U današnjoj epizodi razgovaramo sa Časlavom Pejovićem, stručnjakom za međunarodno pravo sa posebnim fokusom na pomorsko pravo. Časlav Pejović je do prije par godina, dok nije otišao u penziju, bio redovni profesor na Pravnom fakultetu japanskog Kyushu Univerziteta, na kojem i dalje radi po ugovoru. Predaje i na na nekoliko drugih univerziteteta u Aziji, kao gostujući profesor.

Za Istražuj.me govori o iskustvima iz Japana, o prilikama u Crnoj Gori i o mogućim rizicima od međunarodnih sporazuma koje Crna Gora potpisuje.

U novoj epizodi razgovaramo sa Jasnom Gajević – aktivistkinjom, blogerkom i bivšom direktoricom Agencije za upravljanje zaštićenim područjima Podgorice. Razgovaramo o svemu što stoji iza borbe za prirodu – i o ljepotama koje ova zemlja nudi, a koje, nažalost, devastiramo. Pričamo o Poglavlju 27, Veljem brdu, Gorici, Parku prirode rijeka Zeta, Prostornom planu Crne Gore, o građevinskom lobiju koji gura pogrešan koncept razvoja, u kojem je priroda samo kvadrat zemljišta. Razotkrivamo i zašto nema pravih planova upravljanja, kako birokratija i političke igre onemogućavaju zaštitu prirode, te zašto često građanima nedostaje svijest za životnu sredinu. Jasna nam priča i o svojim iskustvima, zašto je podnijela ostavku uprkos dobrim rezultatima, i šta nas sve čeka ako nastavimo ovim putem.

Dok institucije sporo reaguju na porast govora mržnje na društvenim mrežama i u javnom prostoru, žrtve ostaju nezaštićene, a počinioci često nekažnjeni

Predrag NIKOLIĆ

Treba da joj se da neka infekcija da odmah krepa, samo je jedan od niza komentara koje su na društvenim mrežama upućeni Jeleni Radonjić. Ova Cetinjanka se našla na meti nakon incidenta ispred Hrama Hristovog Vaskrsenja u Podgorici, kada je druga žena istog imena i prezimena automobilom probila rampu i povrijedila dvije osobe. U hajci je ključno bilo što je zapošljena u Prijestonici Cetinje, pa su na društvenim mrežama iz tog podatka sami izvlačili monstruozne konstrukcije. Policija i Osnovno državno tužilaštvo na Cetinju identifikovali su dvije osobe sa čijih su naloga na društvenim mrežama upućene prijetnje i uznemirujuće poruke.

Zbog epidemije govora mržnje na društvenim mrežama i u javnosti, Vrhovni državni tužilac (VDT) Milorad Marković je, 9. maja, izdao državnim tužilaštvima Obavezujuće uputstvo za postupanje u slučajevima govora mržnje i krivičnih djela počinjenih iz mržnje (zločin iz mržnje).

Uputstvom je propisano da se Vrhovnom državnom tužilaštvu kvartalno dostavljaju izvještaji sa ažuriranim podacima o tim predmetima, a novi izvještaji još nijesu dostavljeni, kazali su za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) iz VDT-a.

Uputstvo je izdato sa ciljem da se osigura djelotvorno i jednoobrazno postupanje i primjena međunarodnih preporuka na jednak postupak prema svim osobama i borbu protiv rasizma, ksenofobije, antisemitizma i netolerancije. Prema odredbama uputstva, postupajući državni tužioci biće u obavezi da u predmetima sa elementima govora mržnje posebno cijene svako javno izražavanje ili prouzrokovanje mržnje prema određenoj grupi ili pojedincu zbog nekog njenog određenja radi stvaranja netrpeljivosti, razdora, diskriminacije i nasilja. Takođe će se cijeniti da li je došlo do raspirivanja već postojeće mržnje, vodeći računa da li se mržnja putem javnog govora razvija, jača i produbljuje. 

Odmah po donošenju ovog akta tužilaštvo je imalo priliku da tekstira njegovu djelotvornost. ,,Veliki junak nepobjedivog karaktera”, tako je mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije okarakterisaočetničkog vojvodu i ratnog zločinca Pavla Đurišića. On je 3. maja služio liturgiju u crkvi Preobraženja Gospodnjeg u Lijevče polju, u Republici Srpskoj, nakon čega je rekao da se Đurišićevo junaštvo u bici u tom mjestu ,,može porediti s junaštvom Pavla Orlovića”, te da je, ,,napadnut od udruženih neprijateljskih snaga”, tu ,,doživio privremeni poraz”.

Nakon mitropolitove besjede, 20. maja podnesena je krivična prijava zbog krivičnog djela izazivanje rasne, nacionalne i vjerske mržnje. Prijavu su potpisali direktorica Akcije za ljudska prava, Centra za ženska prava, Centra za građansko obrazovanje i Centra za demkratiju i ljudska prava, Tea Gorjanc Prelević, Maja Raičević, Daliborka Uljarević i Nevenka Vuksanović, kao i izvršni direktor Antifašisti Cetinja Filip Kuzman, programska direktorica Centra za demokrtsku tranziciju Milica Kovačević i predsjednik Udruženja profesora istorije Miloš Vuksanović.

Predstavnici NVO tražili su od Državnog tužilaštva jasan stav o tome da li veličanje četničkog pokreta u Crnoj Gori predstavlja govor mržnje koji mora biti sankcionisan. Odgovor na to pitanje nijesu dobili jer je Više državno tužilaštvo u Podgorici odbacilo krivičnu prijavu.

U pritužbi VDT-u na ovu odluku iz pomenutih NVO su naglasili da nijesu dobili traženi odgovor, te da ,,ovakav pristup odražava ustaljenu praksu pojedinih tužilaštava da prijave, naročito u predmetima govora mržnje, odbacuju formalistički i netransparentno – bez suštinske analize, dijaloga sa podnosiocima i uvida u širu društvenu štetnost takvih pojava. Umjesto
odgovornog pristupa koji bi gradio povjerenje u institucije i dalje svjedočimo administrativnom odbacivanju prijava, svedenom na jednu rečenicu''.

Upozorili su i da je u skladu sa Obavezujućim uputstvom za postupanje
u slučajevima govora mržnje: ,,Više državno tužilaštvo bilo dužno da prijavu, ukoliko ne nalazi elemente krivičnog djela, proslijedi nadležnom organu radi prekršajnog gonjenja, ili da barem u aktu konstatuje da za to nema osnova. To nije učinjeno, što predstavlja dodatni propust u postupanju, a možda i stav Tužilaštva o ovim pitanjima koji nije ohrabrujući. Imajući u vidu sve navedeno, tražimo da se predmet ponovo razmotri, da se podnosiocima dostavi zakonom propisano rješenje sa valjanim obrazloženjem, te da se obezbijedi dosljedna i profesionalna primjena važećih internih uputstava''.

Da rekacije institucija moraju biti snažnije usljed ekspanzije sajber nasilja, govora mržnje na društvenim mrežama i zloupotreba prava na slobodu izražavanja, ponovio je više puta ministar pravde Bojan Božović.

Iz Ministarstva pravde je najvaljeno će u Krivični zakonik uvesti novo krivično djelo – teški govor mržnje, za koji će biti propisana kazna zatvora od tri mjeseca do tri godine.

,,Izmjene i dopune Krivičnog zakonika Crne Gore usaglašene su sa institucijama u Crnoj Gori, što znači da se u narednim danima, po prevodu kompletne dokumentacije Predlog zakona o izmjenama i dopunama Krivičnog zakonka poslati Evropskoj komisiji na dalje razmatranje i sugestije'', kazali su za CIN-CG iz Ministarstva pravde.

Dodali su, da s obzirom na to da ovo nije jedina izmjena, nije moguće predvidjeti kada će tekst biti usaglašen sa Evropskom komisijom. No čim se to desi, Ministarstvo pravde će preduzeti sve potrebne korake u cilju njegovog utvrđivanja na Vladi, a potom i upućivanja ka Skupštini.

,,Kriminalizacijom ovog ponašanja vrši se prevencija zločina iz mržnje, stvara se sigurniji društveni ambijent, štiti se dostojanstvo i prava svakog pojedinca, a u konačnom vrši se usklađivanje i sa međunarodnim standardima'', kazali su iz ministarstva.

Do sada, po njihovim riječima, govor mržnje nije bio prepoznat kao krivično djelo već samo kao prekršaj u okviru Zakona o zabrani diskriminacije.

Iz Kancelarije zaštitinika ljudskih prava i sloboda za CIN-CG su kazali da podržavaju zakonodavnu inicijativu koja bi, posebno sa aspekta Krivičnog zakonika Crne Gore, preciznije definisala govor mržnje, te obezbijedila efikasniju zaštitu žrtava.

Navode i da sadašnji zakoni pružaju relativno dobru osnovu za reagovanje na govor mržnje. Podsjećaju, iz kancelarije Ombudsmana, da se govor mržnje može procesuirati ne samo kroz Zakon o javnom redu i miru, kao i kroz Krivični zakonik Crne Gore, već i kroz Zakon o zabrani diskriminacije, kojim je govor mržnje koji se zasniva na stvarnom i/ili pretpostavljenom ličnom svojstvu/svojstvima žrtve prepoznat kao oblik diskriminacije.

Na pitanje CIN-CG-a o broju postupaka vođenih zbog govora mržnje iz Vrhovnog suda su kazali da ne posjeduju statistiku. Uputili su nas da podatke tražimo od osnovnih i viših sudova.

Da u posljednjih dvije godine nijesu imali postupaka zbog govora mržnje za CIN-CG su odgovorili iz osnovnih sudova – Cetinje, Danilovgrad, Bar, Plav, Berane i Nikšić. U Osnovnom sudu u Podgorici, u posljednje dvije godine, imali su tri ovakva slučaja. Sud je, sredinom 2023. dvojicu okrivljenih osudio na rad u javnom interesu u trajanju od po 360 časova. Žalbeni postupak pred Višim sudom u Podgorici je u toku. U martu 2023. jedna osoba je osuđena na kaznu zatvora od 7 mjeseci i istom je izrečena mjera bezbjednosti - obavezno liječenje narkomana, koja se ima izvršiti u ustanovi za izvršenje kazne zatvora. Slučaj iz jula prošle godine ustupljen je Osnovnom sudu u Danilovgradu.

,,Govor mržnje, zasnovan na različitim ličnim svojstvima potencijalnih žrtvi, najčeće se procesuira u postupku utvrđivanja prekršajno-pravne odgovornosti, a izostaje krivično gonjenje, pa se na taj način ne šalje jasna poruka da se na ove delikte mora reagovati izricanjem djelotvornih, proporcionalnih i odvraćajućih sankcija'', kažu za CIN-CG iz kancelarije Zaštitinika.

Za razliku od sudova kancelarija Zaštitnika ima preciznu evidenciju o govoru mržnje. Tokom 2020. zabilježena su dva slučaja govora mržnje, 2021. čak 10, 2022. – 16, 2023. godine – 12, a tokom protekle godine šest. Odnose se na nacionalnu pripadnost, pol, društveno ili etničko porijeklo, seksualnu orjentaciju, vjeru ili uvjerenje, jezik...

