Advokat Veselin Radulović za CIN-CG ističe da je činjenica da se uslovni otpust tretira kao institut na koji osuđenici računaju još prilikom izricanja presude, te da zajedno sa blagom kaznenom politikom crnogorskih sudova, takva praksa sigurno ne doprinosi suzbijanju kriminaliteta

Maja Boričić

“Osuđeni se u dosadašnjem dijelu izdržavanja kazne popravio tako da se sa osnovom može očekivati da će se na slobodi dobro vladati, a naročito da do isteka vremena za koje je izrečena kazna neće činiti nova krivična djela...", piše u odluci Višeg suda u Bijelom Polju iz prošle godine, kojom je ”oprostio” trećinu kazne osuđenom za pokušaj silovanja maloljetnice. 

Taj sud ga je osudio na kaznu zatvora od četiri godine, a minimalna predviđena kazna za to djelo je bila od pet do 15 godina. Nakon toga mu je Apelacioni sud smanjio kaznu na dvije godine robije, da bi onda dobio i uslovni otpust, pa je za ovo krivično djelo odležao svega godinu i pet mjeseci.

Viši sud u Bijelom Polju je, u posljednje dvije i po godine, dozvoljavao uslovni otpust za najteža krivična djela, od čega su više od polovine bili ranije osuđivani zatvorenici. Prema analizi Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) od 58 dostupnih presuda od početka 2023. godine, taj sud je oprostio trećinu kazne i za 32 povratnika u vršenju krivičnih djela. 

I u ostalim sudovima je slična situacija, pa je u svakom sudu, prema dostupnim presudama, bilo najmanje polovina ranije osuđivanih lica i to u većini slučajeva višestrukih povratnika, kojima je “oproštena” trećina kazne. 

Krivičnim zakonikom je propisano da se osuđeni koji je izdržao dvije trećine kazne zatvora, a izuzetno polovinu, može uslovno otpustiti, ako se u toku izdržavanja kazne popravio. O uslovnom otpustu odlučuje sud koji je izrekao kaznu, između ostalog, i na osnovu mišljenja Uprave za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS). Krivičnim zakonikom je propisano da će se pri ocjeni da li će se osuđeni uslovno otpustiti naročito uzeti u obzir da li je disciplinski kažnjavan za vrijeme izdržavanja kazne, da li je nadoknadio štetu koju je prouzrokovao krivičnim djelom i vratio imovinsku korist stečenu izvršenjem krivičnog djela.

Prema podacima koje su CIN-CG-u dostavili crnogorski sudovi od početka 2023. do maja ove godine, usvojeno je više od polovine traženih uslovnih otpusta.

Najveći procenat usvojenih molbi za uslovni otpust imao je Osnovni sud u Kolašinu,  gotovo tri četvrtine- 73 odsto, zatim slijede Nikšić (66 odsto) i Kotor (60 odsto), dok je najmanje usvojenih molbi imao sud u Herceg Novom, manje od trećine - 27 odsto. Ostali sudovi su usvojili oko polovinu zahtjeva za uslovnim otpustom. Osnovni sudovi u Cetinju i Danilovgradu nijesu poslali podatke CIN-CG-u o podnijetim i usvojenim molbama, dok su sudovi u Rožajama i Plavu dostavili samo broj podnijetih molbi, ali ne i koliko je usvojenih rješenja. 

Uslovni otpusti višestrukim povratnicima

Advokat Veselin Radulović za CIN-CG ističe da je činjenica da se uslovni otpust godinama, pa i decenijama, u praksi tretira kao institut na koji osuđenici računaju još prilikom izricanja presude i smatraju već tada da će se ta presuda umanjiti za jednu trećinu. “Zajedno da blagom kaznenom politikom crnogorskih sudova, takva praksa sigurno ne doprinosi suzbijanju kriminaliteta, odnosno ne utiče adekvatno na osuđena i na druga lica da ubuduće ne vrše krivična djela”, naglašava advokat. 

Ranija osuđivanost je okolnost koju sud, po pravilu, treba da cijeni prilikom odlučivanja o vrsti i visini krivične sankcije, objašnjava advokat Radulović. 

“Nažalost, sudovi tu okolnost, ali i druge okolnosti od značaja za izbor sankcije, ne cijene na pravilan način i to je, između ostalog, razlog za veoma blagu kaznenu politiku”, ocjenjuje Radulović.

Da je ta politika preblaga govore i odluke o uslovnim otpustima, koje je Viši sud u Bijelom Polju donosio umjesto manjih osnovnih sudova na sjeveru, u kojima nije moglo biti formirano vijeće od troje sudija – Plavu, Rožajama, Kolašinu… 

Tako je “opraštao” i trećinu kazne osuđenim povratnicima za porodična nasilja, nasilničko ponašanje, nedozvoljeno držanje oružja, nanošenje teških tjelesnih povreda, za koje su mahom kazne bile minimalne ili kazne kućnog zatvora. 

Iako nadležni godinama tvrde da se mora povećati i kaznena politika za oružje, nerijetko te kazne i za višestruke povratnike nijesu zatvorske, a onda dobiju i uslovni otpust.

Sud u Kolašinu je odlučio da čovjek koji je ranije četiri puta osuđivan, peti put robija kući tri mjeseca za nedozvoljeno držanje oružja, a Viši sud mu je za to djelo dao uslovni otpust i od kućnog zatvora.

Rožajski sud je i višestrukom povratniku ranije osuđivanom šest puta, sedmi put za nedozvoljeno držanje oružja izrekao kaznu kućnog zatvora od pet mjeseci, a Viši sud ga je uslovno otpustio.

Sud u Nikšiću je dozvolio uslovni otpust čovjeku koji je ranije devet puta osuđivanom, između ostalog, i za ubistvo. Deseti put osuđen je na tri mjeseca zatvora za nedozvoljeno držanje oružja, pa mu dozvoljen i uslovni otpust.

Podgorički Osnovni sud je čovjeku, ranije dva puta osuđivanom, dao dva mjeseca kućnog zatvora za oružje, a onda je i uslovno otpušten.

Dešava se i to često da Viši sud prvo poveća kaznu osnovnih, pa onda uslovno otpusti istu osobu, kojoj je kaznu ranije povećao.

U Kolašinu je čovjek za veću količinu oružja dobio uslovnu osudu, pa je Viši preinačio na četiri mjeseca zatvora, da bi mu onda dozvolio uslovni otpust.

Sud u Plavu je povratnika osudio na kućni zatvor za prevaru, a Viši sud prvo preinačio kaznu na zatvor, a onda mu dao uslovni otpust.

I kaznu od tri mjeseca kućnog zatvora koju je izrekao rožajski sud višestrukom povratniku, Viši sud je prvo preinačio na strožu kaznu od šest mjeseci zatvora, ali je onda pustio osuđenog dva mjeseca ranije sa izdržavanja kazne.

Podgorički Viši sud ne da odluke, najviše odbijenih otpusta zbog narkotika

Viši sud u Podgorici je odbio da dostavi CIN-CG rješenja o uslovnom otpustu od 2023. godine, a to je i jedini sud u zemlji koji na sajtu od 2019. nema objavljenu nijednu odluku o uslovnom otpustu. Stručnjaci sa kojima je razgovarao CIN-CG ističu da takva praksa nije zakonita, te da odluke o molbama za uslovni otpust moraju biti javno dostupne.

Međutim, CIN-CG je, na sajtu Apelacionog suda, našao odluke, kojima su podgoričkom Višem sudu vraćani na ponovno odlučivanje rješenja, kojima je taj sud dozvoljavao uslovni otpust licima osuđenima za ubistva, teška ubistva u pokušaju, nedozvoljeno držanje oružja…

Iz dostupnih odluka Apelacionog suda, vidi se da je najviše odbijenih uslovnih otpusta bilo vezano za krivično djelo neovlašćena proizvodnja, držanje i stavljanje u promet opojnih droga.

Gotovo sve odluke Apelacioni sud je vraćao, zbog toga što podgorički Viši sud u usvojenim otpustima, nije pravilno utvrdio da li je nadoknađena šteta prouzrokovana krivičnim djelom. U gotovo svim ukinutim odlukama, koje se nalaze na sajtu Apelacionog suda, Viši sud u Podgorici tvrdi da oštećeni nije tražio odštetu, a Apelacioni uporno ponavlja da to nije važno.

Tako je Apelacioni sud dva puta ukida odluku Višeg suda u Podgorici da uslovno otpusti čovjeka osuđenog na 16 godina zatvora zbog teškog ubistva u pokušaju, nedozvoljenog držanja oružja i oduzimanja vozila. Apelacioni sud je u odluci naglašavao da nije jasno kako Viši sud zaključuje da nije bilo štete prouzrokovane krivičnim djelom: "Oštećenom u konkretnom životnom događaju osuđeni je nanio lake tjelesne povrede u vidu prostrelne rane lijevog ramena i razderno-nagnječne rane na lijevoj strani vrata, a oštećenoj teške tjelesne povrede u vidu prostrijelne rane, u potpunosti je nejasan zaključak prvostepenog suda da u konkretnom slučaju nije bilo štete prouzrokovane krivičnim djelom".

Sudovi nerijetko ignorišu i mišljenje zatvora

Nije rijetkost da ni mišljenje UIKS-a nema uticaja na odluke suda.

Viši sud u Podgorici je ukidao i odluke nižih sudova da ne dozvole uslovni otpust. Tako je ukinuo odluku Osnovnog suda u Nikšiću koji je odbio uslovni otpust čovjeku koji je ranije četiri puta osuđivan, a nakon toga osuđen i za nanošenje tjelesnih povreda, nasilničko ponašanje, nedozvoljeno držanje oružja i uništenje i otuđenje tuđe stvari. Nikšićki sud  je tu odluku donio nakon mišljenja uprave UIKS-a, da tom osuđeniku “vaspitno korektivni tretman ne treba prekidati, te da predviđena kazna još nije postigla svrhu i cilj”.

Suprotno mišljenju UIKS-a, i bjelopoljski Viši sud oprašta trećinu kazne za porodično nasilje, višestrukom povratniku.

"Upitno je da će isti po eventualno usvojenoj molbi za uslovni otpust nastaviti da živi i radi na društveno prihvatljiv način” navodi se između ostalog u mišljenju Uprave za izvršenje krivičnih sankcija u BP. 

I ulcinjski sud je višestrukom povratniku osuđenom za prevaru oprostio trećinu kazne, iako je u izvještaju UIKS-a pisalo da postoji visoki rizik da ponovo počini slično djelo.

“Uzimajući u obzir prethodno elaborirane kriminogene faktore, te da je imenovani višestruki specijalni kriminološki i penološki povratnik, ne mogu sa osnovnom tvrditi da tokom njegovog boravka na slobodi neće doći do recidiva”, piše u izvještaju UIKS-a.

Jedan drugi čovjek koji je ranije četiri puta osuđivan, između ostalog, dva puta za porodično nasilje, sada se otpušta iz zatvora, po odluci podgoričkog Osnovnog suda, iako je UIKS naglasio da to ne treba činiti. Počinilac je ovog puta kažnjen jer je drvenom motkom izbio suprugu.

I Osnovni sud u Podgorici je odbio da CIN-CG dostavi usvojene uslovne otpuste od 2023, ali se na njihovom sajtu mogu naći neke od odluka.

Od 52 dostupne odluke za 2024. godinu, taj sud je dao uslovni otpust za 33 povratnika, u najvećem broju slučajeva ranije više puta osuđivanih i to nerijetko za ista krivična djela.

Ranije deset puta osuđivani, između ostalog, četiri puta za obljubu nad djetetom, u posljednjoj presudi je osuđen na 60 dana zatvora za porodično nasilje, a Osnovni sud u Podgorici mu je dao i uslovni otpust.

“Ukupno vrijeme koje je osuđeni proveo na izdržavanju kazne dovoljno je za uticanje na druge da ne čine krivična djela, izražavanje društvene osude za izvršeno krivično djelo i obaveze poštovanja zakona, uz jačanje morala i uticaj na razvijanje društvene odgovornosti”, piše u odluci podgoričkog Osnovnog suda.

Sa sličnim obrazloženjem uslovno je otpušten, po odluci Osnovnog suda u Podgorici, i čovjek koji je maloljetnicu držao zatvorenu u kući i udarao je daskom i metalnom šipkom.

Za udes sa smrtnim ishodom kućni zatvor, pa uslovni otpust

I počinioci teških prekršaja u saobraćaju, kojima se ugrožavaju životi, često dobijaju blage kazne i uslovne otpuste, iako je pitanje bezbjednosti na putevima Crne Gore sve veći problem. Naša zemlja ima jednu od najvećih stopa smrtnosti, a mjere koje se preduzimaju još ne daju efekta. Moguće je da su blage kazne jedan od uzroka problema.  

Vozač autobusa koji je ranije osuđivan uslovno za djelo protiv bezbjednosti javnog saobraćaja, u posljednjoj presudi dobija kaznu od samo četiri mjeseca kućnog zatvora. Ovaj put zato što je držao otvorena vrata autobusa iz koga je ispala žena, a onda ga uslovno otpuštaju iz kućnog zatvora.

“Za vrijeme kretanja vozila … držao je otvorena vrata, iako to nije dozvoljeno, da bi dolaskom na raskrsnicu sa ulicom Oktobarske revolucije započeo skretanje lijevo, usljed čega je putnica u tom vozilu, kroz otvorena vrata ispala iz autobusa na kolovoz, kojom prilikom je je zadobila teške tjelesne povrede”, piše u odluci Osnovnog suda u Podgorici.

I čovjek koji je udario kolima biciklistu na pješačkom, ranije devet puta osuđivan, između ostalog, i zbog teških prekršaja u saobraćaju, osuđen je na rad u javnom interesu od strane Osnovnog suda u Podgorici. Kasnije, Viši sud je povećao kaznu na tri mjeseca zatvora, ali ga je podgorički Osnovni sud uslovno otpustio nakon dva mjeseca.

Osnovni sud u Ulcinju je čovjeku koji je, u saobraćaju, ubio motociklistu dosudio pet mjeseci kućnog zatvora, a onda ga uslovno otpustio i sa izdržavanja tako blage kazne.

"Sud nalazi da je izrečena kazna adekvatna težini učinjenog krivičnog djela i stepenu krvice optuženog, te da će se istom u dovoljnoj mjeri uticati na optuženog da ubuduće ne čini krivična dijela, a istovremeno će se uticati preventivno i na potencijalne izvršioce ovakvih krivičnih dijela, u smislu njihovog odvraćanja, te da će se sa istom u potpunosti postići svrha kažnjavanja", zaključuje se u presudi ulcinjskog suda.

Dešavalo se i da osuđeni prvo dobije amnestiju, a zatim i uslovni otpust.

U pljevaljskom Osnovnom sudu je čovjeku koji je vozio pijan sa 2,5 promila alkohola u krvi i ubio dvoje ljudi, osuđen je na četiri godine zatvora, pa dobio amnestiju od 10 odsto kazne, a zatim i uslovni otpust, pa je na kraju odležao jedva nešto više od polovine dosuđene kazne.

Za dvije i po godine samo jednom opozvan uslovni otpust

Osuđeni može biti vraćen na izdržavanje kazne ukoliko počini novo krivično djelo ili ne izvrši neku obavezu koja mu je data prilikom uslovnog otpusta, ali samo do kraja neizdržanog dijela kazne. Međutim, prema informacijama koje je CIN-CG dobio od crnogorskih sudova od početka 2023. bio je samo jedan opoziv uslovnog otpusta u sudu u Nikšiću.

Advokat Radulović za CIN-CG ocjenjuje da u slučaju kršenja obaveza koje su osuđenom naložene, u praksi ne postoji dovoljan nadzor. Pojašnjava da do opoziva u praksi po pravilu dolazi kada osuđeni učini novo krivično djelo. 

“Međutim, opoziv u svim tim slučajevima nije obavezan i sud kod donošenja odluke naročito mora uzeti u obzir srodnost učinjenih krivičnih djela, pobude iz kojih su učinjena i druge okolnosti koje ukazuju na opravdanost opozivanja uslovnog otpusta”,navodi on.

