advokata zbog nezadovoljstva pruženom uslugom, a nijedan nije delegiran Advokatskoj komori“, ističe ona.

Predsjednica Osnovnog suda u Podgorici Željka Jovović je istakla da stranke često subjektivno sagledavaju postupanje advokata, te da u većini slučajeva nije riječ o objektivnoj kritici njihovog rada. Ipak, naglasila je da treba primjenjivati mjere prema onima koji svoj posao ne rade kako treba. „Insistiram na brisanju advokata koji ne žele da daju besplatnu pravnu pomoć“, poručila je Jovovićeva.

Da je neophodno ažurirati spisak advokata koji pružaju besplatnu pravnu pomoć smatra i potpredsjednik Advokatske komore Aleksandar Đurišić, kojeg zabrinjavaju svjedočenja nezadovoljnih klijenata i klijentkinja. „Mi smo pravili spiskove advokata vjerujući u to da će se javljati oni koji su motivisani“, pojasnio je Đurišić.

Neke od korisnica bi voljele da su mogle same birati advokata ili advokaticu i preko BPP, ali su sve saglasne da to ne treba da bude tek neko prvi sa spiska Komore, već neko ko je specijalizovan i ko bi imao više senzibiliteta za takve postupke. 

Advokat Veselin Radulović je podsjetio da je suština besplatne pravne pomoći da oštećeni dobiju kvalitetnu pravnu zaštitu. Međutim, upozorio je na potencijalne zloupotrebe ako bi korisnici besplatne pravne pomoći sami birali advokate, kao što je bilo slučajeva kada su optuženi birali advokate po službenoj dužnosti. „Neke kolege su podučavale klijente da im otkažu punomoćja kako ih ne bi morali lično plaćati, a potom ih upućivali da ih izaberu kao advokate po službenoj dužnosti“, pojasnio je Radulović.

Na slične probleme ukazuje i izvještaj HRA, u kojem se navodi da su sudovi prijavljivali kako su okrivljeni tražili samo istaknute advokate koji su često bili nedostupni ili nisu željeli da preuzmu dodatne predmete, što je izazivalo kašnjenja i nužnost ponovnih imenovanja. „Slična dinamika u sistemu besplatne pravne pomoći narušila bi njegovu efikasnost i pravičnost, posebno ako bi ‘popularni’ advokati postali preopterećeni, dok bi drugi ostali nedovoljno angažovani“, poručeno je iz Osnovnog suda u Baru.

Neprimjerene izjave, odugovlačenje procesa i traženje novca 

Većina intervjuisanih korisnica je pomoć dobila jer je prijavila porodično nasilje, a više njih je reklo da su advokati, kada su razgovarale sa njima, davali neprimjerene izjave, kao recimo "ne moš’ da budeš takva, ipak je to muškarac, mnogo pričaš…".

Pojedine korisnice mjesecima ne uspijevaju da se vide sa advokatom, a on odugovlači sastavljanje tužbe ili krivične prijave. Jedna korisnica čak tvrdi da joj advokat traži novac. Od njih 13, samo četiri su rekle da su zadovoljne dodijeljenim advokatom.

Jedna korisnica čije je dijete žrtva vršnjačkog nasilja kaže da je advokata dobila u aprilu, ali da još nije ni sastavio tužbu, niti je uspjela da se vidi sa njim. Očekivala je da će advokat biti neko upućen, informisan, ko zna da radi takve slučajeve, međutim, od advokata je za sada dobila samo ubjeđivanje da ne treba ni da tuži.

“Rekla sam mu da je njegov posao da sastavi tužbu i da me pozove da se vidimo da dođem do njega, međutim do toga još nije došlo”, ističe ona.

Prema podacima iz izvještaja Sudskog savjeta (SS) za prošlu godinu, od 2865 krivičnih i prekršajnih postupaka za djela nasilja u porodici, BPP je zatražilo samo 114 oštećenih - što je svega 3.9 odsto.

Direktorka Centra za ženska prava (CŽP) Maja Raičević istakla je da se veći broj žrtava nasilja obraća njihovoj organizaciji nego sudovima, što može značiti i veće povjerenje. Navodi da su u CŽP godinama razvijali „one stop shop“ sistem, u kojem korisnicama na jednom mjestu obezbjeđuju sve vrste usluga – od pravne i psihološke podrške, do pratnje u svojstvu povjerljivog lica i pomoći u komunikaciji sa institucijama.