,,Važno je ukazati da ove brojke svakako ne odražavaju realno stanje stvari o rasprostranjenosti ovog problema, iz više razloga. Jedan je taj što se određen broj građana sa online govorom mržnje pokušava boriti kroz online mehanizme prijave nezakonitih sadržaja (administratorima stranica, portala, mreža), kao i prijavom policiji. Takođe, imajući u vidu da je internet prostor i dalje polje bez adekvatne, odnosno nedovoljno efikasne kontrole, primjećujemo da na određen broj građana to djeluje destimulišuće, pa i ne reaguju odnosno ne pokušavaju da traže zaštitu, dok se neki suprostavljaju odgovorom slične sadržine, odnosno nastavkom govora mržnje'', kažu iz kancelarije Zaštitnika i dodaju da im se značajno veći broj građana obraća pitanjima kako se najbrže mogu zaštiti kada su žrtve online govora mržnje, konkretno kome da se obrate kako bi se odmah uklonio nepoželjan sadržaj.

Ombudsman dodaje da prema informacijama dobijenim od Uprave policije proizilazi da su se gotovo sve prijave odnosile na uvredljive komentare preko društvene mreže Tik Tok i Facebook. Međutim, Zaštitnik ponavlja da je radi vođenja adekvatne i sveobuhvatne statistike, neophodno da Uprava policije konkretizuje osnov diskriminacije iz člana 2 stav 2 Zakona o zabrani diskriminacije, odnosno lično svojstvo lica kojima su uvredljivi komentari i upućeni. Takođe, obeshrabrujuća je činjenica da po prijavama za uvredljive komentare nije bilo moguće utvrditi identitet počinilaca, zbog čega u tim predmetima nije izrečena sankcija. ,,Prema tome, u slučajevima kada za to ima zakonske osnove izuzetno je važno pravovremeno procesuirati odgovorne, jer društvena osuda bez drugih posljedica autorima i počiniocima djela ne šalje jasnu poruku da se govor mržnje neće tolerisati'', kaže Ombudsman.

Iz Uprave policije za CIN-CG su odgovorili da dobijanje informacija o korisnicima, u slučajevima govora mržnje kao i u drugima, može biti otežano iz više razloga, kao što su: zaštita privatnosti i zakonska regulativa, tehnička i geolokacijska ograničenja, operativne poteškoće, servisi i platforme trećih strana koje su uključene u konkretnu aktivnost na internetu, međunarodna saradnja i drugo. Dodali su i da je vrlo važno pravovremeno reagovanje jer internet provajderi podatke o internet saobraćaju čuvaju samo određeno vrijeme.

No i gdje nema ,,tehničkih problema'' institucije često reaguju sporo i sporadično. Posebno kada su u pitanju političari.

Nedavno je poslanica Nove srpske demokratije Jelena Božović u toku skupštinskog zasijedanja izjavila da je crnogorski jezik nakaradan i uveden na silu. Iz Centra za građanska prava podnijeli su prijavu protiv poslanice: ,,Ove izjave su otvoreno šovinističke i imaju jasan cilj: da podriju identitet Crne Gore, ospore njen Ustav i pravo crnogorske nacije na svoju kulturu i identitet''

Početkom jula predsjednik opštine Nikšić i poslanik Nove sprske demokratije (NSD) Marko Kovačević podnio je ostavku na poslaničku funkciju. Kako ga više ne štiti imunitet otvorila se mogućnost da konačno bude saslušan u tužilaštvu zbog govora na obilježavanju godišnjice bitke na Grahovcu. On je prošlog juna na Grahovcu izjavio da će ,,s onima koji neće da budu kao braća, nego da liče na Turke, postupati kao prema Turcima". Administrativni odbor parlamenta nikad nije raspravljao o skidanju imuniteta Kovačeviću, pa zbog toga on nije, duže od godinu dana, mogao biti saslušan.

Advokat Veselin Radulović za CIN-CG ističe da je činjenica da se uslovni otpust tretira kao institut na koji osuđenici računaju još prilikom izricanja presude, te da zajedno sa blagom kaznenom politikom crnogorskih sudova, takva praksa sigurno ne doprinosi suzbijanju kriminaliteta

Maja Boričić

“Osuđeni se u dosadašnjem dijelu izdržavanja kazne popravio tako da se sa osnovom može očekivati da će se na slobodi dobro vladati, a naročito da do isteka vremena za koje je izrečena kazna neće činiti nova krivična djela...", piše u odluci Višeg suda u Bijelom Polju iz prošle godine, kojom je ”oprostio” trećinu kazne osuđenom za pokušaj silovanja maloljetnice. 

Taj sud ga je osudio na kaznu zatvora od četiri godine, a minimalna predviđena kazna za to djelo je bila od pet do 15 godina. Nakon toga mu je Apelacioni sud smanjio kaznu na dvije godine robije, da bi onda dobio i uslovni otpust, pa je za ovo krivično djelo odležao svega godinu i pet mjeseci.

Viši sud u Bijelom Polju je, u posljednje dvije i po godine, dozvoljavao uslovni otpust za najteža krivična djela, od čega su više od polovine bili ranije osuđivani zatvorenici. Prema analizi Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) od 58 dostupnih presuda od početka 2023. godine, taj sud je oprostio trećinu kazne i za 32 povratnika u vršenju krivičnih djela. 

I u ostalim sudovima je slična situacija, pa je u svakom sudu, prema dostupnim presudama, bilo najmanje polovina ranije osuđivanih lica i to u većini slučajeva višestrukih povratnika, kojima je “oproštena” trećina kazne. 

Krivičnim zakonikom je propisano da se osuđeni koji je izdržao dvije trećine kazne zatvora, a izuzetno polovinu, može uslovno otpustiti, ako se u toku izdržavanja kazne popravio. O uslovnom otpustu odlučuje sud koji je izrekao kaznu, između ostalog, i na osnovu mišljenja Uprave za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS). Krivičnim zakonikom je propisano da će se pri ocjeni da li će se osuđeni uslovno otpustiti naročito uzeti u obzir da li je disciplinski kažnjavan za vrijeme izdržavanja kazne, da li je nadoknadio štetu koju je prouzrokovao krivičnim djelom i vratio imovinsku korist stečenu izvršenjem krivičnog djela.

Prema podacima koje su CIN-CG-u dostavili crnogorski sudovi od početka 2023. do maja ove godine, usvojeno je više od polovine traženih uslovnih otpusta.

Najveći procenat usvojenih molbi za uslovni otpust imao je Osnovni sud u Kolašinu,  gotovo tri četvrtine- 73 odsto, zatim slijede Nikšić (66 odsto) i Kotor (60 odsto), dok je najmanje usvojenih molbi imao sud u Herceg Novom, manje od trećine - 27 odsto. Ostali sudovi su usvojili oko polovinu zahtjeva za uslovnim otpustom. Osnovni sudovi u Cetinju i Danilovgradu nijesu poslali podatke CIN-CG-u o podnijetim i usvojenim molbama, dok su sudovi u Rožajama i Plavu dostavili samo broj podnijetih molbi, ali ne i koliko je usvojenih rješenja. 

Uslovni otpusti višestrukim povratnicima

Advokat Veselin Radulović za CIN-CG ističe da je činjenica da se uslovni otpust godinama, pa i decenijama, u praksi tretira kao institut na koji osuđenici računaju još prilikom izricanja presude i smatraju već tada da će se ta presuda umanjiti za jednu trećinu. “Zajedno da blagom kaznenom politikom crnogorskih sudova, takva praksa sigurno ne doprinosi suzbijanju kriminaliteta, odnosno ne utiče adekvatno na osuđena i na druga lica da ubuduće ne vrše krivična djela”, naglašava advokat. 

Ranija osuđivanost je okolnost koju sud, po pravilu, treba da cijeni prilikom odlučivanja o vrsti i visini krivične sankcije, objašnjava advokat Radulović. 

“Nažalost, sudovi tu okolnost, ali i druge okolnosti od značaja za izbor sankcije, ne cijene na pravilan način i to je, između ostalog, razlog za veoma blagu kaznenu politiku”, ocjenjuje Radulović.

Da je ta politika preblaga govore i odluke o uslovnim otpustima, koje je Viši sud u Bijelom Polju donosio umjesto manjih osnovnih sudova na sjeveru, u kojima nije moglo biti formirano vijeće od troje sudija – Plavu, Rožajama, Kolašinu… 

Tako je “opraštao” i trećinu kazne osuđenim povratnicima za porodična nasilja, nasilničko ponašanje, nedozvoljeno držanje oružja, nanošenje teških tjelesnih povreda, za koje su mahom kazne bile minimalne ili kazne kućnog zatvora. 

Iako nadležni godinama tvrde da se mora povećati i kaznena politika za oružje, nerijetko te kazne i za višestruke povratnike nijesu zatvorske, a onda dobiju i uslovni otpust.

Sud u Kolašinu je odlučio da čovjek koji je ranije četiri puta osuđivan, peti put robija kući tri mjeseca za nedozvoljeno držanje oružja, a Viši sud mu je za to djelo dao uslovni otpust i od kućnog zatvora.

Rožajski sud je i višestrukom povratniku ranije osuđivanom šest puta, sedmi put za nedozvoljeno držanje oružja izrekao kaznu kućnog zatvora od pet mjeseci, a Viši sud ga je uslovno otpustio.

Sud u Nikšiću je dozvolio uslovni otpust čovjeku koji je ranije devet puta osuđivanom, između ostalog, i za ubistvo. Deseti put osuđen je na tri mjeseca zatvora za nedozvoljeno držanje oružja, pa mu dozvoljen i uslovni otpust.

Podgorički Osnovni sud je čovjeku, ranije dva puta osuđivanom, dao dva mjeseca kućnog zatvora za oružje, a onda je i uslovno otpušten.

Dešava se i to često da Viši sud prvo poveća kaznu osnovnih, pa onda uslovno otpusti istu osobu, kojoj je kaznu ranije povećao.

U Kolašinu je čovjek za veću količinu oružja dobio uslovnu osudu, pa je Viši preinačio na četiri mjeseca zatvora, da bi mu onda dozvolio uslovni otpust.

Sud u Plavu je povratnika osudio na kućni zatvor za prevaru, a Viši sud prvo preinačio kaznu na zatvor, a onda mu dao uslovni otpust.

I kaznu od tri mjeseca kućnog zatvora koju je izrekao rožajski sud višestrukom povratniku, Viši sud je prvo preinačio na strožu kaznu od šest mjeseci zatvora, ali je onda pustio osuđenog dva mjeseca ranije sa izdržavanja kazne.

Podgorički Viši sud ne da odluke, najviše odbijenih otpusta zbog narkotika

Viši sud u Podgorici je odbio da dostavi CIN-CG rješenja o uslovnom otpustu od 2023. godine, a to je i jedini sud u zemlji koji na sajtu od 2019. nema objavljenu nijednu odluku o uslovnom otpustu. Stručnjaci sa kojima je razgovarao CIN-CG ističu da takva praksa nije zakonita, te da odluke o molbama za uslovni otpust moraju biti javno dostupne.

Međutim, CIN-CG je, na sajtu Apelacionog suda, našao odluke, kojima su podgoričkom Višem sudu vraćani na ponovno odlučivanje rješenja, kojima je taj sud dozvoljavao uslovni otpust licima osuđenima za ubistva, teška ubistva u pokušaju, nedozvoljeno držanje oružja…

Iz dostupnih odluka Apelacionog suda, vidi se da je najviše odbijenih uslovnih otpusta bilo vezano za krivično djelo neovlašćena proizvodnja, držanje i stavljanje u promet opojnih droga.