Iz Direkcije za uslovnu slobodu Ministarstva pravde CIN-CG nije dobio odgovore, između ostalog, i na pitanja da li Direkcija vrši nadzor lica koja su uslovno otpuštena sa izdržavanja kazne i na koji način.

U Strategiji za izvršenje krivičnih sankcija 2023-2026 piše da je Direkcija za uslovnu slobodu od 2017. do 2022. imala samo u dva slučaja obavezu nadzora, i to 2019.

U Strategiji se navodi i da Direkcija nema kapaciteta da sprovodi nadzor nad svim uslovno otpuštenim licima, iako bi to trebalo da čini. Zbog nedostatka kapaciteta, pojašnjava se, Direkcija vrši nadzor samo nad uslovno otpuštenim osuđenim licima kojima je sudskom odlukom određena obaveza nadzora. 

U izvještaju “Sistem alternativnih sankcija i probacije u Crnoj Gori”, koji je uradila NVO “Juventas” 2022. se napominje da “uslovni otpust ne smije da znači samo kraj kazne zatvora, već mora da postoji sistem monitoringa i mjerenja uspješnosti sprovođenja ovog pravnog instituta”.

U tom izvještaju se ističe da čak i zatvorenici misle da ovaj pravni institut odgovara najviše počiniocima najtežih krivičnih djela, kojima je umanjenje kazne značajno u odnosu na dužinu cijele kazne na koju su osuđeni. Dodaje se i da se često događa da osuđeni na kraće kazne zatvora dobiju potvrdan odgovor suda kada su već izdržali kaznu.

Napominje se da su u Hrvatskoj za odlučivanje o uslovnom otpustu veoma važni kriterijumi i raniji život i osuđivanost, a koji je kod nas zakonskim izmjenama iz 2019. izbrisan. ”Prihvaćeni su stavovi stručne javnosti da fokus prilikom odlučivanja treba da bude na ponašanju osuđenika tokom izdržavanja kazne i procjene stručnih službi o ponašanju tokom izdržavanja kazne. Sa druge strane, ovaj kriterijum je uticao na nejednaku praksu sudova”, ističe se u izvještaju Juventasa.

Dodaje se da recimo u Švajcarskoj sud čak može i produžiti kaznu osuđenom, ako ne ispoštuje sve uslove pod kojima je uslovno otpušten.

Ustavni sud je, u februaru prošle godine, na inicijativu advokata, ukinuo član 121 Zakona o izvršenju kazni zatvora, novčane kazne i mjera bezbjednosti, prema kojoj je sud, prilikom odlučivanja o uslovnom otpustu pribavljao i mišljenje Uprave policije o bezbjedonosnim rizicima izlaska osuđenog na slobodu. 

Ali i dok je ova odluka bila na snazi, često se dešavalo da sud zanemaruje mišljenje policije da postoji rizik da bi boravak osuđenog na slobodi mogao izazvati vršenje novih krivičnih djela.

Predsjednik države ne da odluke o pomilovanjima, i on oprostio ubici

Iz kabineta predsjednika države Jakova Milatovića su odbili da za CIN-CG dostave rješenja o pomilovanju u posljednje dvije godine, sa obrazloženjem da bi to bilo ugrožavanje ličnih podataka pomilovanih. 

Predsjednik države daje pomilovanja, a to uključuje oslobađanje od izdržavanja kazne, smanjenje kazne, zamjenu kazne blažom, brisanje osude i sl.

Na sajtu predsjednika države piše da je, tokom 2024.godine, rehabilitovao dva lica-  jedno osuđeno za teško ubistvo iz 2000. godine i nedozvoljeno držanje oružja iz 2006., i drugo lice dva puta osuđeno za nedavanje izdržavanja iz 2013. i 2015 godine.

Tokom 2023.,od maja te godine,kada je stupio na dužnost predsjednika, rehabilitovao je dvije osobe za nepostupanje po zdravstvenim propisima za suzbijanje opasne zarazne bolesti i oslobodio jedno lice od izvršenja zatvorske kazne od 30 dana, ali ne piše za koje krivično djelo.

Njegov prethodnik Milo Đukanović je te godine, do maja kada ga je Milatović pobijedio na izborima, dao pomilovanje, između ostalog, i za silovanje iz 1997.godine. On je, u prvih pola godine, i trojici osuđenih za nasilničko ponašanje i nedozvoljeno držanje oružja izrečene kazne zatvora od četiri mjeseca zamijenio uslovnim osudama.

Advokat Radulović za CIN-CG navodi da je neprihvaljiva i nezakonita praksa predsjednika da se od javnosti skrivaju podaci o pomilovanjima, sa "opravdanjem" da se bi se tako ugrozili lični podaci pomilovanih, te pojašnjava da se odluke mogu dostaviti anonimizirane. “Javnost svakako ima pravo da zna u kojim slučajevima i iz kojih razloga je predsjednik dao pomilovanje. Pomilovanje jeste akt milosti koji je u nadležnosti predsjednika, ali te odluke ne bi smjele da se donose proizvoljno, a njihovo skrivanje uvijek podstiče sumnje u razloge zbog kojih su donešene”, zaključuje Radulović.

Zdravlje građana i zaštita životne sredine pod znakom su pitanja: većina od 10 postrojenja za prečišćavanje po opštinama ne funkcioniše u punom kapacitetu, dva su bez dozvola, u 14 opština nije se još odmaklo od početne faze realizacije kolektora iako je utrošeno pola novca od 450 miliona predviđenih za izgradnju kako bi se do 2035. obezbijedilo potpuno prečišćavanje otpadnih voda u svim opštinama  

Tijana LEKIĆ/Predrag NIKOLIĆ

Kvalitet vode jedan je od kriterijuma koje Crna Gora mora da ispuni kako bi zatvorila poglavlje 27 – Životna sredina i klimatske promjene. Izgradnja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) ključna je za očuvanje zdravlja stanovništva i zaštitu životne sredine. 

Trenutno je u Crnoj Gori operativno deset PPOV-a (Podgorica, Mojkovac, Budva, Herceg Novi, Nikšić, Pljevlja, Šavnik, Berane, Žabljak, te zajedničko postrojenje za Tivat i Kotor). Međutim, PPOV u Herceg Novom i Pljevljima funkcionišu na neophodnom minimumu, pri čemu linije za obradu mulja nijesu završene, a postrojenja u tim gradovima nemaju upotrebnu dozvolu. 

U Podgorici je opterećenje sakupljenih otpadnih voda približno dvostruko veće od kapaciteta postojećeg kolektora koji je star 46 godina, a izgradnju novog prate problemi iako su već uložena značajna sredstva. Na teritoriji Glavnog grada ima 90.309 priključaka na gradski vodovod, dok od tog broja samo 58.718 ima priključak i na fekalnu kanalizaciju, tako da se  voda sa više od 30.000 priključa direktno uliva u rijeku Moraču, zagađujući pored nje i Skadarsko jezero. 

U skladu sa Poglavljem 27, Crna Gora je postavila cilj da se do 2035. godine stopa priključenosti na kanalizacioni sistem poveća na 93 odsto. Stanje iz 2024. godine govori da je samo  55,8 odsto stanovništva obuhvaćeno sistemima za prikupljanje otpadnih voda. Još je gore sa sekundarnim tretmanom otpadnih voda koji je na 33 odsto, a tercijarni na svega 22,9 odsto  ukupnog opterećenja. 

Vladin Plan upravljanja otpadnim vodama (2020–2035) predviđa izgradnju i 885 kilometara kolektorske mreže i 29 postrojenja kako bi se do 2035. obezbijedilo potpuno prečišćavanje otpadnih voda u svim opštinama.  

Ovo će biti skup poduhvat jer su ukupni investicioni troškovi predviđeni na  472 miliona eura. Planirano je da se iz EU fondova finansira 54 odsto projekta, a 43 odsto iz nacionalnih izvora. Prema dostupnim podacima, koje je Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) analizirao, do sada je potrošena polovina ukupne sume, a nijedno postrojenje nije do kraja privedeno namjeni, a pojedine opštine nijesu ni počele sa realizacijom projekata za prečišćavanje otpadnih voda. 

Na ozbiljan izazov kvaliteta vode, te neadekvatnu izgradnju i funkcionisanje postojećih PPOV-a, ukazala je u maju ove godine Koalicija 27. To se navodi u izvještaju iz sjenke za Poglavlje 27, koje je sačinila ova kolaciji koja okuplja najznačajnije organizacije koje se bave zaštitom životne sredine.

Milija Čabarkapa, izvršni direktor NVO Eko-tim, za CIN-CG ističe da su dosadašnje aktivnosti djelimične i neravnomjerno raspoređene, uz velike razlike u dinamici i pristupu među opštinama.

On smatra da, iako je usvojen jasan strateški pravac i pokrenut niz projekata, njihova realizacija je često usporena zbog administrativnih prepreka, finansijskih ograničenja i nedovoljne međuinstitucionalne koordinacije.

Pljevlja: Višegodišnji izazovi, djelimična funkcionalnost i nova ulaganja

„Jedan od problema predstavlja slučaj Pljevalja, gdje – uprkos tome što je PPOV izgrađen – postrojenje ne funkcioniše u punom kapacitetu, jer kanalizacioni sistem ne odgovara projektovanim uslovima. Takođe, dolazi do miješanja različitih vrsta voda“, ukazuje Čabarkapa.

Šef PPOV-a u Pljevljima, specijalista mašinstva Admir Ibragić kaže za CIN-CG da višegodišnja saga oko izgradnje i stavljanja u punu funkciju PPOV u Pljevljima još uvijek nije završena. Iako je objekat projektovan kao moderna stanica za kapacitet od 28.000 stanovnika, sa mogućnostu proširenje do 42.000 stanovnika, do danas se suočava sa ozbiljnim infrastrukturnim i operativnim problemima.

„Zbog obustave radova i nefunkcionisanja linije za mulj i linije za gas, PPOV nije mogao dobiti upotrebnu dozvolu niti proći tehnički prijem. Zbog toga je Opština Pljevlja raspisala tender za 'Izvođenje preostalih radova na izgrađenom PPOV-u' u iznosu od 483.000 eura, na kojem je angažovana firma Tehnika plast iz Beograda. Ona bi, u saradnji sa novom komisijom za tehnički prijem, trebalo da pronađe rješenje za dobijanje upotrebne dozvole“, navodi za CIN-CG šef PPOV-a.

Problemi sa ovim postrojenjem počeli su kada je španska kompanija Aqualia Infrastructuras, napustila gradilište u maju 2020. godine, ostavljajući postrojenje nedovršenim. Španci su otišli zbog dodatnih troškova jer je u postrojenje dolazila više otpadnih voda od projektovani zbog nerazdvojenosti kanalizacione i atmosferske kanalizacije. Ipak, krajem iste godine PPOV je djelimično pušten u rad zahvaljujući angažmanu nikšićke firme Mont-energo. 

Ibragić objašnjava da zbog nefunkcionalnosti ključnih segmenata — linije mulja i linije gasa — postrojenje nije moglo proći tehnički prijem niti dobiti upotrebnu dozvolu. Opština Pljevlja je zbog toga raspisala tender za dovršetak radova, koji je pripao beogradskoj firmi Tehnika plast. Radovi su finansirani iz sredstava koja su preostala od prethodnog izvođača, a završeni su u aprilu 2023. godine. Međutim, ni ti radovi nijesu riješili sve probleme.

Trenutno  u pljevaljskom postrojenju funkcioniše linija vode, koja prečišćava otpadnu vodu od nečistoća poput krpa, pijeska, masti i ulja, kao i dio linije mulja koji omogućava dobijanje mulja kao finalnog proizvoda na centrifugalnim dekanterima. Međutim, linija gasa i značajan dio linije mulja, uključujući primarni taložnik, rezervoare i digestore i dalje su van funkcije.

Do danas, u projekte vezane za prikupljanje i prečišćavanje otpadnih voda u Pljevljima uloženo je oko 7,5 miliona eura. Najveći dio sredstava, 6,5 miliona, odnosi se na izgradnju samog PPOV, dok je dodatnih milion utrošeno na izgradnju glavnog fekalnog kolektora dužine pet kilometara.

U 2024. godini izdvojeno je još 247.000 eura za nastavak izgradnje i modernizacije kanalizacione mreže. Paralelno, u toku je izrada projekta za drugu fazu kanalizacione mreže, koji podrazumijeva razdvajanje fekalne i atmosferske kanalizacije, kao i proširenje postojeće mreže u dužini od 42 kilometra. Vrijednost ovog projekta procijenjena je na gotovo 9,6 miliona eura.

Bez postrojenja 14 opština 

I u 14 opština, koje su tek u ranoj fazi realizacije projekta prečišćavanja voda, prisutni su brojni problemi. Tako je mnogo otvorenih pitanja u Rožajama. Izazove prate i radovi na postrojenju koje će koristiti zajedno Gusinje i Plav. Radovi u Kolašinu još nijesu počeli jer se na tender za izgradnju PPOV  nije javila ni jedna firma, iako su sredstva uglavnom obezbijeđena.

„Važno je da se uslovi ispune već sada, jer razvoj i sprovođenje ovakvih projekata zahtijevaju godine rada i blisku koordinaciju između centralnih vlasti i opština koje će biti vlasnici i operateri ovih postrojenja“, poručuju iz Delegacije EU za CIN-CG. Vjeruju i da Crna Gora može dostići cilj da svaka opština ili naselje sa preko 2000 stanovnika može do 2035 izgraditi PPOV “pod uslovom da postoji jasna politička posvećenost ovom prioritetu, kao i da se obezbijede potrebni finansijski i ljudski resursi“, saopštili su iz Delegacije Evropske unije.

Ekološki aktivista Milija Čabarkapa kaže da trenutna situacija u oblasti PPOV-a u Crnoj Gori ukazuje na određene pomake, ali i ozbiljne izazove. „Iako je uspostavljen solidan zakonodavni i strateški okvir, praksa pokazuje da je pokrivenost stanovništva uslugama prečišćavanja i dalje niska.“

U izvještaju iz sjenke koje su sačinile organizacije civilnog društva, Kolacije 27, upozorava se na to da ,,iako je Akcionim planom za Poglavlje 27 predviđeno uspostavljanje sistema izvještavanja o sprovođenju ovog plana, do danas nije uspostavljena praksa redovnog objavljivanja izvještaja, a posljednji dostupni izvještaj datira iz 2020. godine, što ukazuje na potrebu za većom transparentnošću i institucionalnim praćenjem realizacije planiranih obaveza’’.

Brojni problemi 

„Tehnički gledano, preuzete obaveze prema EU je moguće ispuniti, ali to zavisi od brojnih faktora, kao što su obezbjeđivanje stabilnog finansiranja, jačanje lokalnih i državnih kapaciteta, efikasnije upravljanje projektima i postojanje političke volje. Bez koordinisanog pristupa i angažovanja svih aktera, postoji realan rizik da zacrtani rokovi, uključujući i ključni datum – 31. decembar 2035. godine – neće moći biti ispoštovani“, ukazuje Čabarkapa.

On navodi da su problemi brojni i višeslojni. Među najizraženijima su finansijska ograničenja, naročito na lokalnom nivou, koja često usporavaju ili onemogućavaju radove.

Proceduralne komplikacije – poput dugotrajnih procedura javnih nabavki, neriješenih imovinsko-pravnih odnosa i neusklađene projektne dokumentacije – dodatno otežavaju realizaciju planova.

Otpor lokalnih zajednica prema izgradnji PPOV-a na određenim lokacijama često se javlja tek u poodmakloj fazi projekta, što može dovesti do kašnjenja, pa čak i do potpunog prekida realizacije. O višegodišnjem protivljenju mještana Botuna izgradnji novog postrojenja za Podgoricu u ovom mjestu, CIN-CG je već detaljno pisao. 

Pored toga, prisutni su i tehnički izazovi, kao što su razlike između projektovanih i stvarnih karakteristika otpadnih voda, što može ugroziti funkcionalnost postrojenja.