„U Centru imamo tri advokata (dvije žene i jednog muškarca) koji pružaju besplatnu pravnu pomoć, specijalizovani su i godinama obučavani za rad sa žrtvama nasilja. Kada smo organizovali prvi specijalizovani trening za advokate, prije više od 10 godina, obuku je prošlo oko 40 advokata i advokatica, ali su se nakon obuke izdvojile samo dvije advokatice sa dovoljno senzibiliteta i motivacije da zastupaju žrtve. Jednostavno, ovim pitanjima ne mogu da se bave ljudi koji imaju  mizogine i patrijarhalne stavove prema ženama. Stavovi su ključni kada je u pitanju kvalitetno pružanje besplatne pravne pomoći i razumijevanje položaja i prava žrtava“, naglasila je Raičević.

Predsjednica Osnovnog suda u Podgorici Željka Jovović ukazuje na mali broj podnošenja zahtjeva za besplatnu pravnu pomoć, ali i na probleme sa angažovanjem advokata. Objašnjava da u službi već znaju koji advokati u praksi odbijaju da prihvate predmete besplatne pravne pomoći, ali ih, uprkos tome, moraju zvati zbog propisa. To stvara dodatne poteškoće, jer kada imate rok od sat vremena da odlučite o zahtjevu, a morate da pozovete desetak advokata za koje znate da neće prihvatiti predmet, procedura se nepotrebno usporava. Zbog toga Jovović smatra da bi bilo korisno da se spisak advokata pročisti i da na njemu ostanu samo oni koji zaista žele da pružaju ovu vrstu pravne pomoći.

I Raičević smatra da na spisku advokata za BPP ne treba da budu svi, već samo oni koji zaista imaju znanja i senzibilitet za ove teme.

„Ne treba očekivati od žrtava da traže zamjenu advokata. Nadzor nad radom advokata mora biti efikasan, ali tako da žrtve ne izlažemo dodatnim procedurama i stresu“, poručila je ona.

Mira Saveljić iz Sigurne ženske kuće je dodala da se spiskovi advokata moraju što prije rasčistiti, te da dosta njih odbija da radi porodično nasilje. 

Obje predstavnice ženskih organizacija su posvjedočile da su kod njih dolazile korisnice BPP koje su tvrdile da su im advokati tražili novac za pružanje te vrste pomoći koju plaća država.

To potvrđuje i jedna od intervjuisanih korisnica BPP koja je prijavila nasilje u porodici, i navodi da joj je dodijeljeni advokat prvo rekao da on ne radi krivicu, te da joj je kasnije tražio novac.

“Obratila sam se Službi za BPP, međutim, on je nastavio da mi traži novac”, tvrdi ona.

Preko prijatelja, umjesto od nadležnih, saznaju za BPP

Od devet korisnica koje su prijavile nasilje u porodici, čak šest je reklo da im u policiji nije rečeno da imaju pravo na BPP. Korisnica iz Ulcinja tvrdi da je saznala da ima to pravo tek na suđenju. 

Takođe, većina njih nije informisana da imaju pravo na BPP i u pratećim postupcima koji najčešće slijede posle prijave nasilja, kao što su razvod, podjela imovine, nedavanje izdržavanja, pošto dobiju pravosnažnu presudu da su bile žrtve porodičnog nasilja.

Jedna korisnica je naglasila da joj niko nije objasnio da joj je zapisnik iz policije dovoljan za podnošenje zahtjeva za BPP.

Advokat Đurišić je predložio da na svakom Odjeljenju bezbjednosti budu na vidnom mjestu istaknute detaljne informacije o BPP, kako bi korisnici bili na vrijeme informisani.

Ono što je pozitivno je da su gotovo sve intervjuisane korisnice pohvalile službenice u sudu i bile relativno zadovoljne brzinom kojom im je dodijeljen advokat. Jedna korisnica je navela da bi bilo dobro da ima više zaposlenih u Službi za besplatnu pravnu pomoć u Podgorici.

Njih osam je besplatnu pravnu pomoć zatražilo u Osnovnom sudu u Podgorici. Jedna u Kotoru, dvije u Pljevljima i dvije u Ulcinju.

Obzirom da su u pitanju socijalni slučajevi, onkološki pacijenti, lica sa  invaliditetom ili žrtve nasilja, opšti utisak je da bi postupci pružanja pomoći morali biti i efikasniji, te da treba poboljšati komunikaciju između sudova, advokata i korisnika BPP, jedan je od zaključaka sa održane konferencije HRA.

Jedna od preporuka je i osigurati da svi policijski službenici pri prvom susretu žrtvama nasilja u porodici i porodičnoj zajednici, žrtvama torture i djeci pruže informacije o pravu na besplatnu pravnu pomoć.

Ostaje da se vidi da li će sistem zaista obezbjediti kvalitetan pristup pravdi za korisnike pravne pomoći, a posebno za ranjive i marginalizovane grupe.

Maja BORIČIĆ