Gotovo sve odluke Apelacioni sud je vraćao, zbog toga što podgorički Viši sud u usvojenim otpustima, nije pravilno utvrdio da li je nadoknađena šteta prouzrokovana krivičnim djelom. U gotovo svim ukinutim odlukama, koje se nalaze na sajtu Apelacionog suda, Viši sud u Podgorici tvrdi da oštećeni nije tražio odštetu, a Apelacioni uporno ponavlja da to nije važno.

Tako je Apelacioni sud dva puta ukida odluku Višeg suda u Podgorici da uslovno otpusti čovjeka osuđenog na 16 godina zatvora zbog teškog ubistva u pokušaju, nedozvoljenog držanja oružja i oduzimanja vozila. Apelacioni sud je u odluci naglašavao da nije jasno kako Viši sud zaključuje da nije bilo štete prouzrokovane krivičnim djelom: "Oštećenom u konkretnom životnom događaju osuđeni je nanio lake tjelesne povrede u vidu prostrelne rane lijevog ramena i razderno-nagnječne rane na lijevoj strani vrata, a oštećenoj teške tjelesne povrede u vidu prostrijelne rane, u potpunosti je nejasan zaključak prvostepenog suda da u konkretnom slučaju nije bilo štete prouzrokovane krivičnim djelom".

Sudovi nerijetko ignorišu i mišljenje zatvora

Nije rijetkost da ni mišljenje UIKS-a nema uticaja na odluke suda.

Viši sud u Podgorici je ukidao i odluke nižih sudova da ne dozvole uslovni otpust. Tako je ukinuo odluku Osnovnog suda u Nikšiću koji je odbio uslovni otpust čovjeku koji je ranije četiri puta osuđivan, a nakon toga osuđen i za nanošenje tjelesnih povreda, nasilničko ponašanje, nedozvoljeno držanje oružja i uništenje i otuđenje tuđe stvari. Nikšićki sud  je tu odluku donio nakon mišljenja uprave UIKS-a, da tom osuđeniku “vaspitno korektivni tretman ne treba prekidati, te da predviđena kazna još nije postigla svrhu i cilj”.

Suprotno mišljenju UIKS-a, i bjelopoljski Viši sud oprašta trećinu kazne za porodično nasilje, višestrukom povratniku.

"Upitno je da će isti po eventualno usvojenoj molbi za uslovni otpust nastaviti da živi i radi na društveno prihvatljiv način” navodi se između ostalog u mišljenju Uprave za izvršenje krivičnih sankcija u BP. 

I ulcinjski sud je višestrukom povratniku osuđenom za prevaru oprostio trećinu kazne, iako je u izvještaju UIKS-a pisalo da postoji visoki rizik da ponovo počini slično djelo.

“Uzimajući u obzir prethodno elaborirane kriminogene faktore, te da je imenovani višestruki specijalni kriminološki i penološki povratnik, ne mogu sa osnovnom tvrditi da tokom njegovog boravka na slobodi neće doći do recidiva”, piše u izvještaju UIKS-a.

Jedan drugi čovjek koji je ranije četiri puta osuđivan, između ostalog, dva puta za porodično nasilje, sada se otpušta iz zatvora, po odluci podgoričkog Osnovnog suda, iako je UIKS naglasio da to ne treba činiti. Počinilac je ovog puta kažnjen jer je drvenom motkom izbio suprugu.

I Osnovni sud u Podgorici je odbio da CIN-CG dostavi usvojene uslovne otpuste od 2023, ali se na njihovom sajtu mogu naći neke od odluka.

Od 52 dostupne odluke za 2024. godinu, taj sud je dao uslovni otpust za 33 povratnika, u najvećem broju slučajeva ranije više puta osuđivanih i to nerijetko za ista krivična djela.

Ranije deset puta osuđivani, između ostalog, četiri puta za obljubu nad djetetom, u posljednjoj presudi je osuđen na 60 dana zatvora za porodično nasilje, a Osnovni sud u Podgorici mu je dao i uslovni otpust.

“Ukupno vrijeme koje je osuđeni proveo na izdržavanju kazne dovoljno je za uticanje na druge da ne čine krivična djela, izražavanje društvene osude za izvršeno krivično djelo i obaveze poštovanja zakona, uz jačanje morala i uticaj na razvijanje društvene odgovornosti”, piše u odluci podgoričkog Osnovnog suda.

Sa sličnim obrazloženjem uslovno je otpušten, po odluci Osnovnog suda u Podgorici, i čovjek koji je maloljetnicu držao zatvorenu u kući i udarao je daskom i metalnom šipkom.

Za udes sa smrtnim ishodom kućni zatvor, pa uslovni otpust

I počinioci teških prekršaja u saobraćaju, kojima se ugrožavaju životi, često dobijaju blage kazne i uslovne otpuste, iako je pitanje bezbjednosti na putevima Crne Gore sve veći problem. Naša zemlja ima jednu od najvećih stopa smrtnosti, a mjere koje se preduzimaju još ne daju efekta. Moguće je da su blage kazne jedan od uzroka problema.  

Vozač autobusa koji je ranije osuđivan uslovno za djelo protiv bezbjednosti javnog saobraćaja, u posljednjoj presudi dobija kaznu od samo četiri mjeseca kućnog zatvora. Ovaj put zato što je držao otvorena vrata autobusa iz koga je ispala žena, a onda ga uslovno otpuštaju iz kućnog zatvora.

“Za vrijeme kretanja vozila … držao je otvorena vrata, iako to nije dozvoljeno, da bi dolaskom na raskrsnicu sa ulicom Oktobarske revolucije započeo skretanje lijevo, usljed čega je putnica u tom vozilu, kroz otvorena vrata ispala iz autobusa na kolovoz, kojom prilikom je je zadobila teške tjelesne povrede”, piše u odluci Osnovnog suda u Podgorici.

I čovjek koji je udario kolima biciklistu na pješačkom, ranije devet puta osuđivan, između ostalog, i zbog teških prekršaja u saobraćaju, osuđen je na rad u javnom interesu od strane Osnovnog suda u Podgorici. Kasnije, Viši sud je povećao kaznu na tri mjeseca zatvora, ali ga je podgorički Osnovni sud uslovno otpustio nakon dva mjeseca.

Osnovni sud u Ulcinju je čovjeku koji je, u saobraćaju, ubio motociklistu dosudio pet mjeseci kućnog zatvora, a onda ga uslovno otpustio i sa izdržavanja tako blage kazne.

"Sud nalazi da je izrečena kazna adekvatna težini učinjenog krivičnog djela i stepenu krvice optuženog, te da će se istom u dovoljnoj mjeri uticati na optuženog da ubuduće ne čini krivična dijela, a istovremeno će se uticati preventivno i na potencijalne izvršioce ovakvih krivičnih dijela, u smislu njihovog odvraćanja, te da će se sa istom u potpunosti postići svrha kažnjavanja", zaključuje se u presudi ulcinjskog suda.

Dešavalo se i da osuđeni prvo dobije amnestiju, a zatim i uslovni otpust.

U pljevaljskom Osnovnom sudu je čovjeku koji je vozio pijan sa 2,5 promila alkohola u krvi i ubio dvoje ljudi, osuđen je na četiri godine zatvora, pa dobio amnestiju od 10 odsto kazne, a zatim i uslovni otpust, pa je na kraju odležao jedva nešto više od polovine dosuđene kazne.

Za dvije i po godine samo jednom opozvan uslovni otpust

Osuđeni može biti vraćen na izdržavanje kazne ukoliko počini novo krivično djelo ili ne izvrši neku obavezu koja mu je data prilikom uslovnog otpusta, ali samo do kraja neizdržanog dijela kazne. Međutim, prema informacijama koje je CIN-CG dobio od crnogorskih sudova od početka 2023. bio je samo jedan opoziv uslovnog otpusta u sudu u Nikšiću.

Advokat Radulović za CIN-CG ocjenjuje da u slučaju kršenja obaveza koje su osuđenom naložene, u praksi ne postoji dovoljan nadzor. Pojašnjava da do opoziva u praksi po pravilu dolazi kada osuđeni učini novo krivično djelo. 

“Međutim, opoziv u svim tim slučajevima nije obavezan i sud kod donošenja odluke naročito mora uzeti u obzir srodnost učinjenih krivičnih djela, pobude iz kojih su učinjena i druge okolnosti koje ukazuju na opravdanost opozivanja uslovnog otpusta”,navodi on.

Iz Direkcije za uslovnu slobodu Ministarstva pravde CIN-CG nije dobio odgovore, između ostalog, i na pitanja da li Direkcija vrši nadzor lica koja su uslovno otpuštena sa izdržavanja kazne i na koji način.

U Strategiji za izvršenje krivičnih sankcija 2023-2026 piše da je Direkcija za uslovnu slobodu od 2017. do 2022. imala samo u dva slučaja obavezu nadzora, i to 2019.

U Strategiji se navodi i da Direkcija nema kapaciteta da sprovodi nadzor nad svim uslovno otpuštenim licima, iako bi to trebalo da čini. Zbog nedostatka kapaciteta, pojašnjava se, Direkcija vrši nadzor samo nad uslovno otpuštenim osuđenim licima kojima je sudskom odlukom određena obaveza nadzora. 

U izvještaju “Sistem alternativnih sankcija i probacije u Crnoj Gori”, koji je uradila NVO “Juventas” 2022. se napominje da “uslovni otpust ne smije da znači samo kraj kazne zatvora, već mora da postoji sistem monitoringa i mjerenja uspješnosti sprovođenja ovog pravnog instituta”.

U tom izvještaju se ističe da čak i zatvorenici misle da ovaj pravni institut odgovara najviše počiniocima najtežih krivičnih djela, kojima je umanjenje kazne značajno u odnosu na dužinu cijele kazne na koju su osuđeni. Dodaje se i da se često događa da osuđeni na kraće kazne zatvora dobiju potvrdan odgovor suda kada su već izdržali kaznu.

Napominje se da su u Hrvatskoj za odlučivanje o uslovnom otpustu veoma važni kriterijumi i raniji život i osuđivanost, a koji je kod nas zakonskim izmjenama iz 2019. izbrisan. ”Prihvaćeni su stavovi stručne javnosti da fokus prilikom odlučivanja treba da bude na ponašanju osuđenika tokom izdržavanja kazne i procjene stručnih službi o ponašanju tokom izdržavanja kazne. Sa druge strane, ovaj kriterijum je uticao na nejednaku praksu sudova”, ističe se u izvještaju Juventasa.

Dodaje se da recimo u Švajcarskoj sud čak može i produžiti kaznu osuđenom, ako ne ispoštuje sve uslove pod kojima je uslovno otpušten.

Ustavni sud je, u februaru prošle godine, na inicijativu advokata, ukinuo član 121 Zakona o izvršenju kazni zatvora, novčane kazne i mjera bezbjednosti, prema kojoj je sud, prilikom odlučivanja o uslovnom otpustu pribavljao i mišljenje Uprave policije o bezbjedonosnim rizicima izlaska osuđenog na slobodu. 

Ali i dok je ova odluka bila na snazi, često se dešavalo da sud zanemaruje mišljenje policije da postoji rizik da bi boravak osuđenog na slobodi mogao izazvati vršenje novih krivičnih djela.

Predsjednik države ne da odluke o pomilovanjima, i on oprostio ubici

Iz kabineta predsjednika države Jakova Milatovića su odbili da za CIN-CG dostave rješenja o pomilovanju u posljednje dvije godine, sa obrazloženjem da bi to bilo ugrožavanje ličnih podataka pomilovanih. 