Nedovoljna uključenost javnosti i slab kapacitet za upravljanje ovako kompleksnim projektima dodatno komplikuju situaciju.

PPOV u Herceg Novom radi bez dozvole – najavljena velika rekonstrukcija

Postrojenje u Herceg Novom i dalje funkcioniše bez tehničkog prijema i upotrebne dozvole, ali u okviru zakonski propisanih standarda. Iako se nalazi u svojevrsnom ,,probnim radu", nadležni tvrde da kvalitet prečišćene vode zadovoljava sve propisane parametre. 

Radovi na ovom projektu počeli su u jesen 2012. godine, a prema prvobitnim ugovorom bilo je predviđeno da budu završeni početkom 2014 godine. Iako do danas nije u cjelini završen, probni rad traje od 2016. godine. 

Redovne analize vrši akreditovana laboratorija Instituta za javno zdravlje, a rezultati pokazuju da voda koja izlazi iz sistema ispunjava zakonske norme. Ipak, tehnički i infrastrukturni izazovi i dalje ozbiljno opterećuju sistem.

PPOV trenutno funkcioniše na neophodnom minimumu. Linija mulja još uvijek nije dovršena, a otpadni mulj se privremeno skladišti u jednom aktivnom SBR reaktoru (sekvencijalni biološki reaktor), što nije dugoročno rješenje.

Vlada Crne Gore je zbog toga odobrila značajnu pomoć – pet miliona eura za potpunu rekonstrukciju PPOV-a u tom primorskom gradu. Dokumentacija je u fazi razmatranja, a tender za izvođenje radova se očekuje. Ova rekonstrukcija trebalo bi da trajno riješi infrastrukturne manjkavosti postrojenja koje je do sada funkcionisalo u ograničenom kapacitetu.

,,Dosadašnja ulaganja u izgradnju i održavanje PPOV-a i prateće kanalizacione infrastrukture u Herceg Novom dostižu gotovo devet miliona eura’’, kaže za CIN-CG vd izvršni direktor Vodovod i kanalizacije Herceg Novi Borivoje Đekić, dodaje da se godišnje za projekte prikupljanja i prečišćavanja otpadnih voda izdvaja oko 700.000 eura. 

Spora realizacija u Rožajama i Kolašinu 

Opština Rožaje je u finalnoj fazi pripreme za realizaciju projekta izgradnje sistema za tretman otpadnih voda. Tehnička dokumentacija je u postupku revizije, a paralelno se priprema i tenderska dokumentacija za izbor izvođača. U toku je i postupak izbora nadzornog organa za praćenje radova, s obzirom na složenost objekta.

Zanimljivo je da u ovoj opštini pripreme za realizaciju PPOV traju još od 2012. godine i do sada je uloženo nekoliko miliona iz državnog, opštinskog i donatorskih budžeta. A postrojenje još nije ni na vidiku. Nakon što je izrađen idejni i glavni projekat uslijedile su višestruke revizije studija izvodljivosti – 2012, 2019. i 2022. godine. Urađeni su i elaborati o procjeni uticaja na životnu sredinu i eksproprijaciju. Od konkretnih stvari urađena je samo obaloutvrda rijeke u gradskom jezgru i tri studije izvodljivosti što je koštalo 1,6 miliona.

Zbog geoloških i hidroloških ograničenja, prvobitno gravitaciono rješenje odbačeno je u korist nove varijante sa pumpnom stanicom. U decembru 2024. izrađen je nacrt Elaborata o procjeni uticaja na životnu sredinu.

Fikret Kuč, šef Službe za izradu razvojnih projekata Opštine Rožaje, izjavio je za CIN-CG da ,,ukupna vrijednost postrojenja iznosi 16,2 miliona eura. Najveći dio od 11,2 miliona eura plaćen je iz donacije Evropske unije, Investicionog okvira za Zapadni Balkan (WBIF), a pet miliona finansira se kreditom Evropske investicione banke (EIB)''. 

U elaboratu je navedeno da - nema značajnog negativnog uticaja na životnu sredinu, mirise, okolinu ili zdravlje stanovništva. Kao problem navodi se mulj koji ostaje nakon prerade otpadnih voda, a to je pitanje koje će rješavati Vlada Crne Gore sistemski za sve opštine, tvrde predstavnici Opštine Rožaje za CIN-CG.

Projekt je dio zajedničkog finansijskog paketa koji uključuje PPOV i mreže u opštinama Mojkovac i Kolašin. Odlaganje projekta u Rožajama ugrozilo bi ukupnu investiciju vrijednu najmanje 35 miliona eura.

Ni u Kolašinu ne ide sve po planu. Nedavno je raspisan tender za izvođača radova za PPOV na kojem nije pristigla nijedna ponuda pa je isti poništen. Takođe, raspisan je tender za nadzor i isti je u fazi donošenja odluke o izboru.  Za sada Opština nije utrošila sredstva za realizaciju projekta već je donesena odluka o kreditnom zaduženju i potpisan Ugovor o grantu. 

,,Trenutno glavni problem sa kojim se suočavamo je poništenje tendera, jer nije pristigla nijedna ponuda pa  se isti mora raspisati ponovo , što dodatno usporava realizaciju navedenog projekta”, navode iz Opštine Kolašin.  

Mojkovac ima prirodni sistem prerade otpadnih voda. Samo postrojenje

izgrađeno je 2008. godine, dok su trščana polja kao njegova dopuna završena 2016. godine. Projekat je do sada koštao 2,4 miliona eura. 

Iz Opštine Mojkovac su za CIN-CG kazali da je u toku procedura za raspisivanje tendera za sprovođenje projekta „Unapređenje sistema za upravljanje otpadnim vodama u opštini Mojkovac“: ,,Ovaj projekat predviđa razdvajanje fekalne i atmosferske kanalizacije, kao i izgradnju kanalizacione mreže u prigradskim naseljima u dužini od oko 20 kilometara''

U Opštini Mojkovac još uvijek nije sistemski riješeno pitanje odlaganja opasnog otpada. Međutim, iz Opštine su nam kazali da se ,,kanalizacioni mulj u Mojkovcu ne proizvodi u klasičnom obliku, jer je problem riješen primjenom sistema trščanih polja. Ovaj prirodni sistem omogućava efikasno prečišćavanje bez stvaranja mulja, što doprinosi ekološki prihvatljivom upravljanju otpadnim vodama''.

Mojkovac je rijedak primjer gdje su uložena sredstva dala rezultat. U većini ostalih opština, milioni se ulažu, a voda je i dalje mutna. Očito nešto nije u redu ili sa projektima, ili sa realizacijom, jer i postrojenja u koja su uložena ogromna sredstva, uglavnom ne funkcionišu kako bi trebalo.  

Marković je uveo praksu da se iz budžeta opštine plaćaju njegova putovanja i prisustvo vjerskim događajima koje organizuje Srpska pravoslavna crkva (SPC), kao što je obilježavanje 210 godina rođenja lovćenskog Tajnovidca, promocija kniige Sumrak Lovćena, parastos povodom Dana srpskog jedinstva i proboja Solunskog fronta, donatorska večera u Beogradu za izgradnju hrama Svetog Save na Žabljaku, te svečanosti povodom desetogodišnjice osvećenja Sabornog hrama u Podgorici

Siniša Luković

Službena putovanja predsjednika Skupštine Opštine (SO) Tivat Miljana Markovića iz Nove srpske demokratije (NSD) od imenovanja na tu dužnost početkom decembra 2022. do kraja maja ove godine, građane Tivta koštala su 10.417 eura, pri čemu je znatan dio tih troškova napravljen za putovanja koja se teško mogu dovesti u vezu sa zakonskim ovlašćenjima i ulogom predsjednika lokalnog parlamenta u sistemu lokalne vlasti u Crnoj Gori.           

Pokazuje to istraživanje koje je sproveo Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) i podaci dobijeni od Opštine Tivat po osnovu zahtjeva za slobodan pristup informacijama. Troškovi od preko 10.400 eura odnose se na plaćene avionske karte, smještaj, dnevnice i druge prateće troškove koje je Marković imao obilazeći Crnu Goru, zemlje regiona i Evrope, stižući čak i do daleke Kine. U ove izdatke međutim, nisu ušli troškovi goriva službenog automobila „škoda octavia“ (TV CG 002) kojim raspolaže predsjednik tivatskog parlamenta, a kojim je Marković često u protekle dvije i po godine putovao na razne destinacije, zvanično u službene svrhe. 

CIN-CG je od Opštine Tivat tražio putne naloge, izvještaje sa službenih putovanja i evidenciju troškova po osnovu svih službenih putovanja predsjednika SO Miljana Markovića od njegovog stupanja na tu dužnost krajem 2022, kada je konstituisan aktuelni saziv tivatskog parlamenta.                                                       

Prema dostavljenoj dokumentaciji, Marković je u 2022. imao jedno službeno putovanje koje je koštalo 365,96 eura u vidu avionskih karata i akontacije za odlazak u Beograd i prisustvo sjednici Odbora Narodne Skupštine Srbije za dijasporu i Srbe u regionu.                                                  

U narednoj, 2023. godini, predsjednik tivatskog parlamenta službeno je putovao 17 puta što je građane (ne računajući gorivio za službeni auto) koštalo ukupno 2.769 eura.                 

Službenom „škodom“ Marković je išao na svečane sjednice lokalnih parlamenata u Nikšiću, Plužinama, Žabljaku, Gusinju, Beranama i Rožajama, ali i Konjicu u Bosni i Hercegovini, koji je grad pobratim sa Tivtom, povodom dana tih opština. Marković je te godine prisustvovao i svečanosti povodom Dana grada Banja Luka, iako je gradonačelnik Banja Luke Draško Stanivuković zvaničan poziv za prisustvo toj svečanosti uputio predsjedniku Opštine Tivat Željku Komnenoviću, sa liste Narod pobjeđuje, a ne predsjedniku lokalnog parlamenta Miljanu Markoviću.

Iste godine Marković je išao i na proslavu dana opštine Vrbas u Srbiji. I dok se za sve ove posjete i službena putovanja može reći da su u skladu sa ulogom i zakonskim ovlašćenjima predsjednika lokalnog parlamneta, to se teško može konstatovati za nekoliko drugih sluđžbenih putovanja Miljana Mrakovića u 2023. za koje su troškove pokrili svi građani Tivta.

Tako je predsjednik SO Tivat te godine inaugurisao praksu da se kao funkcioner opštine, redovno pojavljuje na mnogim vjerskim i događajima sa duhovnim karakterom koje organizuje Srpska pravoslavna crkva (SPC): učešće u događajima organizovanim povodom „210 godina rođenja lovćenskog Tajnovidca – promocije kniige „Sumrak Lovćena“ u Herceg Novom, parastosu koji je 15. septembra te godine povodom Dana srpskog jedinstva, slobode, nacionalne zastave i proboja Solunskog fronta služen u manastiru Savina kod Herceg Novog za rodoljube iz Boke koji su pali u Prvom svjetskom ratu. Službeno je u Beogradu prisustvovao donatorskoj večeri za izgradnju hrama Svetog Save na Žabljaku, te svečanosti povodom desetogodišnjice osvećenja Sabornog hrama u Podgorici. Uz to, iako predsjednik SO nema nikakve dodirne tačke ni sa turizmom, ni sa poslovima unutrašnje revizije koji su u Opštini organizovani u okviru posebne službe koja je savjetodavna služba gradonačelnika, a ne predsjednika lokalnog parlamenta, Marković je 2023. službeno putovao i na Novosadski sajam turizma, odnosno na dvodnevni seminar iz oblasti unutrašnje revizije, koji je na Fruškoj Gori priredio Institut internih revizora Srbije.       

U 2024. godini Marković je imao manje službenih putovanja – samo deset, ali su neka bila do egzotičnih destinacija, pa je ukupan ceh koji su za ovo platili građani Tivta iznosio 5.855 eura.

Tako je naprimjer te godine tri dana boravio u Poljskoj gdje se upoznavao sa procesima proizvodnje i tehnologijama tamošnje kompanije Marex Technology i obilazio postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda baziranih na membranskoj i SBR tehnologiji.                                          

„Cilj posjete je uvid u kapacitete i mogućnosti. Na ovom službenom putovanju pokrenuta je i priča o potencijalnoj saradnji na obostranu korist.“- glasi zvanični izvještaj Markovića sa tog službenog putvanja koji je on, kada se vratio iz Poljske, podnio Opštini Tivat.

Prošle je godine Marković putovao u Salcburg u Austriji gdje je prisustvovao 20. Generalnoj Skupštini IRE (Institut Regiona Evrope). Prije nego što je otišao u Austriju, spiker tivatskog parlamenta je sedam dana boravio u Kini gdje je prisustvovao Kongresu saradnje Kine i zemalja Centralne i Istočne Evrope. On je u Peking, odnosno Ksian, pošao na poziv Sekretarijata za saradnju Kine sa zemljama Centralne i Istočne Evrope na kojem je međutim, Markovićevo ime kao pozvanoga, upisano rukom. U izvještaju koji je po povratku podnio Opštini, Marković je na engelskom jeziku napisao “official meetings with Chinese central and local government in Shangdon and Xian Shaanxi Province” (zvanični susreti sa predstavnicima kineskih centralnih i loklanih vlasti provincija Šangdong i Ksian-Šanksi).

Troškovi smještaja i putovanja po Kini Markoviću su bili pokriveni od strane domaćina, dok su njegove putne troškove do i iz Kine, kao i dnevnice, platili građani Tivta. Ovo službeno putovanje koštalo ih je 2.259 eura za avionske karte i 1.434,5 eura za dnevnice predsjednika tivatske SO.           

Uz uobičajene odlaske na svečane sjednice lokalnih parlamenata u nekoliko crnogorskih gradova povodom Dana tih opština, Marković je lani intenzivirao svoja “službena putovanja” na vjerske događaje u organizaciji SPC. Tako je išao u Plav na kako je u putnom nalogu navedeno, “80 godina od stradanja svetih mučenika u Velici, Plav”, a u Plužine je službeno otišao na “praznik Trećeg obretenja glave Svetog Jovana-Krstitelja- sveta arhijrejska liturgija u metohu Pivskog manastira”. U maju prošle godine Marković je službeno putovao u Beograd na “osnivačku sjednicu Poslovnog kluba Saveza Srba iz Crne Gore i redovnu godišnju Skupštinu saveza”, a prije toga je u aprilu išao u Rumuniju da bi prisustvovao potpisvanju povelje o bratimljenju opština Tivat i Đurđu, a koju su potpisali gradonačelnici ta dva grada.                                

U prvih pet mjeseci ove godine predsjdenik tivatskog parlamenta imao je šest službenih putovanja koja su u dnevnicama i troškovima avio karata i smještaja, koštala 1.427 eura. Išao je između ostaloga u Murino da bi prisustvovao “zaupokojenoj liuturgiji za žrtve NATO zločina” povodom 26. godišnjice bombardovanja Murina, četiri dana boravio je u gradiću Petanž u Lukseumburgu čije su lokalne vlasti pozvale u posjetu tivtskog gradionačelnika Željka Komnenovića radi uspostavljanja saradnje dva grada. Marković je u Luksemburgu prisustvovao tamošnjem velikom karnevalu “Petange Cavalcade”, a tri dana je bio u Tirani gdje je učestvovao na skupu nazvanom “Sinergija lokalnih vlasti u pravcu regionalne saradnje i EU integracija” koju su priredili West Balkans Fond i Ambasada Japana u Albaniji.  

Tri dana je Marković boravio i u Rumuniji gdje je obišao Bukurešt, Targovište, Moeni i Krajovu na skupu “Smart city 2025: Povezivanje Rumunije i Crne Gore”, kroz saradnju gradova iz dviju država u oblasti razmjene iskustava u domenu planiranja prosotra, E-uprave i decentralizacije, odnosno finansiranja iz EU fondova. U jednom danu – 8. maja Marković je išao na službeni put u Podgoricu na čak tri događaja: prezentaciju softverskih i audio vizuelnih rješenja za lokalne parlamernte u Naučno-tehnološkom parku, sjednicu Skupštine Zajednice Opština Crne Gore – organizacije kojoj je Marković potpredsjendnk, te na svečanost povodom Svjetskog dana pčela u ambasadi Republike Slovenije u Podgorici, gdje je te večeri predstavljena 3D maketa kranjske pčele. Predsjednik tivatskog parlamneta inače, privatno se bavi pčelarstvom.                  