Predsjednik države daje pomilovanja, a to uključuje oslobađanje od izdržavanja kazne, smanjenje kazne, zamjenu kazne blažom, brisanje osude i sl.

Na sajtu predsjednika države piše da je, tokom 2024.godine, rehabilitovao dva lica-  jedno osuđeno za teško ubistvo iz 2000. godine i nedozvoljeno držanje oružja iz 2006., i drugo lice dva puta osuđeno za nedavanje izdržavanja iz 2013. i 2015 godine.

Tokom 2023.,od maja te godine,kada je stupio na dužnost predsjednika, rehabilitovao je dvije osobe za nepostupanje po zdravstvenim propisima za suzbijanje opasne zarazne bolesti i oslobodio jedno lice od izvršenja zatvorske kazne od 30 dana, ali ne piše za koje krivično djelo.

Njegov prethodnik Milo Đukanović je te godine, do maja kada ga je Milatović pobijedio na izborima, dao pomilovanje, između ostalog, i za silovanje iz 1997.godine. On je, u prvih pola godine, i trojici osuđenih za nasilničko ponašanje i nedozvoljeno držanje oružja izrečene kazne zatvora od četiri mjeseca zamijenio uslovnim osudama.

Advokat Radulović za CIN-CG navodi da je neprihvaljiva i nezakonita praksa predsjednika da se od javnosti skrivaju podaci o pomilovanjima, sa "opravdanjem" da se bi se tako ugrozili lični podaci pomilovanih, te pojašnjava da se odluke mogu dostaviti anonimizirane. “Javnost svakako ima pravo da zna u kojim slučajevima i iz kojih razloga je predsjednik dao pomilovanje. Pomilovanje jeste akt milosti koji je u nadležnosti predsjednika, ali te odluke ne bi smjele da se donose proizvoljno, a njihovo skrivanje uvijek podstiče sumnje u razloge zbog kojih su donešene”, zaključuje Radulović.

Zdravlje građana i zaštita životne sredine pod znakom su pitanja: većina od 10 postrojenja za prečišćavanje po opštinama ne funkcioniše u punom kapacitetu, dva su bez dozvola, u 14 opština nije se još odmaklo od početne faze realizacije kolektora iako je utrošeno pola novca od 450 miliona predviđenih za izgradnju kako bi se do 2035. obezbijedilo potpuno prečišćavanje otpadnih voda u svim opštinama  

Tijana LEKIĆ/Predrag NIKOLIĆ

Kvalitet vode jedan je od kriterijuma koje Crna Gora mora da ispuni kako bi zatvorila poglavlje 27 – Životna sredina i klimatske promjene. Izgradnja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) ključna je za očuvanje zdravlja stanovništva i zaštitu životne sredine. 

Trenutno je u Crnoj Gori operativno deset PPOV-a (Podgorica, Mojkovac, Budva, Herceg Novi, Nikšić, Pljevlja, Šavnik, Berane, Žabljak, te zajedničko postrojenje za Tivat i Kotor). Međutim, PPOV u Herceg Novom i Pljevljima funkcionišu na neophodnom minimumu, pri čemu linije za obradu mulja nijesu završene, a postrojenja u tim gradovima nemaju upotrebnu dozvolu. 

U Podgorici je opterećenje sakupljenih otpadnih voda približno dvostruko veće od kapaciteta postojećeg kolektora koji je star 46 godina, a izgradnju novog prate problemi iako su već uložena značajna sredstva. Na teritoriji Glavnog grada ima 90.309 priključaka na gradski vodovod, dok od tog broja samo 58.718 ima priključak i na fekalnu kanalizaciju, tako da se  voda sa više od 30.000 priključa direktno uliva u rijeku Moraču, zagađujući pored nje i Skadarsko jezero. 

U skladu sa Poglavljem 27, Crna Gora je postavila cilj da se do 2035. godine stopa priključenosti na kanalizacioni sistem poveća na 93 odsto. Stanje iz 2024. godine govori da je samo  55,8 odsto stanovništva obuhvaćeno sistemima za prikupljanje otpadnih voda. Još je gore sa sekundarnim tretmanom otpadnih voda koji je na 33 odsto, a tercijarni na svega 22,9 odsto  ukupnog opterećenja. 

Vladin Plan upravljanja otpadnim vodama (2020–2035) predviđa izgradnju i 885 kilometara kolektorske mreže i 29 postrojenja kako bi se do 2035. obezbijedilo potpuno prečišćavanje otpadnih voda u svim opštinama.  

Ovo će biti skup poduhvat jer su ukupni investicioni troškovi predviđeni na  472 miliona eura. Planirano je da se iz EU fondova finansira 54 odsto projekta, a 43 odsto iz nacionalnih izvora. Prema dostupnim podacima, koje je Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) analizirao, do sada je potrošena polovina ukupne sume, a nijedno postrojenje nije do kraja privedeno namjeni, a pojedine opštine nijesu ni počele sa realizacijom projekata za prečišćavanje otpadnih voda. 

Na ozbiljan izazov kvaliteta vode, te neadekvatnu izgradnju i funkcionisanje postojećih PPOV-a, ukazala je u maju ove godine Koalicija 27. To se navodi u izvještaju iz sjenke za Poglavlje 27, koje je sačinila ova kolaciji koja okuplja najznačajnije organizacije koje se bave zaštitom životne sredine.

Milija Čabarkapa, izvršni direktor NVO Eko-tim, za CIN-CG ističe da su dosadašnje aktivnosti djelimične i neravnomjerno raspoređene, uz velike razlike u dinamici i pristupu među opštinama.

On smatra da, iako je usvojen jasan strateški pravac i pokrenut niz projekata, njihova realizacija je često usporena zbog administrativnih prepreka, finansijskih ograničenja i nedovoljne međuinstitucionalne koordinacije.

Pljevlja: Višegodišnji izazovi, djelimična funkcionalnost i nova ulaganja

„Jedan od problema predstavlja slučaj Pljevalja, gdje – uprkos tome što je PPOV izgrađen – postrojenje ne funkcioniše u punom kapacitetu, jer kanalizacioni sistem ne odgovara projektovanim uslovima. Takođe, dolazi do miješanja različitih vrsta voda“, ukazuje Čabarkapa.

Šef PPOV-a u Pljevljima, specijalista mašinstva Admir Ibragić kaže za CIN-CG da višegodišnja saga oko izgradnje i stavljanja u punu funkciju PPOV u Pljevljima još uvijek nije završena. Iako je objekat projektovan kao moderna stanica za kapacitet od 28.000 stanovnika, sa mogućnostu proširenje do 42.000 stanovnika, do danas se suočava sa ozbiljnim infrastrukturnim i operativnim problemima.

„Zbog obustave radova i nefunkcionisanja linije za mulj i linije za gas, PPOV nije mogao dobiti upotrebnu dozvolu niti proći tehnički prijem. Zbog toga je Opština Pljevlja raspisala tender za 'Izvođenje preostalih radova na izgrađenom PPOV-u' u iznosu od 483.000 eura, na kojem je angažovana firma Tehnika plast iz Beograda. Ona bi, u saradnji sa novom komisijom za tehnički prijem, trebalo da pronađe rješenje za dobijanje upotrebne dozvole“, navodi za CIN-CG šef PPOV-a.

Problemi sa ovim postrojenjem počeli su kada je španska kompanija Aqualia Infrastructuras, napustila gradilište u maju 2020. godine, ostavljajući postrojenje nedovršenim. Španci su otišli zbog dodatnih troškova jer je u postrojenje dolazila više otpadnih voda od projektovani zbog nerazdvojenosti kanalizacione i atmosferske kanalizacije. Ipak, krajem iste godine PPOV je djelimično pušten u rad zahvaljujući angažmanu nikšićke firme Mont-energo. 

Ibragić objašnjava da zbog nefunkcionalnosti ključnih segmenata — linije mulja i linije gasa — postrojenje nije moglo proći tehnički prijem niti dobiti upotrebnu dozvolu. Opština Pljevlja je zbog toga raspisala tender za dovršetak radova, koji je pripao beogradskoj firmi Tehnika plast. Radovi su finansirani iz sredstava koja su preostala od prethodnog izvođača, a završeni su u aprilu 2023. godine. Međutim, ni ti radovi nijesu riješili sve probleme.

Trenutno  u pljevaljskom postrojenju funkcioniše linija vode, koja prečišćava otpadnu vodu od nečistoća poput krpa, pijeska, masti i ulja, kao i dio linije mulja koji omogućava dobijanje mulja kao finalnog proizvoda na centrifugalnim dekanterima. Međutim, linija gasa i značajan dio linije mulja, uključujući primarni taložnik, rezervoare i digestore i dalje su van funkcije.

Do danas, u projekte vezane za prikupljanje i prečišćavanje otpadnih voda u Pljevljima uloženo je oko 7,5 miliona eura. Najveći dio sredstava, 6,5 miliona, odnosi se na izgradnju samog PPOV, dok je dodatnih milion utrošeno na izgradnju glavnog fekalnog kolektora dužine pet kilometara.

U 2024. godini izdvojeno je još 247.000 eura za nastavak izgradnje i modernizacije kanalizacione mreže. Paralelno, u toku je izrada projekta za drugu fazu kanalizacione mreže, koji podrazumijeva razdvajanje fekalne i atmosferske kanalizacije, kao i proširenje postojeće mreže u dužini od 42 kilometra. Vrijednost ovog projekta procijenjena je na gotovo 9,6 miliona eura.

Bez postrojenja 14 opština 

I u 14 opština, koje su tek u ranoj fazi realizacije projekta prečišćavanja voda, prisutni su brojni problemi. Tako je mnogo otvorenih pitanja u Rožajama. Izazove prate i radovi na postrojenju koje će koristiti zajedno Gusinje i Plav. Radovi u Kolašinu još nijesu počeli jer se na tender za izgradnju PPOV  nije javila ni jedna firma, iako su sredstva uglavnom obezbijeđena.

„Važno je da se uslovi ispune već sada, jer razvoj i sprovođenje ovakvih projekata zahtijevaju godine rada i blisku koordinaciju između centralnih vlasti i opština koje će biti vlasnici i operateri ovih postrojenja“, poručuju iz Delegacije EU za CIN-CG. Vjeruju i da Crna Gora može dostići cilj da svaka opština ili naselje sa preko 2000 stanovnika može do 2035 izgraditi PPOV “pod uslovom da postoji jasna politička posvećenost ovom prioritetu, kao i da se obezbijede potrebni finansijski i ljudski resursi“, saopštili su iz Delegacije Evropske unije.

Ekološki aktivista Milija Čabarkapa kaže da trenutna situacija u oblasti PPOV-a u Crnoj Gori ukazuje na određene pomake, ali i ozbiljne izazove. „Iako je uspostavljen solidan zakonodavni i strateški okvir, praksa pokazuje da je pokrivenost stanovništva uslugama prečišćavanja i dalje niska.“

U izvještaju iz sjenke koje su sačinile organizacije civilnog društva, Kolacije 27, upozorava se na to da ,,iako je Akcionim planom za Poglavlje 27 predviđeno uspostavljanje sistema izvještavanja o sprovođenju ovog plana, do danas nije uspostavljena praksa redovnog objavljivanja izvještaja, a posljednji dostupni izvještaj datira iz 2020. godine, što ukazuje na potrebu za većom transparentnošću i institucionalnim praćenjem realizacije planiranih obaveza’’.

Brojni problemi 

„Tehnički gledano, preuzete obaveze prema EU je moguće ispuniti, ali to zavisi od brojnih faktora, kao što su obezbjeđivanje stabilnog finansiranja, jačanje lokalnih i državnih kapaciteta, efikasnije upravljanje projektima i postojanje političke volje. Bez koordinisanog pristupa i angažovanja svih aktera, postoji realan rizik da zacrtani rokovi, uključujući i ključni datum – 31. decembar 2035. godine – neće moći biti ispoštovani“, ukazuje Čabarkapa.

On navodi da su problemi brojni i višeslojni. Među najizraženijima su finansijska ograničenja, naročito na lokalnom nivou, koja često usporavaju ili onemogućavaju radove.

Proceduralne komplikacije – poput dugotrajnih procedura javnih nabavki, neriješenih imovinsko-pravnih odnosa i neusklađene projektne dokumentacije – dodatno otežavaju realizaciju planova.

Otpor lokalnih zajednica prema izgradnji PPOV-a na određenim lokacijama često se javlja tek u poodmakloj fazi projekta, što može dovesti do kašnjenja, pa čak i do potpunog prekida realizacije. O višegodišnjem protivljenju mještana Botuna izgradnji novog postrojenja za Podgoricu u ovom mjestu, CIN-CG je već detaljno pisao. 

Pored toga, prisutni su i tehnički izazovi, kao što su razlike između projektovanih i stvarnih karakteristika otpadnih voda, što može ugroziti funkcionalnost postrojenja.

Nedovoljna uključenost javnosti i slab kapacitet za upravljanje ovako kompleksnim projektima dodatno komplikuju situaciju.

PPOV u Herceg Novom radi bez dozvole – najavljena velika rekonstrukcija

Postrojenje u Herceg Novom i dalje funkcioniše bez tehničkog prijema i upotrebne dozvole, ali u okviru zakonski propisanih standarda. Iako se nalazi u svojevrsnom ,,probnim radu", nadležni tvrde da kvalitet prečišćene vode zadovoljava sve propisane parametre. 

Radovi na ovom projektu počeli su u jesen 2012. godine, a prema prvobitnim ugovorom bilo je predviđeno da budu završeni početkom 2014 godine. Iako do danas nije u cjelini završen, probni rad traje od 2016. godine. 

Redovne analize vrši akreditovana laboratorija Instituta za javno zdravlje, a rezultati pokazuju da voda koja izlazi iz sistema ispunjava zakonske norme. Ipak, tehnički i infrastrukturni izazovi i dalje ozbiljno opterećuju sistem.

PPOV trenutno funkcioniše na neophodnom minimumu. Linija mulja još uvijek nije dovršena, a otpadni mulj se privremeno skladišti u jednom aktivnom SBR reaktoru (sekvencijalni biološki reaktor), što nije dugoročno rješenje.

Vlada Crne Gore je zbog toga odobrila značajnu pomoć – pet miliona eura za potpunu rekonstrukciju PPOV-a u tom primorskom gradu. Dokumentacija je u fazi razmatranja, a tender za izvođenje radova se očekuje. Ova rekonstrukcija trebalo bi da trajno riješi infrastrukturne manjkavosti postrojenja koje je do sada funkcionisalo u ograničenom kapacitetu.

,,Dosadašnja ulaganja u izgradnju i održavanje PPOV-a i prateće kanalizacione infrastrukture u Herceg Novom dostižu gotovo devet miliona eura’’, kaže za CIN-CG vd izvršni direktor Vodovod i kanalizacije Herceg Novi Borivoje Đekić, dodaje da se godišnje za projekte prikupljanja i prečišćavanja otpadnih voda izdvaja oko 700.000 eura. 

Spora realizacija u Rožajama i Kolašinu 

Opština Rožaje je u finalnoj fazi pripreme za realizaciju projekta izgradnje sistema za tretman otpadnih voda. Tehnička dokumentacija je u postupku revizije, a paralelno se priprema i tenderska dokumentacija za izbor izvođača. U toku je i postupak izbora nadzornog organa za praćenje radova, s obzirom na složenost objekta.

Zanimljivo je da u ovoj opštini pripreme za realizaciju PPOV traju još od 2012. godine i do sada je uloženo nekoliko miliona iz državnog, opštinskog i donatorskih budžeta. A postrojenje još nije ni na vidiku. Nakon što je izrađen idejni i glavni projekat uslijedile su višestruke revizije studija izvodljivosti – 2012, 2019. i 2022. godine. Urađeni su i elaborati o procjeni uticaja na životnu sredinu i eksproprijaciju. Od konkretnih stvari urađena je samo obaloutvrda rijeke u gradskom jezgru i tri studije izvodljivosti što je koštalo 1,6 miliona.

Zbog geoloških i hidroloških ograničenja, prvobitno gravitaciono rješenje odbačeno je u korist nove varijante sa pumpnom stanicom. U decembru 2024. izrađen je nacrt Elaborata o procjeni uticaja na životnu sredinu.

Fikret Kuč, šef Službe za izradu razvojnih projekata Opštine Rožaje, izjavio je za CIN-CG da ,,ukupna vrijednost postrojenja iznosi 16,2 miliona eura. Najveći dio od 11,2 miliona eura plaćen je iz donacije Evropske unije, Investicionog okvira za Zapadni Balkan (WBIF), a pet miliona finansira se kreditom Evropske investicione banke (EIB)''. 

U elaboratu je navedeno da - nema značajnog negativnog uticaja na životnu sredinu, mirise, okolinu ili zdravlje stanovništva. Kao problem navodi se mulj koji ostaje nakon prerade otpadnih voda, a to je pitanje koje će rješavati Vlada Crne Gore sistemski za sve opštine, tvrde predstavnici Opštine Rožaje za CIN-CG.

Projekt je dio zajedničkog finansijskog paketa koji uključuje PPOV i mreže u opštinama Mojkovac i Kolašin. Odlaganje projekta u Rožajama ugrozilo bi ukupnu investiciju vrijednu najmanje 35 miliona eura.

Ni u Kolašinu ne ide sve po planu. Nedavno je raspisan tender za izvođača radova za PPOV na kojem nije pristigla nijedna ponuda pa je isti poništen. Takođe, raspisan je tender za nadzor i isti je u fazi donošenja odluke o izboru.  Za sada Opština nije utrošila sredstva za realizaciju projekta već je donesena odluka o kreditnom zaduženju i potpisan Ugovor o grantu. 

,,Trenutno glavni problem sa kojim se suočavamo je poništenje tendera, jer nije pristigla nijedna ponuda pa  se isti mora raspisati ponovo , što dodatno usporava realizaciju navedenog projekta”, navode iz Opštine Kolašin.  

Mojkovac ima prirodni sistem prerade otpadnih voda. Samo postrojenje

izgrađeno je 2008. godine, dok su trščana polja kao njegova dopuna završena 2016. godine. Projekat je do sada koštao 2,4 miliona eura. 

Iz Opštine Mojkovac su za CIN-CG kazali da je u toku procedura za raspisivanje tendera za sprovođenje projekta „Unapređenje sistema za upravljanje otpadnim vodama u opštini Mojkovac“: ,,Ovaj projekat predviđa razdvajanje fekalne i atmosferske kanalizacije, kao i izgradnju kanalizacione mreže u prigradskim naseljima u dužini od oko 20 kilometara''

U Opštini Mojkovac još uvijek nije sistemski riješeno pitanje odlaganja opasnog otpada. Međutim, iz Opštine su nam kazali da se ,,kanalizacioni mulj u Mojkovcu ne proizvodi u klasičnom obliku, jer je problem riješen primjenom sistema trščanih polja. Ovaj prirodni sistem omogućava efikasno prečišćavanje bez stvaranja mulja, što doprinosi ekološki prihvatljivom upravljanju otpadnim vodama''.

Mojkovac je rijedak primjer gdje su uložena sredstva dala rezultat. U većini ostalih opština, milioni se ulažu, a voda je i dalje mutna. Očito nešto nije u redu ili sa projektima, ili sa realizacijom, jer i postrojenja u koja su uložena ogromna sredstva, uglavnom ne funkcionišu kako bi trebalo.  

Sjutra se navršava 30 godina od genocida u Srebrenici, najmasovnijeg zločina počinjenog na tlu Evrope nakon Drugog svjetskog rata. 

Dolje potpisane crnogorske nevladine organizacije, Bošnjačko vijeće i građanski aktivisti i aktivistkinje odaju počast žrtvama, izražavaju solidarnost sa preživjelima i njihovim porodicama i iskazuju protest zbog propusta crnogorskih vlasti da proglase Dan sjećanja na žrtve genocida u Srebrenici, uprkos prošlogodišnjoj rezoluciji Generalne skupštine Ujedinjenih nacija za koju je Crna Gora glasala.

Podsjećamo da je prije tačno godinu dana 76 crnogorskih NVO zahtijevalo da Crna Gora proglasi Dan sjećanja na genocid u Srebrenici i da obezbijedi njegovo zvanično obilježavanje, u skladu sa Rezolucijom Ujedinjenih nacija o proglašenju 11. jula za Međunarodni dan sjećanja na genocid u Srebrenici, kao i Rezolucijom Skupštine Crne Gore o genocidu u Srebrenici iz 2021. godine i Deklaracijom Skupštine Crne Gore o prihvatanju rezolucije Evropskog parlamenta o Srebrenici iz 2009. godine.

Međutim, Vlada premijera Milojka Spajića i Skupština Crne Gore, kojom predsjedava Andrija Mandić ništa nijesu učinili da se to i sprovede. Što je još gore, nije nam poznato da su ijedan član ili članica Vlade ili poslanik ili poslanica Skupštine Crne Gore i podnijeli takvu inicijativu. 

Podsjećamo da je presudama međunarodnih i nacionalnih sudova utvrđeno da su pripadnici Vojske Republike Srpske (VRS) od 11. do 19. jula 1995. godine, namjerno i sistematski ubili preko osam hiljada nenaoružanih Bošnjaka, starosti od 14 do 70 godina. Ubijeno je i preko šest stotina djece, a najmlađa žrtva je bila beba, rođena 13. jula 1995, ekshumirana iz masovne grobnice kod Srebrenice 2012. godine. 

MKSJ i Međunarodni rezidualni mehanizam osudili su 21 osobu za zločine u Srebrenici, od kojih sedam za zločin genocida, na osnovu preko 1.500 svjedočenja i oko 28.000 dokaznih predmeta. U BiH je za ista djela pravosnažno osuđena 31 osoba, od čega 14 za genocid, u Srbiji njih pet (pripadnika specijalne jedinice policije Republike Srbije “Škorpioni”), a u Hrvatskoj dvije. Međunarodni sud pravde (MSP) je, takođe, utvrdio da je u Srebrenici izvršen genocid, a da je Republika Srbija odgovorna što ga nije spriječila, iako je to mogla i morala. Ta se presuda svakako, osim formalno, odnosi i na Crnu Goru, koja je tada bila u državnoj zajednici sa Srbijom, ali pošto ju je napustila, formalno nije obuhvaćena presudom. 