Marković je 15. juna putovao i u Sloveniju, u Kamnišku Bistricu gdje je predsjednik crnogorskog parlamenta i lider NSD-a Andrija Mandić zajedno sa brojnom delegacijom funkcioinera te partije koji pokrivaju razne važne dužnosti u Crnoj Gori i predstavnicima SPC položio vijenac u spomen na četnike i sa njima povezane civile koje su partizani pobili krajem Drugog svjetskog rata, 1945. u blizini Zidanog mosta u Sloveniji.

Markoviću je predsjednik Opštine Tivat Željko Komnenović prethodno saopštio da na taj događaj ne može ići službeno i tamo zvanično predstavljati Opštinu Tivat. Markoviću Komšić nije dozvolio da u Sloveniju ide službenim automobilom i o trošku lokalne samouporave. Uprkos tome, kad se vratio iz Slovenije Marković je podnio zahtjev da mu se iz opštinskog budžeta refundiraju troškovi putovanja sa delegacijom Nove srpske demokratije u Kamnišku Bistricu. Gradonačelnik Komnenović je odbio taj zahtjev.                      

Marković nije odgovorio na pitanja CIN-CG-a u vezi službenih putovanja u protekle dvije i po godine, kao i opravdanosti da predsjednik lokalnog parlamneta putuje i učestvuje na događajima ili manifestacijama koje nemaju nikakve dodirne tačke sa njegovim zakonskim ovlašćenjima i ulogom u sistemu lokalne vlasti: sajmovima turizma, karnevalima, međunarodnoj ekonomskoj saradnji Kine i Evrope, prezentaciji stranih fabrika koje proizvode opremu za prečišćavanje kanalizacije, te brojnim vjerskim događajima ali isključivo u organizaciji SPC.                                                                               

,,Prisustvo događajima organizovanim povodom vjerskim praznika, u pojedinim slučajevima, dio je protokolarnih obaveza predsjednika Opštine i drugih opštinskih funkcionera i za cilj ima izgradnju i održavanje skladnih odnosa sa predstavnicima svih religija zastupljenih u Tivtu. Konkretno predsjednik Opštine gotovo bez izuzetka prisustvuje iftaru Islamske zajednice, proslavama koje u Tivtu organizuje Jevrejska zajednica, te službama u katoličkoj i pravoslavnoj crkvi za velike hrišćanske praznike. Službena putovanja u druge zemlje regiona, sa ovim ciljem, nisu praksa lokalne uprave.”- rečeno je CIN-CG-u iz kabineta tivatskog gradonačelnika.

Dok Komnenović prisustvuje događajima svih vjerskih organizacija, Marković iako je predsjednik lokalnog parlamenta u kome su zastupljeni predstavnici svih građana, odlazi isključivo na dešavanja u organizaciji SPC.                       

Na pitanje ko po internim procedurama u Opštini Tivat, odobrava odlaske na službena putovanja predsjedniku lokalnog parlamenta i ko procjenjuje svrsishodnost i opravdanost odlaska na pojedina njegova službena putovanja, iz Markovoćevog kabineta nisu odgovorili. Iz kabineta gradonačenlika su saopštili da “shodno internoj proceduri o službenim putovanjima u zemlji i inostranstvu, odobrenje za odlazak na službeni put, službeniku ili namješteniku daje starješina organa, dok saglasnost starješinama organa daje predsjednik Opštine.”                                            

,,Ovim aktom nije definisano ko i na koji način odobrava put predsjedniku Skupštine Opštine. U posljednjih nekoliko godina naloge za službeni put predsjednika Skupštine Opštine potpisivao je sekretar Skupštine Opštine,” saopštili su.                                                                        

To u praksi znači da Markovićeve putne naloge potpisuje sekretar SO, kojem je Marković neposredno nadređeni. Iz kabineta tivatskog gradonačelnika za CIN-CG nijesu konkretno odgovorili koja je bila svrha službenih putovanja predsjednika lokalnog patrlamenta na vjerska pravoslavna okupljanja, sajam turizma, seminare iz unutrašnje revizije, prezentaciju tehnologija za prečišćavanje otpadnih voda u Poljskoj ili ekonomskoj saradnji Kine sa zemljama Evrope. Rečeno nam je da ,,svako službeno putovanje pretpostavlja određeni službeni posao koji se mora obativiti”                                                                                

,,Prije svakog službenog putovanja važno je utvrditi svrsishodnost, cilj i njene moguće konkretne rezultate po interes grada. Služba predsjednika Opštine i predsjednik Opštine nemaju uvid u pozive koji pristižu na adresu predsjednika Skupštine Opštine, ali ni u drugu relevatnu dokumentaciju poput izvještaja sa službenih putovanja. Predsjednik Opštine nema uticaj na to na kojem će se događaju predsjednik Skupštine Opštine pojaviti i kojem će se pozivu odazvati, ali odgovara za realizaciju budžeta, pa je u tom smjeru potrebna izmjena postojećih internih procedura, kako bi se definisalo ko je nadležan da potpiše nalog za službeno putovanje predsjedniku Skupštine Opštine,” izjavili su iz Komnenovićevog kabineta.                                  

Marković nije odgovorio ni na jedno od konkretnih pitanja CIN-CG vezanih za njegova službena putovanja na događaje koji nemaju direktne veze sa njegovim zakonskim ovlašćenjima i ulogom predsjednika SO. Nije odgovorio ni na pitanje ostaje li pri svojim ranije javno iznešenim stavovima da kao predsjednik SO, ima pravo da na dnevnom nivou, mimo sjedniica Skupštine, nastupa u stvarima koje su isključivo u domenu lokalne izvršne valsti, a ne predstavničke lokalne vlasti kojoj je on na čelu.

Marković je naime, pored putovanja koja baš nijesu u skladu sa njegovim dužnostima i funkcijom, uveo i praksu da redovno na dnevnoj osnovi komunicira sa rukovodiocima organa Opštine i lokalnih javnih preduzeća i ustanova, od njih traži izvještaje, informacije i službenu dokumentaciju, prisustvuje sjednicama kolegijuma predsjednika Opštine sa rukovodiocima organa lokalne uprave, prima građane i obećava ono što je u domenu lokalne izvršne vlasti.               

Prvog avgusta 2024. godine, jedan meč u ženskoj bokserskoj konkurenciji na Olimpijskim igrama u Parizu dospio je na naslovne strane svjetskih medija. U Crnoj Gori, nekoliko medija, uključujući nacionalni javni servis Radio-televiziju Crne Gore (RTCG), izvijestilo je da je „biološki muškarac“ pobijedio italijansku bokserku. Radilo se o alžirskoj bokserki Imane Khelif, koja je pobijedila Italijanku Angelu Carini. Mnogi regionalni i međunarodni mediji nisu provjerili informaciju prije objavljivanja senzacionalističkih naslova i članaka. Khelif je biološka žena, rođena kao djevojčica. Do trenutka pisanja ovog izvještaja, RTCG nije uklonila članak sa spornim naslovom, uprkos javnoj kritici takvog izvještavanja koja je stigla iz cijelog svijeta.

Ovo nije jedini slučaj neetičkog izvještavanja o temama roda i širenja rodnih dezinformacija od strane nacionalnog javnog servisa Crne Gore. Postoje brojni primjeri u poslednjih pet godina, koji se tiču tema kao što su abortus, nasilje nad ženama i brak.

Među njima je i emisija novinara Seada Sadikovića o dogovorenim brakovima između Crnogoraca i siromašnih Albanki, gdje njihove porodice dobijaju novac za njih. Autor je pravio neprimjerene šale i predstavio temu u vedrom tonu, kao da se ne radi o pitanju koje se tiče trgovine ljudima. U januaru 2022. godine, voditeljka jutarnjeg programa RTCG-a, Jovana Božarić Stanišić, u razgovoru sa predstavnicom SOS telefona za žrtve porodičnog nasilja, izjavila je da žene ponekad same izazivaju nasilje od strane partnera zato što „ne prestaju“, implicirajući da su žene krive za nasilje.

Takođe, 2022. godine, RTCG je organizovala debatu o pravu žena na abortus, koje je u Crnoj Gori priznato 1974. godine i od tada nije bilo dovođeno u pitanje. RTCG je tom prilikom pozvala sveštenika Srpske pravoslavne crkve (SPC), Gojka Perovića, da iznese stav crkve o tom pitanju. Perović je izjavio da je abortus grijeh i da „nije sve u tijelu žene njeno“. Perović i ginekolog Vojislav Šimun, sadašnji ministar zdravlja, branili su pravo građana i ljekara da podržavaju stavove crkve.

Do sada nisu postojale detaljne studije o rodnim dezinformacijama u Crnoj Gori. Nedavno je portal koji se bavi mapiranjem dezinformacijama Raskrinkavanje počeo da se bavi ovom temom, ali ova analiza predstavlja prvi sveobuhvatni pokušaj istraživanja obrazaca rodne dezinformacije u Crnoj Gori.

Prostorni plan Crne Gore, koji je Vlada poslala Skupštini na usvajanje daje zeleno svjetlo za betoniranje Buljarice, Komarnice, Velike plaže, Ćemovskog polja i drugih područja previđenih za najviši nivo zaštite... Ukoliko se Plan usvoji biće to uz kršenje zakona jer  nije sačinjen Izvještaj o Strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, a  izmjene u Planu nijesu usvojene uz javnu raspravu

Maja Boričić/Predrag Nikolić/Đurđa Radulović

Prostorni plan Crne Gore do 2040. (PPCG) koji je Vlada utvrdila na sjednici 12. juna otvara vrata masovnoj urbanizaciji područja u kojima  do sada nije bila dozvoljena gradnja, a posebno je kritičan prostoru Buljarice na koji su davno investitori bacili oko. 

Stručnjaci tvrde da je prilikom donošenja PPCG prekršeno više zakona, te da je taj najvažniji dokument nakon Ustava preopširan i bez vizije održivog razvoja.

Plan je pun i kontradiktornosti. Tako se, recimo, u tekstualnom dijelu Plana kaže da je Buljarica prostor od izuzetne važnosti za očuvanje prirode, ali se u grafičkom prikazu PPCG cijela lokacija pretvora u gradsko građevinsko područje, što otvara vrata masovnoj urbanizaciji i uništavanju prirodnih staništa, kaže za Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG) Ksenija Medenica, iz Centra za zaštitu i proučavanje ptica (CZIP). 

To nije bio slučaj u Nacrtu PPCG do 2040, koji je sačinila prethodna vlada,  niti u prethodnim planovima, gdje je ovo područije uvijek bilo predstavljeno kao prirodna zona, sa veoma ograničenim dometom dozvoljene gradnje.

Iz Ministarstva prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine (MDUP), na čijem čelu je Slaven Radunović, za CIN-CG ne demantuju da je prostor Buljarice ostao bez zaštite u Planu, ali ističu da će opština Budva odlučiti o nivou urbanizacije ovog vrijednog prostora: ,,U PPCG su prikazane granice Generalnih urbanističkih razrada, a nijesu detaljno definisana građevinska područja. Na detaljnijem/nižem planskom nivou (PUP opština) će se defiisati građevinska područja, pa time i na području Buljarice, uzimajući u obzir sva ograničenja sa aspekta zaštite prostora''.

Iz CZIP sumnjaju da je, imajući u vidu izjave premijera Milojka Spajića i arapskog investitora Muhameda Alabara, ova prenamjena zemljišta urađena preko noći, upravo osnov za realizaciju investicije iz Ujedinjenih Arpaskih Emirata (UAE), na osnovu nedavno potpisanog Sporazuma sa ovom zemljom. Alabar je isticao da je zainteresovan za gradnju u Buljarici.

Plan je utvrđen bez Izvještaja o Strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, koji je trebalo da sačini Agencije za zaštitu životne sredine (Agencija).  Iz Agencije, na čijem je čelu Milan Gazdić, su za CIN-CG kazali da nijesu sačinili Izvještaj o Strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu zbog toga što je PPCG ,,usvojen prije roka za dostavljanje Izvještaja“.

Iz Ministarstva za CIN-CG kažu da je Agencija samoinicijativno 16. juna obustavila postupak davanja saglasnosti na Izvještaj, što, po njima, znači da Agencija nije odlućila po zahtjevu Ministarstva.

U svakom slučaju, prekršen je Zakon o  strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu, prema kojem PPCG ne može ići na usvajanje bez ovog Izvještaja.

Prema nezvaničnim informacijama CIN-CG, između Ministarstva prostornog planiranja i urbanizma i Agencije je napravljen kompromis, da bi plan bio usvojen.

Istog dana kada je Plan utvrđen na Vladi, Agencija je dala Mišljenje u kome se Buljarica i ne pominje, kao ni brojna druga zaštićena područja koja su Planom dovedena u rizik od pretjerane gradnje i devastacije životne sredine i biodiverzitea.

Na pitanje CIN-CG upućeno Agenciji zašto nisu problematizovali pitanje Buljarice kazali su da su ,,u više navrata slali komentare na radne verzije ovog dokumenta i u svakoj se nalazila Buljarica kao zaštićeno područje i područje prepoznato međunarodnim ugovorima kao posebno vrijedno sa aspekta zaštite prirode. Što se Agencije tiče, vrijednost Buljarice kao staništa prevazilazi nacionalne okvire”, naveli su iz Agencije.

Jedno u tekstu, drugo na slici

U Mišljenju na PPCG Agencije, sročenog u svega nekoliko rečenica se problematizuje se po imenu samo pitanje Komarnice i Velike plaže.  Iz Agenicije navode da se u jednom dijelu Plana Komarnica tretira kao štićeni objekat prirode, dok se u dijelu energetike planira za hidroenergetski objekat. ,,Na isti način predstavljena je većina zaštićenih područja'', piše u Mišljenju.

Problematizuju i pitanje Velike plaže, koja je kažu u jednom dijelu Plana predstavljena kao izrazito vrijedno područje sa aspekta zaštite, dok se u drugom dijela Plana piše da je 'najveći potencijal za razvoj ekskluzivnog turističkog kompleksa, na nivou države'.

,,Da je Agencija postupila u skladu sa važećim zakonima i sopstvenim ovlašćenjima, otvorila bi se realna i pravovremena mogućnost da se HE Komarnica ukloni iz nacrta Prostornog plana'', naveli su iz Crnogorskog društva ekologa (CDE), optužujući Agenciju za izbjegavanje primjene zakona.

U PPCG se navodi da je ,,projekat HE ‘Komarnica'“ najspremniji u tehničkom smislu za realizaciju, međutim sa aspekta zaštite prostora i uticaja na životnu sredinu, nema podršku od strane institucija nadležnih za zaštitu životne sredine''.

U Planu je navedeno da studija ,,Regionalna strategija za održivu hidroenergiju na zapadnom Balkanu”, WBIF, koja je rađena za potrebe Investicionog fonda za zapadni Balkan, HE “Komarnicu” svrstava u red ekološki prihvatljivih projekata, kao i da je Evropska komisija identifikovala četiri konkretna projekta koja će biti podržana, među kojima je i projekat izgradnje HE ,,Komarnica”.

Međutim, u Studiji slučaja Komarnica, koju je uradila organizacija Sačuvajmo Komarnicu, navodi se da je ovaj plan ekonomski i energetski neisplativ, da su u planovima za ovu HE korišteni podaci stari nekoliko decenija, te da bi ona mogla da košta blizu 480 miliona. Za razliku od tvrdnji u Prostornom planu, ističu da bi se gradnjom ove HE prekršile brojne direktive EU, među kojima i Okvirna direktiva o vodama EU, kao i Bernska konvencija, a zabrinutost za ovo prirodno područje izrazio je i Centar za svjetsku baštinu UNESCO-a (WHC).