Naglašavamo da je pitanje da li je genocid izvršen ili ne isključivo pravna, a ne politička kategorija. U utvrđivanju odgovornosti za izvršenje genocida u Srebrenici samo pred MKSJ je učestvovalo, u dvostepenim postupcima, ukupno 46 sudija iz 34 države. U donošenju presude MSP učestvovalo je 15 sudija iz različitih država. Negiranje genocida u Srebrenici znači negiranje međunarodnog sudstva.

Crna Gora je usvojila Deklaraciju o prihvatanju rezolucije Evropskog parlamenta (EP) o Srebrenici 2009. godine i Rezoluciju o genocidu u Srebrenici 2021. godine, kojima je taj genocid najoštrije osudila, glasala je za UN rezoluciju o Međunarodnom danu sjećanja na genocid u Srebrenici i razriješila svog ministra pravde, ljudskih i manjinskih prava Vladimira Leposavića zbog relativizacije tog genocida. To su bili koraci ka sigurnijoj budućnosti naše zemlje i regiona u Evropskoj uniji zbog kojih možemo da budemo ponosni.

S druge strane, u vlasti u Crnoj Gori danas učestvuju i srpske nacionalističke partije koje, nažalost, negiraju taj genocid i koriste svaku priliku da ponize žrtve, insistirajući na takmičenju u “žrtvovanju” na nacionalnoj osnovi. Neodgovorna potreba da se pošto-poto favorizuju srpske žrtve, dovela je do toga da Skupština Crne Gore, po hitnom postupku, u junu 2024. godine usvaja Rezoluciju o osudi genocida u Jasenovcu i nediplomatski zadaje šamar Hrvatskoj, što je ugrozilo i pregovore sa Evropskom unijom. 

Skupština Crne Gore je u proteklom periodu ignorisala zahtjev Višeg državnog tužilaštva za skidanje imuniteta poslaniku zbog govora mržnje. Ovo je bio zabrinjavajući incident koji ne priliči državi koja dokazuje privrženost vladavini prava u trci za članstvo u EU. 

Ponavljamo da se odlučno suprotstavljamo politici „zločinom na zločin“, da osuđujemo donošenje „kontra rezolucija“ i da ne želimo da nove generacije odrastaju zadojene mržnjom i osjećajem provincijalne inferiornosti koja se sukobljava sa svijetom počev od najbližih susjeda.

Zahtijevamo da Crna Gora preuzme odgovornost za oblikovanje budućnosti u kojoj će nove generacije biti pošteđene novih stradanja. Žrtve zločina, svih vjera i nacija, obavezuju nas da se zalažemo za pravdu, istinu i pomirenje, i da stvaramo društvo koje poštuje i čuva svaku osobu, bez obzira na njenu nacionalnu, vjersku ili etničku pripadnost.

Pozivamo sve da nam se pridružite 11. jula u Podgorici, u 10h, u Spomen parku civilnim žrtvama, na Pobrežju, u obilježavanju Dana sjećanja na Srebrenicu. 

Potpisnici/e:

1. Akcija za ljudska prava (HRA), Tea Gorjanc Prelević
2. Centar za građansko obrazovanje (CGO), Daliborka Uljarević
3. Centar za žensko i mirovno obrazovanje ANIMA, Ervina Dabižinović
4. Bošnjačko vijeće u Crnoj Gori, Suljo Mustafić
5. Forum Bošnjaka u Crnoj Gori, Mirsad Rastoder
6. Centar za kulturu - Bihor, Semir Škrijelj

7. Alfa centar, Miloš Perović
8. Agora Femina, Maja Bogojević
9. Agencija za lokalnu demokratiju, Kerim Međedović
10. Aktivna zona, Miloš Marković
11. Alumni asocijacija Pravnog fakulteta, prof. dr Nebojša Vučinić
12. Antifašisti Cetinja, Filip Kuzman
13. Asocijacija SPEKTRA, Jovan Ulićević
14. Balkanski sektor, Aner Salihović
15. Bolja budućnost, Ahmed Bektešević
16. Bona fidae, Pljevlja, Sabina Talović
17. CAZAS, Mišo Pejković
18. Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN CG), Milka Tadić Mijović
19. Centar za afirmaciju RE populacije – CAREP, Nardi Ahmetović
20. Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM), Nevenka Vuksanović
21. Centar za demokratsku tranziciju (CDT), Milica Kovačević
22. Centar za obuku i obrazovanje, Aleksandra Radoman Kovačević
23. Centar za zaštitu i istraživanje ptica (CZIP), Jovana Janjušević
24. Centar za ženska prava (CŽP), Maja Raičević
25. Centar za monitoring i istraživanje (CeMI), Zlatko Vujović
26.  Centar za romske inicijative, Fana Delija
27.  Centar za razvoj nevladinih organizacija, Zorana Marković
28. Centar za ekonomske i evropske studije (CEES), Nenad Vujošević
29.  Centar za građanske slobode (CEGAS), Marija Popović Kalezić
30.  Centar za multimedijalnu produkciju (CEZAM), Blagota Marunović
31. Crnogorski PEN centar, dr Adnan Čirgić 
32. Crnogorska LGBTIQ asocijacija Kvir Montenegro, Staša Baštrica
33. Crnogorski komitet pravnika za zaštitu ljudskih prava, Velija Murić
34. Crnogorski ženski lobi, Aida Petrović
35.  Crnogorsko filološko društvo, dr Milan Marković
36.  Crnogorsko udruženje za političke nauke (MoPSA), prof. dr Olivera Komar
37.  Crnogorci Danilovgrad, Alek Barović
38. Crnogorski helsinški odbor (CHO), Miodrag Vlahović
39. Djeca Crne Gore, Sabra Decević
40. Društvo crnogorskih izdavača, prof. dr Vladimir Vojinović
41. Dr Martin Schneider-Jacoby Association - MSJA, Zenepa Lika
42. Eduko centar, Almedina Dodić
43.  eMDe Alijansa - Zajednica crnogorskih udruženja u Njemačkoj, Emira Mustajbasić Ličina
44. ERA – Savez za jednaka prava LGBTI osoba na Zapadnom Balkanu i u Turskoj, Danijel Kalezić
45. Građanska inicijativa "21. maj“, Rade Bojović
46. Građanska alijansa, Milan Radović
47. Gradionica, Goran Janković
48. Green Home, Azra Vuković
49. Husein Paša - Pljevlja, Denijal Geljić
50. Husein paša, mr Emir Pilav
51. Ikre, Rožaje, Velida Hodžić
52. Inicijativa mladih za ljudska prava, Amina Murić
53. Inicijativa za regionalnu saradnju Crne Gore (Igmanska inicijativa), Andro Martinović
54. Institut za medije Crne Gore (IMCG), Olivera Nikolić
55. Institut za rodnu politiku "Dulcinea" Ulcinj, Hadixha Gjoni
56. Institut za društveno politička istraživanja „Analitico“, Ana Nenezić
57. Ipso Facto, Milena Popović Samardžić
58. Juventas, Ivana Vujović
59. Korifer teatar – Kolašin, Zoran Rakočević
60. Kuća, Pavić Radović
61. Kuća Nasleđa, Valon Kovaçi
62. LINK - Crnogorska mreža za smanjenje štete, Ranko Dacić
63. Mare Mare, Dubravka Raičević
64. Monitoring Group Ulcinj – Mogul, Xhemal Peroviq
65.  Monte Lingva, Jadranka Đurković
66.  Most kulture, Podgorica, Ivan Jokanović
67. Mreža za omladinski aktivizam, David Vukićević 
68. Mrav, Rožaje, Munevera Sutović
69. Multimedijal, Željko Đukić
70. Naučno-tehnološki hub ZNANJE – EPISTEME, Ivan Martinović
71.  Novi horizont, Ulcinj, Nazif Velić
72. Optimisti, Ana Milović Jasikovac 
73.  Opštinsko udruženje multiple skleroze Bijelo Polje, Lidija Guberinić
74. Pokret za razvoj Tuzi, Mustafa Pepić
75.  Poligon za žensku izuzetnost - Sofija, Rebeka Čilović
76. Prima, Aida Perović
77. Pravozastupnik, Budislav Budo Minić
78. Prazan prostor, Marija Backović
79. Prvi ženski ekološki pokret u Crnoj Gori – Ecopatriotizam, Ivana Čogurić Rašović
80.  Punta institut, Ulcinj, Admir Gjoni
81.  Razvoj Vranj, Tuzi
82. Romska organizacija mladih “Koračajte sa nama – Phiren Amenca”, Elvis Beriša
83. Sigurna ženska kuća, Budislavka Mira Saveljić
84.  Sistem, Neda Radović
85. Sociološki centar Crne Gore SOCEN, dr Nikoleta Đukanović
86. Socijalna pravda – Social justice, Marija Mijušković Kastratović
87. SOS Telefon za žene i djecu žrtve nasilja Plav, Esmeralda Šuvakić
88. SOS telefon za žene i djecu žrtve nasilja – Ulcinj, Hatixhe Nelaj
89. SOS telefon Podgorica, Biljana Zeković
90. STEGA, Vladimir Nikaljević
91. Studentska organizacija Adamas
92.  TNT, Dragan Lučić
93. Udruženje LBTQ žena "Stana", Ana Dedivanović
94. Udruženje likovnih umjetnika Crne Gore, Svetlana Dragojević
95. Udruženje mladih sa hendikepom Crne Gore, Marina Vujačić
96. Udruženje pravnika Crne Gore, Branislav Radulović
97. Udruženje profesora istorije HIPMONT, Miloš Vukanović
98. Udruženje roditelja OAZA, Rasema Hekalo
99. Udruženje „Štrpci – Protiv zaborava", Demir Ličina
100. Udruženje žena „Lokalni kvalitet“, Aldijana Đonović Madžar
101. Udruženje za podršku Roma i Egipćana, Berane, Sultan Beća
102. Ulcinj Info, Mustafa Canka
103. Forum mladi i neformalna edukacija - Forum MNE, Elvira Hadžibegović
104. 35mm, Darko Ivanović 

Građanski aktivisti/kinje:

1. Jovana Marović, građanska aktivistkinja
2. Dina Bajramspahić, politikološkinja, građanska aktivistkinja
3. Tamara Milaš, građanska aktivistkinja
4. Dušan Pajović, ljevičarski aktivista
5. Darko Saveljić, ornitolog, građanski aktivista
6. Goran Đurović, pravnik, građanski aktivista
7. Kristina Mihailović, građanska aktivistkinja
8. Sofija Kirsanov, građanska aktivistkinja
9. Milena Bešić, građanska aktivistkinja
10. Mila Kasalica, ekonomistkinja, građanska aktivistkinja
11. Aleksandar Dragićević, građanski aktivista
12. Haxhi Lajçi, građanski aktivista

Počeli smo!

Zajedno sa šest partnerskih organizacija iz regiona, pokrenuli smo projekat koji stavlja fokus na slobodu izražavanja, nezavisno novinarstvo i borbu protiv dezinformacija.

Finansirano od strane Evropske unije u Bosni i Hercegovini.

Zašto je ovo važno?

•        Slobodni mediji prenose činjenice
•        Dezinformacije separišu zajednice — medijska pismenost jača naš glas
•        Informacija je moć — i pravo svakog građanina

Kroz ovaj projekat želimo:

• Podržati razvoj kredibilnih, nezavisnih medija
• Podstaći saradnju između organizacija civilnog društva i medija u borbi za istinu i transparentnost
• Promovisati medijsku pismenost i kritičko razmišljanje
• Osnažiti građane da prepoznaju i odbace manipulaciju i govor mržnje

Pratite nas za novosti i pridružite se inicijativi za izgradnju slobodnog, odgovornog i kredibilnog medijskog pejzaža.

#CredibleMedia4StrongSociety

Partneri na projektu:

Centar za istraživačko novinarstvo (CIN), NVO JaBiHEU, Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), NVO MANS, Makedonski centar za istraživačko novinarstvo (SCOOP), KosovaPress i Pištaljka.rs.

Marković je uveo praksu da se iz budžeta opštine plaćaju njegova putovanja i prisustvo vjerskim događajima koje organizuje Srpska pravoslavna crkva (SPC), kao što je obilježavanje 210 godina rođenja lovćenskog Tajnovidca, promocija kniige Sumrak Lovćena, parastos povodom Dana srpskog jedinstva i proboja Solunskog fronta, donatorska večera u Beogradu za izgradnju hrama Svetog Save na Žabljaku, te svečanosti povodom desetogodišnjice osvećenja Sabornog hrama u Podgorici

Siniša Luković

Službena putovanja predsjednika Skupštine Opštine (SO) Tivat Miljana Markovića iz Nove srpske demokratije (NSD) od imenovanja na tu dužnost početkom decembra 2022. do kraja maja ove godine, građane Tivta koštala su 10.417 eura, pri čemu je znatan dio tih troškova napravljen za putovanja koja se teško mogu dovesti u vezu sa zakonskim ovlašćenjima i ulogom predsjednika lokalnog parlamenta u sistemu lokalne vlasti u Crnoj Gori.           

Pokazuje to istraživanje koje je sproveo Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) i podaci dobijeni od Opštine Tivat po osnovu zahtjeva za slobodan pristup informacijama. Troškovi od preko 10.400 eura odnose se na plaćene avionske karte, smještaj, dnevnice i druge prateće troškove koje je Marković imao obilazeći Crnu Goru, zemlje regiona i Evrope, stižući čak i do daleke Kine. U ove izdatke međutim, nisu ušli troškovi goriva službenog automobila „škoda octavia“ (TV CG 002) kojim raspolaže predsjednik tivatskog parlamenta, a kojim je Marković često u protekle dvije i po godine putovao na razne destinacije, zvanično u službene svrhe. 

CIN-CG je od Opštine Tivat tražio putne naloge, izvještaje sa službenih putovanja i evidenciju troškova po osnovu svih službenih putovanja predsjednika SO Miljana Markovića od njegovog stupanja na tu dužnost krajem 2022, kada je konstituisan aktuelni saziv tivatskog parlamenta.                                                       

Prema dostavljenoj dokumentaciji, Marković je u 2022. imao jedno službeno putovanje koje je koštalo 365,96 eura u vidu avionskih karata i akontacije za odlazak u Beograd i prisustvo sjednici Odbora Narodne Skupštine Srbije za dijasporu i Srbe u regionu.                                                  

U narednoj, 2023. godini, predsjednik tivatskog parlamenta službeno je putovao 17 puta što je građane (ne računajući gorivio za službeni auto) koštalo ukupno 2.769 eura.                 

Službenom „škodom“ Marković je išao na svečane sjednice lokalnih parlamenata u Nikšiću, Plužinama, Žabljaku, Gusinju, Beranama i Rožajama, ali i Konjicu u Bosni i Hercegovini, koji je grad pobratim sa Tivtom, povodom dana tih opština. Marković je te godine prisustvovao i svečanosti povodom Dana grada Banja Luka, iako je gradonačelnik Banja Luke Draško Stanivuković zvaničan poziv za prisustvo toj svečanosti uputio predsjedniku Opštine Tivat Željku Komnenoviću, sa liste Narod pobjeđuje, a ne predsjedniku lokalnog parlamenta Miljanu Markoviću.

Iste godine Marković je išao i na proslavu dana opštine Vrbas u Srbiji. I dok se za sve ove posjete i službena putovanja može reći da su u skladu sa ulogom i zakonskim ovlašćenjima predsjednika lokalnog parlamneta, to se teško može konstatovati za nekoliko drugih sluđžbenih putovanja Miljana Mrakovića u 2023. za koje su troškove pokrili svi građani Tivta.

Tako je predsjednik SO Tivat te godine inaugurisao praksu da se kao funkcioner opštine, redovno pojavljuje na mnogim vjerskim i događajima sa duhovnim karakterom koje organizuje Srpska pravoslavna crkva (SPC): učešće u događajima organizovanim povodom „210 godina rođenja lovćenskog Tajnovidca – promocije kniige „Sumrak Lovćena“ u Herceg Novom, parastosu koji je 15. septembra te godine povodom Dana srpskog jedinstva, slobode, nacionalne zastave i proboja Solunskog fronta služen u manastiru Savina kod Herceg Novog za rodoljube iz Boke koji su pali u Prvom svjetskom ratu. Službeno je u Beogradu prisustvovao donatorskoj večeri za izgradnju hrama Svetog Save na Žabljaku, te svečanosti povodom desetogodišnjice osvećenja Sabornog hrama u Podgorici. Uz to, iako predsjednik SO nema nikakve dodirne tačke ni sa turizmom, ni sa poslovima unutrašnje revizije koji su u Opštini organizovani u okviru posebne službe koja je savjetodavna služba gradonačelnika, a ne predsjednika lokalnog parlamenta, Marković je 2023. službeno putovao i na Novosadski sajam turizma, odnosno na dvodnevni seminar iz oblasti unutrašnje revizije, koji je na Fruškoj Gori priredio Institut internih revizora Srbije.       

U 2024. godini Marković je imao manje službenih putovanja – samo deset, ali su neka bila do egzotičnih destinacija, pa je ukupan ceh koji su za ovo platili građani Tivta iznosio 5.855 eura.

Tako je naprimjer te godine tri dana boravio u Poljskoj gdje se upoznavao sa procesima proizvodnje i tehnologijama tamošnje kompanije Marex Technology i obilazio postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda baziranih na membranskoj i SBR tehnologiji.                                          

„Cilj posjete je uvid u kapacitete i mogućnosti. Na ovom službenom putovanju pokrenuta je i priča o potencijalnoj saradnji na obostranu korist.“- glasi zvanični izvještaj Markovića sa tog službenog putvanja koji je on, kada se vratio iz Poljske, podnio Opštini Tivat.

Prošle je godine Marković putovao u Salcburg u Austriji gdje je prisustvovao 20. Generalnoj Skupštini IRE (Institut Regiona Evrope). Prije nego što je otišao u Austriju, spiker tivatskog parlamenta je sedam dana boravio u Kini gdje je prisustvovao Kongresu saradnje Kine i zemalja Centralne i Istočne Evrope. On je u Peking, odnosno Ksian, pošao na poziv Sekretarijata za saradnju Kine sa zemljama Centralne i Istočne Evrope na kojem je međutim, Markovićevo ime kao pozvanoga, upisano rukom. U izvještaju koji je po povratku podnio Opštini, Marković je na engelskom jeziku napisao “official meetings with Chinese central and local government in Shangdon and Xian Shaanxi Province” (zvanični susreti sa predstavnicima kineskih centralnih i loklanih vlasti provincija Šangdong i Ksian-Šanksi).

Troškovi smještaja i putovanja po Kini Markoviću su bili pokriveni od strane domaćina, dok su njegove putne troškove do i iz Kine, kao i dnevnice, platili građani Tivta. Ovo službeno putovanje koštalo ih je 2.259 eura za avionske karte i 1.434,5 eura za dnevnice predsjednika tivatske SO.           

Uz uobičajene odlaske na svečane sjednice lokalnih parlamenata u nekoliko crnogorskih gradova povodom Dana tih opština, Marković je lani intenzivirao svoja “službena putovanja” na vjerske događaje u organizaciji SPC. Tako je išao u Plav na kako je u putnom nalogu navedeno, “80 godina od stradanja svetih mučenika u Velici, Plav”, a u Plužine je službeno otišao na “praznik Trećeg obretenja glave Svetog Jovana-Krstitelja- sveta arhijrejska liturgija u metohu Pivskog manastira”. U maju prošle godine Marković je službeno putovao u Beograd na “osnivačku sjednicu Poslovnog kluba Saveza Srba iz Crne Gore i redovnu godišnju Skupštinu saveza”, a prije toga je u aprilu išao u Rumuniju da bi prisustvovao potpisvanju povelje o bratimljenju opština Tivat i Đurđu, a koju su potpisali gradonačelnici ta dva grada.                                

U prvih pet mjeseci ove godine predsjdenik tivatskog parlamenta imao je šest službenih putovanja koja su u dnevnicama i troškovima avio karata i smještaja, koštala 1.427 eura. Išao je između ostaloga u Murino da bi prisustvovao “zaupokojenoj liuturgiji za žrtve NATO zločina” povodom 26. godišnjice bombardovanja Murina, četiri dana boravio je u gradiću Petanž u Lukseumburgu čije su lokalne vlasti pozvale u posjetu tivtskog gradionačelnika Željka Komnenovića radi uspostavljanja saradnje dva grada. Marković je u Luksemburgu prisustvovao tamošnjem velikom karnevalu “Petange Cavalcade”, a tri dana je bio u Tirani gdje je učestvovao na skupu nazvanom “Sinergija lokalnih vlasti u pravcu regionalne saradnje i EU integracija” koju su priredili West Balkans Fond i Ambasada Japana u Albaniji.  

Tri dana je Marković boravio i u Rumuniji gdje je obišao Bukurešt, Targovište, Moeni i Krajovu na skupu “Smart city 2025: Povezivanje Rumunije i Crne Gore”, kroz saradnju gradova iz dviju država u oblasti razmjene iskustava u domenu planiranja prosotra, E-uprave i decentralizacije, odnosno finansiranja iz EU fondova. U jednom danu – 8. maja Marković je išao na službeni put u Podgoricu na čak tri događaja: prezentaciju softverskih i audio vizuelnih rješenja za lokalne parlamernte u Naučno-tehnološkom parku, sjednicu Skupštine Zajednice Opština Crne Gore – organizacije kojoj je Marković potpredsjendnk, te na svečanost povodom Svjetskog dana pčela u ambasadi Republike Slovenije u Podgorici, gdje je te večeri predstavljena 3D maketa kranjske pčele. Predsjednik tivatskog parlamneta inače, privatno se bavi pčelarstvom.                  

Marković je 15. juna putovao i u Sloveniju, u Kamnišku Bistricu gdje je predsjednik crnogorskog parlamenta i lider NSD-a Andrija Mandić zajedno sa brojnom delegacijom funkcioinera te partije koji pokrivaju razne važne dužnosti u Crnoj Gori i predstavnicima SPC položio vijenac u spomen na četnike i sa njima povezane civile koje su partizani pobili krajem Drugog svjetskog rata, 1945. u blizini Zidanog mosta u Sloveniji.

Markoviću je predsjednik Opštine Tivat Željko Komnenović prethodno saopštio da na taj događaj ne može ići službeno i tamo zvanično predstavljati Opštinu Tivat. Markoviću Komšić nije dozvolio da u Sloveniju ide službenim automobilom i o trošku lokalne samouporave. Uprkos tome, kad se vratio iz Slovenije Marković je podnio zahtjev da mu se iz opštinskog budžeta refundiraju troškovi putovanja sa delegacijom Nove srpske demokratije u Kamnišku Bistricu. Gradonačelnik Komnenović je odbio taj zahtjev.                      