Nedavno je i evropski parlamentarac Tomas Vajs tvrdio da će od zaštite Komarnice, ulcinjske Solane i dina na Velikoj plaži zavisiti i zatvaranje poglavlja 27, u pregovorima sa Evropskom unijom(EU).

HE Komarnica bi, prema projekcijama u PPCG, godišnje proizvodila oko 670GWh, što je, kako se navodi, oko 40 odsto od prosječne godišnje proizvodnje TE Pljevlja. Za razliku od ove procjene, stručnjaci koji su radili Studiju slučaja Komarnica, izračunali su da bi u idealnim uslovima proizvodila tri puta manje struje – 213 GWh, što je svega nekoliko procenata od ukupnih potreba Crne gOre za enrgijom.

Uprkos svim ovim nalazima iz resora kojim rukovodi Radunović tvrde da je „ HE Komarnica potrebna Crnoj Gori“,  podsjećaju da je izgradmnja ove HE predviđena važećom planskom dokumentacijom,  te da će se odluka donijeti nakon konačnog stava o procjeni uticaja na životnu sredinu.

Prekršen zakon i u pogledu javne rasprave

Stručnjaci upozoravaju da je plan nezakonito usvojen i zbog toga što nije bilo javnih rasprava koje bi se odnosile na ključne izmjene.

Javna rasprava o Nacrtu PPCG trajala je od 29. januara do 29. aprila prošle godine, a tokom njenog trajanja prispjelo je 449 predloga, primjedbi i sugestija. Plan je otada doživio bitne izmjene - oko Buljarice, Veljeg brda i ucrtavanja velikog broja novih saobraćajnica, tako da je neorganizovanjem nove javne rasprave i na ovaj način prekršen zakon. U Zakonu o uređenju prostora piše da ako dođe do značajnih izmjena planskog dokumenta, mora se sprovesti ponovna javna rasprava.

Iz Ministarstva za CIN-CG osporavaju tvrdnje da je zakon prekršen. Navode da je čitav proces izrade PPCG bio transparentan. Kažu da su u pitanju manje izmjene Plana. ,,Za održavanje ponovne javne rasprave nijesu postojali zakonski razlozi'', tvrde u Ministarstvu.

,,Slažem se da je predlog PPCG prošao netransparentno imajući u vidu da je javna rasprava bila davno, kao i da je bilo niz primjedbi i javnog i civilnog sektora. Trebalo je organizovati još jednu javnu raspravu na kojoj bi javnosti bilo prezentovan Plana sa unesenim izmjenama i novim rješenjima, posebno u dijelu saobraćaja, gdje je interesovanje građana veliko'', kaže za CIN-CG prostorni planer, koji je tražio da ostane anoniman.

Stručnjaci sa kojima je CIN-CG razgovarao tvrde da je se u Planu i dalje kao osnovni cilj razvoja navodi održivi razvoj - iako još uvijek nijesu jasno definisane smjernice na koji način doći do takvog razvoja, uz praksu kojom se sprovodi razvoj koji nije održiv.

Plan predviđa gradnju preko 200 kilometara autoputeva, više od 300 kilometara brzih saobraćajnica, vjetroelektrane, pored Komarnice i HE Kruševo, prugu od Podgorice do aerodroma u Golubovcima...

I Velje brdo je, u Planu. Doduše obilježeno je kao prirodno područje, dok se u tekstualnom dijelu navodi megalomanski građevinski projekat na tom mjestu.

,,Prostorni plan Crne Gore koji je Vlada usvojila prije par dana izaziva duboku zabrinutost s aspekta zaštite prirode i poštovanja zakonskih procedura. Brojni su razlozi za takvu zabrinutost, a prvi i osnovni odnosi se na sam proces izrade i usvajanja dokumenta, koji je bio netransparentan, haotičan i u mnogim aspektima nezakonit“, ističe Medenica.

Energetska nezavisnost

Prema PPCG, Crna Gora bi do 2040. trebala da postane energetski nezavisna država. U planu se optimistički predviđa da će TE Pljevlja koja proizvodi skoro polovinu crnogorskih potreba za električnom energijom nastaviti do radi najmanje do 2035. a najduže do 2040. Da bi se nadomjestila struja iz TE Pljevlja planirana je, pored hidroelektrana Komarnice i Kruševa, gradnja novih energetskih postrojenja, pet vjetroelektrana (VE) ,,Brajići”, ,,Gvozd”, ,,Korita”, ,,Bijela" i ,,Golija-Smriječno-Goransko Rudnice”, kao i 24 solarne elektrane (SE).

Prostornim planom predviđa se i mogućnost postizanja međudržavnog sporazuma o korišćenju voda Bilećkog jezera.

U Planu se navodi i da će realizacija vjetroelekrana zavisiti od procjene mogućih negativnih uticaja na stanovništvo, naselja i životnu sredinu.

U PPCG navodi se da u Crnoj Gori radi 38 malih HE, sedam u vlasništvu EPCG, a 31 u privatnom vlasništvu (povlašćeni proizvođači). Zanimljiv je proračun u planu koji pokazuje da 31 privatne male HE godišnje proizvode 152,1 GWh, što je simbolično i znatno manje nego na primjer VE Krnovo koja godišnje proizvodi 201 GWh. Ministarstvo za CIN-CG ističe i da je izgradnja vjetroelektrane Brajići „vrlo povoljan projekat u elektroenergetskom smislu, ali je potrebno dodatno uticaj na prostor i prirodno i kulturno nasljeđe.“ Izgradnji ove vjetroelektrane se, pored civilnog sektora, protive i nadležni u Opštini Budva.

Novina u planu je i predviđanje upotrebe vodonika, za koju se navodi da potencijal upotrebe postoji u oblastima: transporta, energetski intenzivnoj industriji (toplotna energija), grijanju...

Ekspanzija saobraćajne mreže

U PPCG predviđa se da ukupna dužina planiranih autoputeva u Crnoj Gori, sa već izgrađenom prioritetnom dionicom, iznosi oko 270 km, dok će ukupna dužina planiranih brzih saobraćajnica iznositi oko 353 km.

 ,,Planirana mreža saobraćajnica  je preambiciozna, skupa, nije realna za izvođenje znajući finansijske uslove i stanje u Crnoj Gori'', kaže izvor CIN-CG, koji je želio da ostane anoniman.

Najveće izmjene planskog rješenja desile su se u dijelu saobraćaja, gdje je planirano nekoliko  novih brzih saobraćajnica: brza saobraćajnica Andrijevica – granica CG – Peć; brza saobraćajnica na sjeveru Pljevlja – Bijelo Polje – Berane – veza sa autoputem BB; brza saobraćajnica Pljevlja – Žabljak – Nikšći – Danilovgrad – PG – veza sa autoputem BB;  brza saobraćajnica PG – Tuzi – Božaj; planiran je produžetak JJ puta od Bara do Ulcinja.

Iz Ministarstva kažu da planirana mreža saobraćajnica jeste ambiciozna, ali da planirani razvoj zahtjeva ozbiljno ulaganje u saobraćajnu infrastrukturu: ,,U Planu su obrazložene sve saobraćajnice, data opciona rješenja, kao i definisani su prioriteti za realizaciju u drumskom i u svim drugim vidovima saobraćaja''.

Naš izvor kaže da je trasa autoputa od Podgorice do Bara planirana oko Skadarskog jezera kroz Crmicu, problematična trasa sa aspekta morfologije i topografije (naselja, klizišta, izvorišta, uništavanje ambijentalnih vrijednosti područja). Ističe i da je stav planera bio da se postojeća saobraćajnica od PG do Bara preko jezera proširi do nivoa brze saobraćajice  (imajući u vidu da kreće rekonstrukcija pruge preko Jezera), a da se autoput na ovom potezu ne radi. Međutim to nije prihvaćeno od strane Vlade i Monteputa.

Trasa autoputa od Podgorice do Bara je planirana sa obilaskom Skadarskog jezera, jer se autoput po Zakonu ne može  planirati preko Nacionalnog parka, kazali su nam iz Ministarstva uz objašnjenje da je ostavljena opcija proširenja i rekonstrukcije  postojeće  saobraćajnice i željezničke pruge preko Skadarskog jezera.

Izvor CIN-CG istuče i da je trasa brze saobraćajnice preko Luštice takođe vrlo problematična, sa aspekta uticaja na ambijentalne vrijednosti zaštićenog područja: ,,Trasa se zove primorska a mimoilazi Tivat i Kotor u kojima su saobraćajni problemi najizraženiji. Stav planera je bio da se još jednom pokuša dobiti odobrenje UNESCO-a za prelaz preko zaliva, most SV.Neđelja – Opatovo, i ukoliko to ne bude postignuto da se odustane od brze saobraćajnice, međutim za prelaz brzom saobraćajnicom preko Luštice su insistirali Vlada i Monteput“, kaže naš izvor.

Iz Ministarstva kažu da je preko Luštice razmatrana trasa kroz Idejno rješenje, kao alternativa prethodno planiranom prelazu u zoni Sveta Neđelja-Opatovo, s tim što se dio koridora mora provjeriti kroz izradu Studije procjene uticaja na kulturnu baštinu i procjene uticaja na životnu sredinu.

Dalje će se, stoji u Planu, razvijati i modernizovati aerodromi u Podgorici i Tivtu, a predlog je i da se Aerodrom Berane razvija kao međunarodni aerodrom.

Tokom javne rasprave Opština Berane je insistrirala na gradnji aerodroma u ovom gradu. Ostaje da državne i lokalne institucije riješe problem nelegalne izgradnje u okruženju postojeće piste i zone za aerodrom, kazali su nam iz Ministarstva.

Ostali aerodromi Nikšić-Kapino polje, Podgorica-Ćemovsko polje, Žabljak, Pljevlja, Bar i Ulcinj razvijaće se prvenstveno kao aerodromi za specijalne potrebe, rekreativno letenje, sportsko letenje, sezonski turistički saobraćaj, poslovne i turističke potrebe. Najavljena je i izgradnja heliodroma u svim opštinama.

Predloženo je i izmještanje trase pruge Nikšić – Podgorica u dijelu vrijednog lokaliteta arheološkog nalazištva Duklja. Pozitivno je i što se odustalo od vojnog poligona na Sinjajevini, kao i LNG terminala u Luci Bar.  

Stan za sve

,,Vizija stambene politike za planski period je izgradnja društva u kome nema beskućnika i gdje su svi stanovnici zaštićeni od gubitka doma i siromaštva, gdje su stanovi dostupni, pristupačni i energetski efikasni, uz nizak karbonski otisak, gdje se posebna pažnja posvećuje potrebama ranjivih grupa stanovništva i njihovoj integraciji'', ovako u Prostornom planu govori o budućoj brizi i totalnoj promjeni u oblasti stanovanja.

Iznosi se podatak, sa Popisa stanovništva 2023,  da na teritoriji Crne Gore ima oko 170.000 praznih stanova, te da je zbog manjka pristupačnih stanova na tržištu za rentiranje, neophodno sve raspoložive slobodne stanove staviti u funkciju, što je, kako se navodi u Planu, domen stambene politike.

Kao opcije se pominje i izgradnja stanova za prodaju po povoljnijim uslovima, izgradnju stanova za slobodno tržište, izgradnju stanova socijalnog stanovanja za davanje u zakup ranjivim i drugim niskodohodovnim grupama stanovništva i izgradnju stanova za davanje u zakup po tržišnim principima.

,,U toku izrade PPCG-2040, Vlada Crne Gore je pokrenula inicijativu i donijela odluku o izgradnji stambenog naselja na području Velje brdo, u cilju obezbjeđivanja određenog fonda stanova po pristupačni uslovima i uz kontrolu sa državnog nivoa. Na detaljnijem/nižem planskom nivou će se definisati prostorni kapacitet, infrastrukturno opremanje i zaštita prostora, u cilju realizacije projekta koji je definisan kao projekat od javnog interesa. Izgradnju stanova ne treba prepustiti isključivoj regulaciji tržišta'', navodi se u planu.

Iz CZIP-a i na ovom primjeru ukazuju na to da je za Velje brdo u tekstualnom dijelu navedena planirana urbanizacija pod okriljem „javnog interesa“, dok je u grafičkom dijelu ista površina označena kao „ostale prirodne površine“, što je u direktnoj suprotnosti s planiranim sadržajem.

,,Poseban predmet zabrinutosti je pojava novog paragrafa u tekstualnom dijelu plana koji se odnosi na projekat Velje brdo, megalomanski urbanistički poduhvat koji predviđa izgradnju naselja za oko 40.000 stanovnika. Taj projekat je Vlada Crne Gore prethodno pokušala progurati kroz Prostorno-urbanistički plan Glavnog grada, ali je, zbog burne reakcije stručne javnosti i građana, proces obustavljen, a sada ubačen u državni plan, s namjerom da se naknadno na osnovu toga, ponovo predloži kroz lokalne planove. U pitanju je izmjena koja je dovoljno značajna da bi, po važećem zakonodavstvu, morala izazvati ponovno otvaranje javne rasprave. Međutim, to se nije desilo, čime je prekršena zakonska procedura i po ko zna koji put obesmišljeno javno učešće'', kaže Medenica.

Pored Podgirice, masovna urbanizacija koja nije bila predviđena Nacrtom, planarina je i u drugim opštinama – Kolašinu, Nikšiću, Baru, Ulcinju, Herceg Novom...

Demografska projekcija

Stvaranjem boljih privrednih i infrastrukturnih uslova u svim regionima, očekuje se da će u prvoj fazi planskog perioda početi smanjivanje unutrašnjih migracija, da bi se poslije 2030. migracije iz Sjevernog regiona i depopulacionih opština Središnjeg regiona bile stopirano, što bi zaustavilo  i opadanje broja stanovnika u Sjevernom regionu, navodi se u Planu. Predviđa se i povratak u opštine iz kojih se masovno iseljavalo prethodnih decenija, ukoliko se ostvari Planom predviđeni razvoj Sjevernog regiona. Ali, i ovo je u koliziji, jer sa jedne strane planira se izgradnja cijelih naselja u Podgorici i na Primorju, a govori se o revitalizaciji i povratku na sjever, upozoravaju stručnjaci.

Optimizam ne važi samo za sjever, već i za cijelu državu, pa je u Prostornom planu navedeno da će Crna Gora koja je po  popisu imala 2023. - 633.090 stanovnika, 2040. godine imati 684.045. Ugledne međunarodne institucije, među njima i Ujedinjene nacije, upozorile su da bi Crna Gora za nekoliko decenija mogla da ima znatno manje stanovnika.

Ni podaci prezenetovani u Planu ne idu u prilog tom optimizmu. Tako se kroz statistiku o učenicima u osnovnom školama u Crnoj Gori vidi da je taj broj u stalnom padu – školske 2005/06   bilo je 74.872 učenika a 2022/23 svega 69.922.

,,U XXI vijeku broj penzionera u Crnoj Gori je u konstantnom porastu. Činjenica da penzioneri čine skoro petinu crnogorskog stanovništva, za državu predstavlja veliko opterećenje u pogledu finansiranja obaveza'', citat je iz Plana.

Kao jedan od glavnih ciljeva plana proklamovano je da se do 2040. dostigne prosjek EU po iznosu zarada i kupovnoj moći građana, kao i po kvalitetu života. Nije, međutim, jasno na osnovu čega je donijeta ova procjena u Planu, posebno ako se imaju u vidu zabrinjavajuća demografska kretanja ali i nedovoljna briga oko održivog razvoja.

Izgubili pet godina, promijenjeni propisi po kojima je Plan rađen

Prvobitni rok za izradu PPCG istekao je još 2020. godine, pa donošenje ovog strateškog dokumenta, najvažnijeg nakon Ustava Crne Gore, kasni pet godina, pa će tako umjesto zakonom propisanih 20 godina važiti 15- do 2040. godine.

Arhitekta Borislav Vukićević za CIN-CG podsjeća da je odluku o izradi Plana donijela 2018.Vlada Duška Markovića i da je rok za izradu trebao da bude dvije godine od imenovanja rukovodioca izrade PPCG, što se desilo 2019.

On problematizuje i to što su u međuvremenu promijenjeni zakonski propisi koji regulišu ovu oblast, te da je osnovana i Agencija za planiranje prostora, pa možemo očekivati i da ovaj Plan, rađen po starom zakonu, mora da se radi opet.

„Ni ova Vlada, kao ni prethodne, nije voljna da konstatuje da je stanje u domenima planiranja i urbanizma izmaklo kontroli - što bi onda upućivalo na potrebu temeljite reforme sistema planiranja“, ističe Vukićević.

Da li je konačno na vidiku realizacija projekta čije je zanemarivanje godinama usporavalo razvoj regije i otežavalo povezanost Bosne i Hercegovine i Crne Gore

Boris MRKELA

Još uvijek nije poznato kada će početi izgradnja najskupljih dvanaest i kusur kilometara asfalta na magistralnom puta M-18 koji povezuje glavne gradove Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Novi put je preko decenije najavljivala Vlada Republike Srpske, dok je istovremeno zanemarivala održavanje postojeće ceste. Nakon dugogodišnje zabrane, na ovom putnom pravcu ponovo će saobraćati šleperi i putnički autobusi.

Projekat koji finansiraju Svjetska banka i Evropska banka za obnovu i razvoj, mogao bi koštati Bosnu i Hercegovinu oko 100 miliona eura. Paralelno bi se zajedničkim sredstvima obe države gradio moderan most na rijeci Tari, kao i zajednički granični prelaz na crnogorskoj teritoriji.

Za kašnjenje postoje bar tri razloga, otkriva Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN CG).

Da bi postao operativan, Projekat održive, integrisane i bezbijedne putne infrastrukture za Bosnu i Hercegovinu, koji je u martu ove godine odobrio Odbor izvršnih direktora Svjetske banke, trebaju još ratifikovati Predsjedništvo BiH i dva doma Parlamentarne Skupštine. Kada će se to desiti za nije poznato, s obzirom da je tek krajem maja Vijeće ministara BiH obavilo svoj dio posla.

Javno preduzece, Putevi Republike Srpske (Putevi RS), koje je nosilac projekta, u planu nabavki za ovu godinu samo spominje tender za projektovanje i izgradnju međudržavnog mosta sa rokom izvođenja radova od 36 mjeseci, bez podrobnijih informacija.

I konačno, Uprava za saobraćaj Crne Gore je u februaru ove godine raskinula ugovor sa firmom koja je trebala projektovati pristupni put od novog mosta do zajedničkog graničnog prelaza na teritoriji Crne Gore, zato što je projektant predložio tehnička rješenja koja ne obezbjeđuju uslove za bezbjedno odvijanje saobraćaja.

Za ove dvije države izgradnja novog puta ima i simboličku dimenziju. Kada je krajem prošle godine u zvaničnu posjetu Sarajevu stigao crnogorski predsjednik Jakov Milatović, rekonstrukcija puta bila mu je na vrhu prioriteta. “Da vas samo podsjetim da su Sarajevo i Podgorica dva najbliža, u geografskom smislu, glavna grada, udaljeni svega 170 kilometara, ali nažalost, kada prelazite taj putni pravac, to ne izgleda tako,” rekao je Milatović.

Dok se dionica puta između Nikšića i Plužina na crnogorskoj strani užurbano proširuje, kašnjenje sa radovima postaje očigledno čim se pređe granica. Nakon mosta sa drvenim pragovime kojeg istovremeno može prelaziti najviše nekoliko vozila u istom pravcu, putnike sa bosanskohercegovačke strane dočekuju kontejneri graničnog prelaza Hum i zapuštena dionica postojećeg magistralnog puta.

Dobro upućeni kažu da ovu granicu u sezoni pređe više od 300 hiljada vozila. Ako imaju sreće da ne čekaju dugo na prelazu, putnicima danas treba i do sat vremena da pređu dvadesetak kilometara do gradića Foče, uskom makadamsko-asfaltnom cestom sa puno krivina, ponekim drvenim mostićem i potocima koji podrivaju saobraćajnicu. Gužve na bosanskohercegovačkoj strani graničnog prelaza stvaraju i kombiji sa gumenim čamcima, koji voze turiste na spuštanje rijekom Tarom.

“Put ovakav kakav je, jedan je veliki kočničar razvoja ovog kraja, ne samo turizma, nego i privrede na ovim prostorima,” kaže Ivan Doderović, direktor Parka prirode “Piva” sa sjedištem u Plužinama, crnogorskoj opštini koja graniči sa Fočom. „U toku ljetne sezone se stvaraju ogromne gužve“.

Mnogi Fočaci su uvjereni da od novog puta neće biti ništa jer već decenijama slušaju neispunjena obećanja zvaničnika Republike Srpske. Javno preduzeće Putevi RS zadnjih godina finansira održavanje uglavnom samo prve dionice postojeće magistrale, od Foče do sela Kopilovi, gdje je planirana lokacija Hidroelektrane Buk Bijela.

„Čim ova dva sveca prođu, odmah će početi sa radovima,“ kaže ironično vlasnik rafting kampa i restorana koji je želio da ostane anoniman.

Projekat predviđa izgradnju nove magistralnog trase u prosjeku između pedeset i šesdeset metara više iznad postojeće, što u teoriji znači da bi rafting kampovi mogli nastaviti da koriste postojeću saobraćajnicu za svoje potrebe.

Predstavnici Opštine Foča su uvjereni da sve ide planiranom dinamikom: „Eksproprijacija je završena na 57 od 60 parcela a izvještaj i postupak su pratile dvije konsultantske kuće, oko ekologije, svojine i tehničke dokumentacije,“ rekla je Vesna Rašević, zamjenica načelnika Opštine Foča.

Doderović iz Nacionalnog parka „Piva“ nije pretjerano optimističan: „Nama su u Opštini Foča u februaru mjesecu rekli da će se put graditi u martu, da bi se pojavili ljudi koji kažu da se tek radi procjena uticaja, što je početni korak...i mislim da u skorije vrijeme do rekonstrukcije neće doći“.

Iz Ministarstva komunikacija i transporta BiH, u odgovoru za CIN CG kažu da su oba državna ministarstva ispunila svoje obaveze i da očekuju od „Puteva RS“ da uskoro raspiše tender za izgradnju mosta.

Veliko je pitanje koliko je ovo preduzeće sposobno da iznese ovakav ozbiljan projekat. Glavna služba za reviziju javnog sektora Republike Srpske dala je mišljenje sa rezervom za finansijske izvještaje Puteva RS za 2020. godinu. Tadašnji direktor Puteva RS bio je Nenad Nešić, kasnije državni ministar sigurnosti. Tužilaštvo BiH otvorilo je u decembru prošle godine krivični postupak protiv Nešića i njegovog nasljednika Milana Dakića, koji su optuženi za visoku korupciju i pranje novca.

Jednima magistralni a drugima pristupni put

U području obuhvaćenom Projektom registrovano je 586 lica u osam naseljenih mjesta. Osim u naseljima Brod na Drini i Kopilovi, kroz koje je proširen postojeći put i navučen novi sloj asfalta, rijetki su mještani u drugim selima koji se odvažaju da zimuju jer do svojih kuća dolaze makadamskim putevima. 

U povratničkom selu Tečići nedaleko od Huma naišli smo na Selima Bostandžića i Nusreta Đendušića. Kažu da su prošlog ljeta u zgradi Opštine Foča potpisali ugovor kojim im je oduzeto zemljište za potrebe izgradnje nove magistrale. Đendušić kaže da je njegovoj familiji oduzeto oko 2800 kvadratnih metara, od čega je manji dio bila šikara a veći voćnjak pod šljivama, orasima i jabukama. On smatra da mu je ponuđena nedovoljna razlika naknade za voćnjak u odnosu na šikaru, ali dodaje da je ta klasifikacija zemljišta zavedena u katastru još prije rata.

Na njihovoj zemlji koja je oduzeta sedamdesetih godina prošlog stoljeća danas se nalaze rafting kampovi. Zemljište duž rijeke Drine prije rata je otkupljivalo preduzeće “Hidroelektrane na Drini” za potrebe izgradnje “Hidroelektrane Buk Bijela”. I tada se planirala izgradnja nove ceste, zbog čega je podignut most u naselju Kopilovi, koji je danas zarastao u šumu.

Prvi rafting kamp na Drini osnovan je 1998. godine a danas ih ima oko 27. Prošle godine Turistička organizacija opštine Foča zabilježila je preko 21 hiljadu prijavljenih noćenja. Pojedini opštinski odbornici smatraju da vlasnici rafting kampova ne prijavljuju veliki broj noćenja. Tako je na jednoj sjednici Skupštine opštine Foča, odbornik iznio podatak da je nakon kritika jedan kamp prijavio skoro četiri puta više noćenja u odnosu na prethodnu godinu. To bi moglo da znači i da na ovoj cesti tokom ljetne sezone ima daleko više vozila nego što pokazuju zvanični podaci.

„Modernizacija puta mogla bi poboljšati sigurnost saobraćaja i olakšati pristup rafting kampovima, što bi potencijalno povećalo broj posjetilaca i doprinijelo razvoju turizma“, kaže Spomenka Popadić iz Turističke organizacije Opštine Foča.

Za razliku od bosanskohercegovačkih, crnogorski rafteri smatraju da lokacija novog prelaza nije odgovarajuće rješenje za mještane. 

„Ako dolaziš iz Crne Gore, recimo Plužina i hoćeš da dođeš na Šćepan Polje ili neko selo koje se tu nalazi... ti moraš da čekaš u redu na carinskom terminalu,“ kaže Jovan, vlasnik rafterskog kampa iz Crne Gore. „S trenutnim kolonama, ljeti u toku sezone i sad za praznike, to je bilo nekih četiri kilometara“.

Jovan smatra da bi zajednički granični prelaz na bosanskohercegovačkoj strani bio bolje rješenje ne samo za mještane već i za raftere iz obe države jer ima dovoljno prostora za priključne puteve: „Da ne čekaju ni oni ni mi“.

U Ministarstvu saobraćaja Crne Gore kažu da je predviđena izgradnja punkta granične policije neposredno nakon prelaska mosta, na teritoriji Crne Gore.

“Cilj je da se obezbijedi funkcionalno i efikasno rješenje koje neće značajnije ometati postojeće aktivnosti, uključujući i turističke djelatnosti poput raftinga,” naveli su iz kabineta Ministarstva saobraćaja Crne Gore za CIN CG.

Dokument Vlade koji bi trebalo da doprinese smanjenju emisije štetnih gasova, unaprijedi energetsku efikasnost, podstakne korištenje obnovljivih izvora energije i zaštitu životne sredine, zasniva se na netačnim podacima i nejasnim obrazloženjima kako će se realizovati sve te mjere. Na brojne manjkavosti upozorili su i iz Evropske energetske zajednice, posebno ističući slučaj glavnog zagađivača TE Pljevlja

Kristina Radović/Anđela Korać

Dokument ažurirani Nacionalni utvrđeni doprinos Crne Gore (NDC) za 2030. i 2035. godinu, koji je Vlada Crne Gore usvojila početkom ove godine, iako od ključne važnosti za Poglavlje 27, teško će moći da se realizuje jer se zasniva na nepreciznim podacima i nedovoljno jasnom planu, tvrde stručnjaci.

Ovaj dokument trebalo bi da bude platforma za smanjenje emisija štetnih gasova, unaprijeđenje energetske efikasnosti, podsticanje obnovljivih izvora energije, unaprijeđenje kvaliteta vazduha i zaštite životnu sredinu. Sve je to neophodno kako bi Crna Gora odgovorila na zahtjevne zadatke Evropske unije za zatvaranje pregovaračkog Poglavlja 27, ali i na obaveze koje proizilaze iz Pariskog sporazuma čiji je naša zemlja potpisnik.

Dokument NDC ima za cilj smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte (GHG) za 55 odsto do 2030, a 60 odsto do 2035. godine. GHG gasovi doprinose globalnom zagrijavanju tako što zadržavaju toplotu u atmosferi, poput ugljen-dioksida, metana i azot-oksida. Pariski sporazum obavezuje države da smanje emisiju gasova kao dio zajedničke borbe protiv negativnog uticaja klimatskih promjena.

Dokumentacija do koje je došao Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG) pokazuje da je ovo još jedan od planova koji je Vlada usvojila, a nije detaljno obrazložila kako će se realizovati.

Nejasni planovi i neprecizni podaci

Direktorica Centra za klimatske promjene UDG Ivana Vojinović kaže da u novom dokumentu nedostaju podaci o kvantitativnim efektima svake pojedinačne aktivnosti ili barem sektora da bi se ostvario cilj smanjenja emisija za 55 odsto. „U NDC-u se kao referentne za njegovu izradu navode neke strategije koje još uvijek nisu ni donesene kao što su Nacionalna strategija biodiverziteta, Nacionalni energetski i klimatski plan, Nacionalni plan adaptacije, Državni plan upravljanja otpadom, itd.“

Međunarodni eksperti, takođe, dovode u pitanje neke aspekte ovog dokumenta. Jedna od mnogobrojnih primjedbi Sekretarijata Energetske zajednice (SEZ) glasi da nije jasno kako će se dostići cilj smanjenja emisija GHG do 2030. godine. Navode da politike i mjere ne izgledaju realno s obzirom na to da se ključne mjere odnose na smanjenje emisija u Termoelektrane (TE) Pljevlja, poboljšanja u sektoru otpada i brzo usvajanje električnih vozila.

„Iako djeluje ambiciozno da Crna Gora može ostvariti plan smanjenja emisija GHG gasova jasno je da bi ovo najvjerovatnije podrazumijevalo zatvaranje termoelektrane Pljevlja odnosno stavljanje pogona u ulogu hladne rezerve najvjerovatnije već od 2030. godine“ kaže za CIN-CG Nataša Kovačević iz CEE Bankwatch Network, globalne mreža koja djeluje u centralnoj i istočnoj Evropi.

Novi nacrt Nacionalnog energetskog i klimatskog plana Crne Gore (NEKP) za period do 2030. godine je pripremljen uz tehničku podršku konsultantskog tima angažovanog od strane Njemačkog društva za međunarodnu saradnju (GIZ), kažu iz Ministarstva energetike za CIN-CG. Paralelno sa izrađena je i Strateška procjena uticaja na životnu sredinu za NECP.

Iz Ministarstva su  kazali da su ključne politike i mjere predviđene NEKP-om: ubrzan razvoj novih elektroenergetskih kapaciteta zasnovanih na hidro energiji i energiji sunca i vjetra, dalji razvoj koncepta kupca-proizvođača i uspostavljanje energetskih zajednica, razvoj prenosnih i distributivnih mrežnih kapaciteta i primjena skladišta energije sa ciljem efikasne integracije novih izvora energije, značaj ulaganja u energetsku efikasnost naročito u unapređenje postojećeg fonda zgrada, smanjenje emisija u sektoru saobraćaja kroz ubrzano uvođenje vozila na električni pogon, modernizaciju javnog prevoza i uklanjanje starih automobila, sprovođenje pravedne tranzicije u regionu uglja i izlazak termoelektrane Pljevlja iz pogona 2041. godine

Termoelektrana ilegalno radi godinama

Termoelektrana Pljevlja radi nelegalno još od kraja 2020. godine, nakon utrošenih 20 hiljada operativnih sati dodijeljenih u skladu sa Direktivom o velikim ložištima, dok je Energetska zajednica zbog ovog kršenja otvorila slučaj protiv Crne Gore u aprilu 2021. godine.

Da bi nastavili sa radom TE pokrenuli su projekat modernizacije kako bi elektrana ispunila standarde EU za zagađenje, a kineska kompanija Dongfang Electric International Corporation izabrana je 2019. za izvođača radova.

Glavni radovi su više puta odgađani i planirani su da počnu 2025. godine. U potezu koji se smatra nezakonitim, Crna Gora je izmijenila nacionalne zakone kako bi omogućila nastavak rada elektrane, čije se gašenje sada očekuje između 2030. i 2035. godine. U decembru 2024. godine, Crna Gora je dostavila SEZ-u nacrt Nacionalnog energetskog i klimatskog plana (NEKP), kojim najavljuje dodatna kašnjenja i planirano zatvaranje elektrane 2041. godine.