Marković nije odgovorio na pitanja CIN-CG-a u vezi službenih putovanja u protekle dvije i po godine, kao i opravdanosti da predsjednik lokalnog parlamneta putuje i učestvuje na događajima ili manifestacijama koje nemaju nikakve dodirne tačke sa njegovim zakonskim ovlašćenjima i ulogom u sistemu lokalne vlasti: sajmovima turizma, karnevalima, međunarodnoj ekonomskoj saradnji Kine i Evrope, prezentaciji stranih fabrika koje proizvode opremu za prečišćavanje kanalizacije, te brojnim vjerskim događajima ali isključivo u organizaciji SPC.                                                                               

,,Prisustvo događajima organizovanim povodom vjerskim praznika, u pojedinim slučajevima, dio je protokolarnih obaveza predsjednika Opštine i drugih opštinskih funkcionera i za cilj ima izgradnju i održavanje skladnih odnosa sa predstavnicima svih religija zastupljenih u Tivtu. Konkretno predsjednik Opštine gotovo bez izuzetka prisustvuje iftaru Islamske zajednice, proslavama koje u Tivtu organizuje Jevrejska zajednica, te službama u katoličkoj i pravoslavnoj crkvi za velike hrišćanske praznike. Službena putovanja u druge zemlje regiona, sa ovim ciljem, nisu praksa lokalne uprave.”- rečeno je CIN-CG-u iz kabineta tivatskog gradonačelnika.

Dok Komnenović prisustvuje događajima svih vjerskih organizacija, Marković iako je predsjednik lokalnog parlamenta u kome su zastupljeni predstavnici svih građana, odlazi isključivo na dešavanja u organizaciji SPC.                       

Na pitanje ko po internim procedurama u Opštini Tivat, odobrava odlaske na službena putovanja predsjedniku lokalnog parlamenta i ko procjenjuje svrsishodnost i opravdanost odlaska na pojedina njegova službena putovanja, iz Markovoćevog kabineta nisu odgovorili. Iz kabineta gradonačenlika su saopštili da “shodno internoj proceduri o službenim putovanjima u zemlji i inostranstvu, odobrenje za odlazak na službeni put, službeniku ili namješteniku daje starješina organa, dok saglasnost starješinama organa daje predsjednik Opštine.”                                            

,,Ovim aktom nije definisano ko i na koji način odobrava put predsjedniku Skupštine Opštine. U posljednjih nekoliko godina naloge za službeni put predsjednika Skupštine Opštine potpisivao je sekretar Skupštine Opštine,” saopštili su.                                                                        

To u praksi znači da Markovićeve putne naloge potpisuje sekretar SO, kojem je Marković neposredno nadređeni. Iz kabineta tivatskog gradonačelnika za CIN-CG nijesu konkretno odgovorili koja je bila svrha službenih putovanja predsjednika lokalnog patrlamenta na vjerska pravoslavna okupljanja, sajam turizma, seminare iz unutrašnje revizije, prezentaciju tehnologija za prečišćavanje otpadnih voda u Poljskoj ili ekonomskoj saradnji Kine sa zemljama Evrope. Rečeno nam je da ,,svako službeno putovanje pretpostavlja određeni službeni posao koji se mora obativiti”                                                                                

,,Prije svakog službenog putovanja važno je utvrditi svrsishodnost, cilj i njene moguće konkretne rezultate po interes grada. Služba predsjednika Opštine i predsjednik Opštine nemaju uvid u pozive koji pristižu na adresu predsjednika Skupštine Opštine, ali ni u drugu relevatnu dokumentaciju poput izvještaja sa službenih putovanja. Predsjednik Opštine nema uticaj na to na kojem će se događaju predsjednik Skupštine Opštine pojaviti i kojem će se pozivu odazvati, ali odgovara za realizaciju budžeta, pa je u tom smjeru potrebna izmjena postojećih internih procedura, kako bi se definisalo ko je nadležan da potpiše nalog za službeno putovanje predsjedniku Skupštine Opštine,” izjavili su iz Komnenovićevog kabineta.                                  

Marković nije odgovorio ni na jedno od konkretnih pitanja CIN-CG vezanih za njegova službena putovanja na događaje koji nemaju direktne veze sa njegovim zakonskim ovlašćenjima i ulogom predsjednika SO. Nije odgovorio ni na pitanje ostaje li pri svojim ranije javno iznešenim stavovima da kao predsjednik SO, ima pravo da na dnevnom nivou, mimo sjedniica Skupštine, nastupa u stvarima koje su isključivo u domenu lokalne izvršne valsti, a ne predstavničke lokalne vlasti kojoj je on na čelu.

Marković je naime, pored putovanja koja baš nijesu u skladu sa njegovim dužnostima i funkcijom, uveo i praksu da redovno na dnevnoj osnovi komunicira sa rukovodiocima organa Opštine i lokalnih javnih preduzeća i ustanova, od njih traži izvještaje, informacije i službenu dokumentaciju, prisustvuje sjednicama kolegijuma predsjednika Opštine sa rukovodiocima organa lokalne uprave, prima građane i obećava ono što je u domenu lokalne izvršne vlasti.               

Prvog avgusta 2024. godine, jedan meč u ženskoj bokserskoj konkurenciji na Olimpijskim igrama u Parizu dospio je na naslovne strane svjetskih medija. U Crnoj Gori, nekoliko medija, uključujući nacionalni javni servis Radio-televiziju Crne Gore (RTCG), izvijestilo je da je „biološki muškarac“ pobijedio italijansku bokserku. Radilo se o alžirskoj bokserki Imane Khelif, koja je pobijedila Italijanku Angelu Carini. Mnogi regionalni i međunarodni mediji nisu provjerili informaciju prije objavljivanja senzacionalističkih naslova i članaka. Khelif je biološka žena, rođena kao djevojčica. Do trenutka pisanja ovog izvještaja, RTCG nije uklonila članak sa spornim naslovom, uprkos javnoj kritici takvog izvještavanja koja je stigla iz cijelog svijeta.

Ovo nije jedini slučaj neetičkog izvještavanja o temama roda i širenja rodnih dezinformacija od strane nacionalnog javnog servisa Crne Gore. Postoje brojni primjeri u poslednjih pet godina, koji se tiču tema kao što su abortus, nasilje nad ženama i brak.

Među njima je i emisija novinara Seada Sadikovića o dogovorenim brakovima između Crnogoraca i siromašnih Albanki, gdje njihove porodice dobijaju novac za njih. Autor je pravio neprimjerene šale i predstavio temu u vedrom tonu, kao da se ne radi o pitanju koje se tiče trgovine ljudima. U januaru 2022. godine, voditeljka jutarnjeg programa RTCG-a, Jovana Božarić Stanišić, u razgovoru sa predstavnicom SOS telefona za žrtve porodičnog nasilja, izjavila je da žene ponekad same izazivaju nasilje od strane partnera zato što „ne prestaju“, implicirajući da su žene krive za nasilje.

Takođe, 2022. godine, RTCG je organizovala debatu o pravu žena na abortus, koje je u Crnoj Gori priznato 1974. godine i od tada nije bilo dovođeno u pitanje. RTCG je tom prilikom pozvala sveštenika Srpske pravoslavne crkve (SPC), Gojka Perovića, da iznese stav crkve o tom pitanju. Perović je izjavio da je abortus grijeh i da „nije sve u tijelu žene njeno“. Perović i ginekolog Vojislav Šimun, sadašnji ministar zdravlja, branili su pravo građana i ljekara da podržavaju stavove crkve.

Do sada nisu postojale detaljne studije o rodnim dezinformacijama u Crnoj Gori. Nedavno je portal koji se bavi mapiranjem dezinformacijama Raskrinkavanje počeo da se bavi ovom temom, ali ova analiza predstavlja prvi sveobuhvatni pokušaj istraživanja obrazaca rodne dezinformacije u Crnoj Gori.

Govor mržnje nije incident, već je postao praksa u crnogorskom društvu i to je vrlo uznemiravajući trend, navela je direktorica Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) Milka Tadić Mijović na okruglom stolu „Podržava li crnogorski pravni okvir promociju različitosti i borbu protiv govora mržnje u medijima“.

Okrugli sto je organizovao CIN-CG, u okviru regionalnog projekta, Reporting Diversity Network-The New Agenda, realizovanog u partnerstvu sa Institutom za medije i različitosti- Zapadni Balkan i uz podršku Evropske Unije.

Ministarka kulture i medija dr Tamara Vujović je istakla da je borba protiv govora mržnje proces koji će trajati decenijama i ukazala na značaj medijske pismenosti. Ona je navela da su pojedini instant portali godinama služili samo za širenje lažnih vijesti, ali da primjećuje da i sa tradicionalnih medija u posljednje vrijeme se može čuti sve slobodniji govor u smislu diskriminacija i uvreda. 

Ministar pravde Bojan Božović je naglasio da Ministarstvo pravde (MP) radi na uvođenju novog krivičnog djela teški govor mržnje, te da se nada da će sudska praksa i kaznena politika sudova pratiti zakonske izmjene.

Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Siniša Bjeković je istakao da je potrebno prije svega pravilno procesuirati ova krivična djela, pa da tako imamo više postupaka vođenih za govor mržnje,a ne da gotovo sve završava u prekršajnom postupku po Zakonu o javnom redu i miru.

“Govor mržnje više nije prisutan samo u političkom diskursu, on se prelio i na djecu i mlade između 13 i 19 godina, što je veliki rizik“, naglasio je Bjeković.

Urednica „Pobjede“ Jelena Nelević je naglasila da imamo zapušteni obrazovni sistem, da treba raditi sa mladima prije svega. I ona upozorava da se podiže prag tolerancije među mladima za bilo kakvo nasilje. „Od vrtića i škola treba učiti djecu što je govor mržnje“.

Potrebna je duga,svakodnevna, mukotrpna borba, a nijedno zakonsko rješenje neće u potpunosti riješiti problem, istakao je Neđeljko Rudović, iz Direktorata za medije.

Iz Ministarstva kulture su naveli i da rade na uvođenju Mreže za borbu protiv govora mržnje. 

Direktorica Instituta za medije Olivera Nikolić je dodala da bez jake regulacije i samoregulacije ne možemo očekivati bolju situaciju, te da problematičan govor treba javno osuditi.

Urednik i novinar portala „Normalizuj.me“ Brano Mandić je kao dobar pomenuo slovenački primjer, gdje je koordinator projekta borbe protiv govora mržnje Fakultet za sociološka istraživanja.“Nijesam siguran da se zakonima može riješiti ovaj problem. Postoji kategorija bestidnih političara, ali postoji i dobar dio onih koje još možeš da zastidiš i zamisliš“,rekao je Mandić.

Novinarka Đurđa Radulović je istakla da se, u posljednje vrijeme, problematičan govor javljao dominantno iz struktura Srpske pravoslavne crkve i nakon masovnog zločina na Cetinju.

CIN-CG je dokumentovao više stotina slučajeva govora mržnje i diskriminatornog sadržaja, naročito u online prostoru, ali i u govorima javnih ličnosti. Ovi narativi najčešće su usmjereni prema etničkim, vjerskim i političkim grupama, manjinskim zajednicama, ženama i pripadnicima/ama LGBTQ+ populacije. Posebno zabrinjava činjenica da se govor mržnje često širi sa pozicija moći – iz parlamenta, medija, kulturnih i javnih institucija – dok reakcija nadležnih organa izostaje ili je simbolična.