Planirani izlazak iz uglja do 2035. godine je upitan, s obzirom na to da se TE Pljevlja planira koristiti do 2040. i nakon toga kao hladna rezerva. Nacrt NEKP-a ne nudi jasne korake ni okvir za pravednu tranziciju, a SEZ traži pojašnjenje kako se gašenje uglja do 2035. uklapa u te planove, kao i više informacija o mjerama za osiguranje pravedne tranzicije.

Nekadašnji predsjednik Odbora direktora Rudnika uglja Dušan Janjušević kaže da alternativa za ugalj trenutno ne postoji a još uvijek se usavršavaju nove tehnologije kao što je vodonik. „Nema potrebe da se igramo sa energetskom stabilnošću, jer zemlja koja nema energiju i hranu, prelazi u moderno ropstvo“.

„Proces dekarbonizacije je spor zbog zavisnosti od TE Pljevlja, koja obezbjeđuje značajan dio električne energije od 40 do 50 odsto, a prelazak na obnovljive izvore energije zahtijeva značajne investicije i dugoročnu strategiju koja nije dovoljno razvijena u Crnoj Gori. Ono što je u posljednje vrijeme bilo pozitivno u sektoru energetike jeste početak izgradnje vjetroelektrane Gvozd od 55 MW, kao i veći fokus na valorizaciju solarnog potencijala“ kaže Vojinović.

Lažna opravdanja posao za tužilaštvo

Termoelektrana ne posjeduje integrisanu dozvolu o sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine, koju je prema međunarodnim ugovorima, koji imaju primat nad nacionalnim zakonodavstvom, bila dužna da nabavi. Vlada nije preduzela nikakve konkretne mjere da riješi ovaj problem. Umjesto toga, nelegalan rad se pravda, dok emisije štetnih gasova opstaju na zabrinjavajućem nivou.

Krajem 2023. godine SEZ nije prihvatio argumente Vlade i EPCG da bi se kasnom ekološkom rekonstrukcijom koja se ne izvodi po standardima za gradnju novih termoelektrana, budući rad TE Pljevlja usaglasio sa regulativom EU i EZ.

Zaključili su bili da je Crna Gora prekršila Direktive EU i Ugovor o osnivanju EU, što znači da TE Pljevlja ne može takvom ekološkom rekonstrukcijom ispuniti uslove za dobijanje dozvole za rad i time produžiti svoj vijek.

„Razumljivo je što EPCG i Vlada i dalje pokušavaju da naknadno pokrenutim pravnim radnjama odgode stupanje na snagu donesenih odluka EU i SEZ i pratećih finansijskih sankcija koje bi zbog kršenja regulative ozbiljno ugrozile ili potpuno onemogućile dalje poslovanje TE Pljevlja. S druge strane, potpuno je nerazumna i neshvatljiva njihova upornost da uprkos jasnog stava SEZ i EU, nastave da finansiraju realizaciju sporne ekološke rekonstrukcije koja će prema zvaničnim procjenama koštati između 150 do 200 miliona eura“ kaže za CIN-CG Dejan Mijović ekonomski analitičar.

Jedina novina je što sada čelnici EPCG i Vlade krše javni interes svjesni da su njihove odluke u koliziji sa SEZ i EU regulativom, pa i domaćim zakonodavstvom. Sve to budi sumnje da te pojedince ne motivišu javni već partikularni interesti, objašnjava Mijović.

„Dva direktora TE su u poslednjih par mjeseci dali ostavku izvršni i tehnički direktor zbog nezadovoljstva sprovođenjem radova na rekonstrukciji, dok se sada u stručnim krugovima spominje da bi rezervni kotao mogao raditi na mazut“ objašnjava Kovačević.

Planovi na izgradnji sekundarne mreže TE Pljevlja ne napreduju čime je projekat doveden pred ozbiljan rizik zbog čega Ministarstvo energerike i Tužilaštvo moraju hitno sprovesti istragu i utvrditi nepravilnosti, kako bi se osigurala odgovornost i spriječile daljnje posledice po projekat i životnu sredinu, kaže Kovačević.

Pljevlja i dalje bez pravedne tranzicije

Zagađenja koja ugrožavaju zdravlje Pljevljaka se uvećavaju, donoseći nove prijevremene smrti. Prema izvještaju CEE Bankwatch Network “Uskladiti ili zatvoriti” samo tokom 2023. godine, emisije sumpor-dioksida iz termoelektrane su iznosile 44.017 tona, azotnih oksida 3.982 tone, dok su emisije čestica prašine porasle sa 560 tona u 2022. na čak 1.130 tona u 2023.

S obzirom na to da Vlada nije pružila detaljno obrazloženje planiranih aktivnosti, ostvarenje cilja od 55 odsto smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte, je neizvjesno, te postoji rizik da isti ne bude ispunjen u narednih pet godina. Kako je generalno posmatrano, priroda najjači saveznik u borbi protiv klimatskih promjena, očuvanje i zaštita šuma, prašuma i močvara može obezbijediti efektivno smanjenje emisija, prilagođavanje i ublažavanje klimatskih promjena, kaže Vojinović.

„Nažalost, ozbiljan i usvojen plan pravedne tranzicije za Pljevlja ne postoji, iako je put jasno trasiran. Pljevlja su jedini grad, gdje pravedna tranzicija, zaista može biti pravedna. Svaki rudarski grad a naročito država koja zavisi od rudarenja, mora biti spremna da će u jednom trenutku, iscrpiti te resurse i preći na nove vidove djelatnosti. Mineralne sirovine sa kojima raspolaže, kao i geografski položaj Pljevalja jasno trasiraju pravac budućeg razvoja“ objašnjava Janjušević.

Najvažniji GHG gas u Crnoj Gori je CO2

U četvrtom nacionalnom izvještaju i prvom dvogodišnjem izvještaju o transparentnosti Crne Gore prema Ujedinjenim nacijama o klimatskim promjenama 2024. (Izvještaj) piše da je ukupni trend emisija GHG iz sektora energetike pokazuje rast, sa povećanjem od 13,6 odsto u periodu od 1990. do 2022. godine, 33,62 odsto.

U 2022. godini najvažniji gas sa efektom staklene bašte u Crnoj Gori je CO2, sa učešćem od 77 i po odsto. Emisije CO2 uglavnom potiču iz aktivnosti sagorijavanja, prvenstveno u termoelektrani na ugalj, ali i iz drumskog saobraćaja, piše u Izvještaju.

Da bi odgovorila zahtjevima EU i obavezama prema Pariskom sporazumu Crna Gora bi trebalo da pravi realne planove, koji će se odnositi prije svega na TE Pljevlja zbog emisije gasova sa efektom staklene bašte.

Primjedbe Sekretarijata Energetske zajednice

NEKP predstavlja krovni strateški dokument Crne Gore u oblasti klimatske i energetske politike. Kao takav, on postavlja osnovne ciljeve i prioritete u vezi sa smanjenjem emisija gasova sa efektom staklene bašte, unaprjeđenjem energetske efikasnosti i razvoj obnovljivih izvora energije.

U decembru 2024. Ministarstvo energetike poslalo je nacrt NEKP Sekretarijatu Energetske zajednice na mišljenje. CIN-CG je imao uvid u komentare SEZ-a, koji sadrže niz detaljnih primjedbi.

Na osnovu tih primjedbi, Ministarstvo je ažuriralo NEKP i Stratešku procjenu uticaja. Finalni nacrt treba da se pošalje SEZ-u sredinom juna 2025, a zatim slijedi usvajanje dokumenta na Vladi nakon pozitivnog mišljenja.

„NEKP ima brojne nedostatke, pored neusaglašenih godina izlaska iz uglja i godine zatvaranja TE Pljevlja, potpuno je nevjerovatno da je dokument poslat Energetskoj zajednici a da prethodno nije poslat na komentare zainteresovanim stranama. Dokument ne tretira socio-ekonomski status Pljevalja kao tranzicijom, najpogođeniju opštinu“ kaže Janjušević.

I SEZ ukazuje na to da treba sprovesti javnu raspravu o nacrtu NEKP-a, kao i sačiniti temeljnu i sveobuhvatnu procjenu kumulativnih ekoloških uticaja nastavka rada TE Pljevlja do 2040. godine.

U komentarima SEZ ističe se i da Crna Gora mora jasno definisati ciljanu godinu za postizanje klimatske neutralnosti. Takođe treba reformulisati politike i mjere kako bi bile konkretnije, poboljšati ih kako bi pružile preciznije informacije o njihovom uticaju na ciljeve za 2030. godinu u pogledu obnovljivih izvora energije i smanjenja emisija GHG.

.„Nacrt NEKP-a sadrži elemente koji izgledaju kao da su napisani prije nekoliko godina, ali nisu ažurirani prije podnošenja. Kombinacija zastarjelih i nedavno dodanih informacija otežava razumijevanje stvarnih planova Crne Gore“, piše u komentarima SEZ-a.

Iako je očuvanje i unaprjeđenje prirodnih ponora ugljenika izuzetno važno, treba imati u vidu da je cilj Pariskog sporazuma i NDC-ja koji proističe iz njega, kao i Energetsko-klimatskog okvira EU do 2030. godine, dekarbonizacija nacionalnih ekonomija, odnosno postepeno izbacivanje fosilnih goriva i prelazak na obnovljive izvore energije. Kada posmatramo ažurirani NDC Crne Gore u tom kontekstu, jasno je da mu nedostaju ključne informacije upravo o dekarbonizaciji energetskog sektora, koji bez LULUCF (korišćenje zemljišta, promjena namjene zemljišta i šumarstvo), čini 75 odsto GHG emisija u Crnoj Gori, kaže Vojinović za CIN-CG.

„Budući da još uvijek nemamo Nacionalni energetski i klimatski plan, postavlja se pitanje kako se došlo do ove procjene, jer nam nedostaju precizni i kvantifikovani podaci o postepenom gašenju TE Pljevlja uz pravednu tranziciju Pljevalja i prelazak na obnovljive izvore energije, što je moralo da bude osnova za kalkulaciju NDC-ja“ objašnjava Vojinović.

„Nacrt NEKP-a sadrži značajno zastarjele informacije, sa pasusima koji odražavaju stanje iz posljednjeg kvartala 2021. godine. Posljedično, podaci i informacije uključeni u dokument nisu relevantni, te je ovaj dio potrebno temeljno ažurirati kako bi se odražavali najnoviji dostupni podaci i razvoj situacije. Takođe, reference na pravne akte, kao što su Zakon o energiji i Pravila tržišta, u sekciji Trenutne energetske i klimatske politike i mjere u vezi sa pet dimenzija Energetske unije su zastarjele i moraju se revidirati kako bi bile usklađene sa aktuelnim zakonodavstvom. Nacionalni ciljevi i konkretni rokovi moraju biti jasno definisani u skladu sa odredbama Paketa za integraciju elektroenergetskih sistema, komentar je SEZ-a.

Globalni uticaj TE

Novi izvještaj američke organizacije Global Energy Monitor (GEM) u 2024. godini zabilježio je važan preokret u proizvodnji električne energije iz uglja: u posljednjih dvadeset godina otvorena je najmanja količina novih kapaciteta na ugalj.

Zatvaranje termoelektrana u Evropskoj uniji (EU27) poraslo je četiri puta, dok je Ujedinjeno Kraljevstvo (UK) zatvorilo svoju posljednju termoelektranu na ugalj — postavši tako šesta zemlja koja je u potpunosti izašla iz upotrebe uglja za proizvodnju električne energije od usvajanja Pariskog klimatskog sporazuma 2015. godine.

U zemljama članicama Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD), prelazak sa uglja na druge izvore energije je posebno izražen – broj predloženih novih elektrana pao je sa 142 u 2015. godini na samo pet trenutno.

Japan i Južna Koreja ostaju izuzeci među OECD zemljama, jer i dalje grade i planiraju nove elektrane na ugalj.

U jugoistočnoj Aziji smanjuje se broj novih termoelektrana na ugalj, a zemlje poput Indonezije i Malezije najavljuju postepeni izlazak. Sličan trend vidljiv je i u Južnoj Americi, gdje većina zemalja odustaje od uglja – izuzetak su još Brazil i Honduras, dok je Panama najavila potpuno gašenje do 2026.

U Africi, iako dominiraju obnovljivi izvori i gas, novi projekti u Zimbabveu i Zambiji – potpomognuti kineskim investitorima – kose se s obećanjem Pekinga iz 2021. da neće više graditi elektrane na ugalj van Kine.

Glavni grad se suočava sa prijetnjom odštete od preko 100 miliona eura ukoliko uskoro ne počne sa izgradnjom kolektora, čemu se protive mještani Botuna. Stručnjaci upozoravaju da je država propustila priliku da se odluči za savremenija i isplativija rješenja koja bi omogućila preradu otpadnih voda i mulja u koristan resurs i što je najvažnije izbjegla rizik od dodatnog zagađenja

Tijana Lekić/Predrag Nikolić

Predstavnici Evropske unije (EU) i Njemačke razvojne banke (KfW) upozorili su lokalnu i državnu vlast prije nekoliko dana, na sastanku 5. juna,  o rizicima ako se što prije ne počne sa realizacijom projekta kolektora u Botunu.

Nova podgorička vlast se suočila sa prijetnjom da plati preko 100 miliona odštete ako ne realizuje projekat novog kolektora.  A u realizaciju je ušla  bez provjere da li je u poslu koji je zvanično počeo 2017. bilo korupcije, kao i sa protivljenjenjem mještana Botuna da neće ovo postrojenje na svojoj teritoriji

Gradonačelnik Podgorice Saša Mujović za Centar za istražvačko novinarstvo (CIN-CG) kaže da je na pomenutom sastanku predložio izmjenu lokacije i detaljno objasnio da je novopredložena pozicija kolektora u okviru fabrike Kombinata aluminijuma (KAP), te kao takva pogodna za montažu već nabavljanje opreme.

,,Po njima izmjena lokacije traži novo vrijeme i dodatna ispitivanja. Sastanku je prisustvovao i ministar finansija Novica Vuković koji će sačiniti izvještaj i o svim detaljima izvijestiti Vladu. Prema Vukoviću, izmjena lokacije nas vodi u situaciju da naš put pristupa EU bude blokiran, tj. da ne možemo zatvoriti Poglavlje 27 u definisanom vremenu. Očekujemo stav Vlade'', kazao Mujović za CIN-CG.

Vodovod Podgorica je zadužen za tehničku realizaciju ovog projekta, čija je procjenjena vrijednost, kako su nam kazali iz ovog preduzeća, 75 miliona eura. Aleksandar Nišavić, izvršni direktor Vodovoda Podgorica za CIN-CG kaže da se u  skladu sa predviđenom dinamikom ugovora o izvođenju radova sprovodi i nabavka i testiranje procesnih i tehnoloških elemenata sistema u proizvodnim pogonima proizvođača od strane naručioca, nadzora i izvođača radova. ,,U prethodnom periodu isporučena je i fakturisana oprema u iznosu od 6,5 milona od strane izvođača. Predmetna oprema sistema za prečišćavanje će do prijave građenja biti privremeno uskladištena na lokaciji Zetatrans, Ćemovsko polje u Podgorici''.

Dakle, za postrojenje oko čijeg se postavljanja spore i neizvjesno je da li će biti poistavljeno u Botunu, samo za opremu već je potrošena ova suma od šest i po miliona eura. Tu su još i drugi milionski izdaci, koji su plaćeni za ovaj projekat. Nišavić precizira da je za novi kolektor do sada utrošeno 31,5 miliona eura. ,,Preostali iznos biće utrošen na dalju realizaciju i aktivnosti po ugovoru za izgradnju sistema na predviđenoj lokaciji i širenje kanalizacione mreže faza 2 i 3 za koje je izvjesno raspisivanje javnih poziva i dodjele ugovora u narednom periodu’’, objašnjava Nišavić.

Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) za Podgoricu jedan je od uslova za zatvaranje pregovaračkog Poglavlja 27 – Zaštita životne sredine i klimatske promjene.

Izbor zastarjele tehnologije

Pored navedenih problema, stručnjaci sa kojima je CIN-CG razgovarao navode da je glavni problem ovog projekta zastarela tehnologija, koja predviđa izgradnju spalionice, koja bi dodatno ugrozila zdravlje mještana u već, od strane KAP-a, zatrovanoj životnoj sredini.

,,U vezi sa predloženom spalionicom postoji realna opasnost od aerozagađenja'', kaže za CIN-CG profesor Čedo Maksimović, koji naImperijal koledžu u Londonu predaje vodene i ekološke sisteme.

On navodi da kako u Crnoj Gori ne postoji kompletno funcionalan PPOV, treba razmotriti mogućnost da se sada primijeni ono što je u svijetu najnaprendije, finansijski najracionalnije, višenamensko, što može lako da se prilagodi sezonskim promijnama kao i budućim potrebama za recikliranje vode. Nada se da nije propuštena prilika da se primjene mnogo savremenija, naprednija i jeftinija rješenja za pojedine djelove tehnološkog procesa prečišćavanja.

Da je prilika propuštena smatra inženjer Vesko Kažić, mještanin Botuna:  ,,To je loš i koruptivni projekat. Ta tehnologija je veoma opasna. Što je najgore elaborat predviđa da kolektor bude zatvoren 2045. godine. Znači radiće svega 17 godina", navodi Kažić. 

U Elaboratu procjene uticaja na životnu sredinu PPOV-a u Podgorici, koji je sačinio Glavni grad, a objavljen je u septembru 2024. godine navodi se da je pored postrojenja za tretman otpadnih voda (PPOV), postrojenja za tretman kanalizacionog mulja, zajedničkih tehničkih objekata, predviđena gradnja i postrojenja za spaljivanje kanalizacionog mulja.

Mještani se, osim predložene lokacije, žestoko protive korišćenju tehnologije spaljivanja kanalizacionog mulja u bilo kojoj opštini Crne Gore. U PSKM spaljivanje mulja odvijaće se uz prisustvo dimnjaka, što donosi visoku mogućnost širenja štetnih materija.

„Tu će se spaljivati kompletan mulj iz cijele Crne Gore, jer u našoj zemlji ne postoji adekvatna spalionica. Riječ je o kancerogenim nanočesticama, za čiji je sistem za prečišćavanje izuzetno skup, a čiju nabavku nadležni nisu ni razmatrali,“ ističe mještanin Vesko Kažić. Zaista, Crna Gora nije jos usvojila plan za upravljanje kanalizacionim muljem.

On smatra da je ključno uložiti u savremena i bezbjedna tehnološka rješenja koja su u stanju da transformišu otpadne vode i otpadni mulj u resurs za poljoprivredu, a ne u prijetnju za zdravlje građana i životnu sredinu.

I predsjednik Ekološkog pokreta Ozon, Aleksandar Perović, za CIN-CG kaže da „treba imati u vidu da tehnološka rješenja kontinuirano napreduju i da se s pravom postavlja pitanje da li se zadužujemo za zastarjele tehnologije, naročito s aspekta uticaja klimatskih promjena.“

Evropski cilj „no waste do 2040“ postavlja ambiciozan okvir u kome se otpad treba maksimalno smanjiti, a resursi reciklirati i ponovo koristiti. Prioritet nije proizvodnja energije iz otpada, već prelazak na cirkularnu ekonomiju koja štedi sirovine i smanjuje zagađenje.

Agenda 2030 Ujedinjenih nacija, koju je usvojila i EU, podstiče prelazak ka cirkularnoj ekonomiji sa jasnim ciljevima u pogledu smanjenja zagađenja, oporavka resursa i čiste proizvodnje energije. U tom kontekstu, spaljivanje mulja posmatra se kao međufazna tehnologija koja se vremenom treba zamijeniti održivijim i ekološki prihvatljivijim rješenjima.

Legitimno pravo na protest zbog spalionice

Da mještani Botuna imaju puno pravo da protestuju i preispituju ponuđenu tehnologiju, kaže za CIN-CG Nijaz Varevac-Šahović. Ovaj inženjer je vlasnik akcija u više firmi u Njemačkoj koje se bave ekološkim projektima i proizvodnjom alternativne energije iz obnovljivih izvora, ima 46-godišnje iskustvo u ekološkom sektoru, radeći na novim tehnološkim otrkrićima u brojnim institutima i istraživačkim centrima.

Sahanović ukazuje da postoje alternativna i bezbjednija rješenja poput karbonizacije. „Što se tiče mulja, više nema postrojenja za spaljivanje; umjesto toga, mulj se obrađuje na licu mjesta. To nazivamo karbonizacijom. Na taj način uništavamo neugodan miris na licu mjesta i cijeli proces je ekološki čist.“ On saopštava da mulj tako obrađen može služiti za proizvodnju visokokvalitetnog poljoprivrednog đubriva.

Nasuprot tome, spaljivanje zahtijeva napredne filtere, sisteme za kontinuirano praćenje emisija (CEMS) i upravljanje opasnim pepelom.

„Činjenica je da je u PPOV ugrađena zastarjela tehnologija, čiju suštinu čini upravo spalionica koja emituje kancerogene nanočestice. Njih je praktično nemoguće kontrolisati, što će neminovno dovesti do teških oboljenja, poput karcinoma i drugih ozbiljnih bolesti disajnih organa,“ upozorava Kažić.

Slične sumnje iznosi i inženjer Nijaz Varevac-Šahović: „Nova tehnološka rješenja su 100 odsto izvodljiva i mogu se implementirati u kratkom roku. Što se tiče cijene, sve zavisi od količine, ali u svakom slučaju dobićete najmoderniju tehnologiju koja će biti jeftinija od stare. Grad će ostvariti i malu dobit, ali i najkvalitetnije rješenje na duži rok,“ kaže inženjer, dodajući da „nažalost, u nekim balkanskim zemljama se ne koriste novije tehnologije, već starije generacije koje smo mi u Evropskoj uniji odavno ukinuli.“

On kaže da KfW iz Frankfurta, gdje živi već 48 godina, nudi i finansira zastarjelu tehnologiju. „Stara tehnologija košta više od nove. Sumnjam da i ovdje postoji korupcija, kao i na kolektoru koji je građen u Budvi,“ kaže Varevac-Šahović.

Kolektor u Budvi, Iako je zvanično otvoreno 2014. godine, prati niz kontroverzi, uključujući optužbe za korupciju, tehničke nedostatke i finansijske sporove. Investitor, njemačko-austrijski koncern WTE/EVN, napustio je postrojenje prije nego što je u potpunosti završeno, što je dovelo do dodatnih komplikacija. Ovaj slučaj dodatno komplikuju međunarodne arbitraže koje su u toku, a koje se odnose na sporove između Opštine Budva i njemačkog investitora. Nadležni organi rade i na rješavanju preostalih tehničkih pitanja kako bi se osigurala funkcionalnost i održivost postrojenja.

Spremni životima da brane Botun

Priča oko novog kolektora u Podgorici počela je prije više od deceniju za vrijeme mandata Miomira Mugoše, uz konstantno protivljenje mještana Botuna na čijoj teritoriji je planiran novi obejakt. Sada je zapela u ćorsokak, pa je gradonačelnik Podgorice, Saša Mujović, saopštio 29. maja tokom sjednice odbora Glavnog grada da ćemo se, ukoliko izgradnja PPOV ne počne uskoro, suočiti sa najmanje 117 miliona eura odštete.

Na pitanje o pomenutim ekonomskim rizicima, iz KfW banke su za CIN-CG odgovorili da su upiti vezani za uslove ugovora o zajmu specifični i povjerljivi te da ih ugovorne strane ne mogu dijeliti za javnost.

,,Svjesni smo zabrinutosti određenog broja mještana u vezi sa lokacijom... Međutim, projekat koji je spreman za realizaciju već je prošao kroz sveobuhvatna istraživanja, projektovanje i ugovaranje kako bi se izgradilo moderno, bezbjedno postrojenje koje ne predstavlja prijetnju za obližnje zajednice, već naprotiv, pruža ključnu zaštitu za javno zdravlje i životnu sredinu‘‘, kazali su za CIN-CG iz Delegacije Evropske Unije (EU) u Crnoj Gori. 

Gorko iskustvo iz prošlosti, zagađenje od KAP-a i nikad saniranih bazena crvenog mulja, navodi mještane Botuna da i danas ostanu skeptični prema obećanjima da novi kolektor neće zagađivati životnu sredinu. ,,To nećemo dozvoliti. Više puta smo poručili da smo spremni životima da branimo Botun”, kaže za CIN-CG mještanin Čedo Vukčević. 

Iz Delegacije Evropske unije  objašnjavaju da je ovo najveći ekološki projekat koji EU podržava u Crnoj Gori - EU je obezbijedila 33 miliona eura bespovratnih sredstava za novi kanalizacioni sistem i postrojenje, uz dodatnu podršku kroz kredit od KfW banke. 

Iz Delegacije ističu za CIN-CG  da ,,svaki dan kašnjenja znači više zagađenja koje se uliva u rijeku Moraču i Skadarsko jezero, pogoršavajući ekološku štetu i rizike po javno zdravlje. Nadležni organi moraju djelovati brzo kako bi riješili preostala pitanja i obezbijedili čistiju, zdraviju budućnost za građane Podgorice, Zete i Crne Gore‘‘. 

Ekološka katastrofa

Novo postrojenje trebalo bi da zamijeni zastarjelo koje se trenutno nalazi u najnaseljenijem području Glavnog grada i koje prečišćava otpadne vode za najviše 55.000 ljudi, što predstavlja svega četvrtinu  stanovništva Podgorice. ,,Neprečišćena voda se trenutno ispušta direktno u rijeku Moraču, izazivajući ozbiljnu ekološku štetu koja se proteže do Skadarskog jezera i Jadranskog mora, uz uticaj na poljoprivrednu proizvodnju‘‘, ističu iz Delegacije. 

Izgradnja novog PPOV-a je neophodna, jer je postojeći sistem u Glavnom gradu star 46 godina. Kapacitet postojećeg postrojenja je tri puta manji od sadašnjih potreba Podgorice, čije je stanovništvo višestruko naraslo od kada je postavljen stari kolktor. To rezultira da se djelimično prečišćene ali i neprečišćene otpadne vode slivaju direktno u Moraču, pa preko nje u Skadarsko jezero. Na teritoriji Podgorice ima 90.309 priključaka na gradski vodovod, dok je svega 58.718 priključaka na fekalnu kanalizaciju. Ostalo su septičke jame i njihov je uticaj na kvalitet podzemnih i površinskih voda veliki. 

Prema izvještaju Ispitivanje kvaliteta površinskih voda u Crnoj Gori za 2022. godinu u blizini izliva gradskog kolektora u Podgorici, u 100 mililitara vode nalazi se čak 21.250 koliformnih fekalnih bakterija. Koliformne bakterije su grupa mikroorganizama koji se prirodno nalaze u crijevima ljudi i životinja, ali i u tlu i vodi. Najpoznatija među njima je Escherichia coli. Njihovo prisustvo u vodi se koristi kao indikator fekalnog zagađenja, odnosno prisustva otpadnih voda.

Prema evropskim direktivama, ovakvi nalazi ukazuju na ekstremno zagađenje, karakteristično za nepročišćeno, otvoreno ispuštanje kanalizacije koja povećava rizik baterijskih infekicija stanovništva. 

Osim fekalnih koliformi, izmjereno je i povećano prisustvo BPK₅ (biološka potrošnja kiseonika), ortofosfata i nitrata — naročito u blizini i nizvodno od ušća Cijevne.

Povišen BPK₅ znači da mikroorganizmi troše velike količine kiseonika kako bi razgradili organske materije prisutne u vodi. Posljedica tog procesa je smanjenje koncentracije kiseonika, uslijed čega ribe i druge vodene vrste ne mogu da prežive. 

Ortofosfati i nistrati su hranljive materije koje podstiču prekomjerni rast algi. Nakon što alge uginu, njihovo raspadanje dodatno troši kiseonik u vodi, što može dovesti do stvaranja tkz. ,,mrtvih zova” – područja bez kiseonika u kojima gotovo nijedna živa vrsta ne može opstati. 

Ekolog Aleksandar Perović smatra da su dešavanja oko Botuna najbolji dokaz nepostojanja pripreme projekta uz podršku građana, koji ionako žive u blizini ekoloških crnih tačaka kakav je bivši KAP i deponije opasnog otpada. Posebno je važno ne zaboraviti odgovornost političkih subjekata kojima je PPOV bio ,,zadnja rupa na svirali”, kaže Perović. „Centralno postrojenje za preradu kanalizacionog mulja mora biti predmet javne diskusije transparentne i utemeljene na socio-ekonomskih analizama, studijama održivosti, procjenama rizika…'', navodi Perović za CIN-CG. 

Udruženje za sahrane 

Novinari CIN-CG su na mjestu predviđenom za budući kolektor u Botunu, u podnožju bazena crvenog mulja, zatekli preko 150 ovaca, koje su mirno pasle na terenu kontaminiranom raznim otrovima.

Mještani ovog zetskog sela, koje se nalazi tik uz KAP-a, već više od dvije decenije vode borbu za zdraviju životnu sredinu, ukazujući na enormno zagađenje koje potiče od nekadašnje fabrike. Za razliku od ranijeg perioda, sada imaju podršku i novoformirane Opštine Zeta. 

Mještani Botuna imaju gorko iskustvo sa bazenima crvenog mulja. Jedan od bazena ima nepropusno dno, dok drugi nema zaštitnu izolaciju, pa dolazi do konstantnog trovanja zemljišta i podzemnih voda iznad propisanih granica, teškim metalima i kancerogenim česticama.

Vještaci su još prije dvije decenije utvrdili da su bazeni crvenog mulja direktni uzročnici povećane koncentracije nikla, hroma, arsena i aluminijuma – i to u vrijednostima koje su i do 100 odsto iznad dozvoljenih. Nedvosmislen, i kako se navodi, matematički precizan zaključak vještačenja glasi da su zemljite i vode zatrovani. Ovi nalazi podudaraju se i sa davnim izvještanjem Centra za ekotoksikološka ispitivanja (CETI), koji je popisala tadašnja direktorica Ana Mišurović, u kojem se navodi i da život u naseljima u okolini KAP-a nema nikakvu perspektivu.

Jedan bazen crvenog mulja, koji smo obišli,  izgleda poput crvenog jezera. U njegovom podnožju nalazi se oko dvadesetak iseljenih kuća. Porušeni objekti svjedoče o posljedicama dugogodišnje nebrige o životnoj sredini. Mještani ovaj dio sela nazivaju “Vukovar”, aludirajući na hrvatski grad razrušen tokom rata 90-tih.

U neposrednoj blizini bazena, pored farme stoke, nesmetano se obavlja poljoprivredna proizvodnja – plastenici su vidljivo raspoređenje po imanjima. “Ministarstva Poljoprivrede šumarstva i vodoprivrede (MPSV) nema nijednog registrovanog poljoprivrednog proizvđača na pomenutoj lokaciji”, navode iz MPSV na upit CIN-CG da li kontrolišu proizvode sa ove lokacije. 

Temeljnih analiza i procjena državnih organa vezanih za ekološke činjenice u Botunu nema posljednjih godina. Mještani Botuna u razgovoru za CIN-CG kazažu da je 1992. godini, u selu Botun preminulo osam osoba. Zbog ekonomske krize, pojedine porodice nisu imale dovoljno sredstava da sahrane svoje najbliže. Tada je zajednica mještana Botuna osnovala lokalno „Udruženje za sahranu“. Udruženje je formirano tako da svi mještani zajednički snose troškove sahrane svakog preminulog. Troškovi su ravnomjerno podijeljeni, i svaki član Udruženja doprinosi iznosom od četiri eura.

Prema podacima Udruženja, od 1992. godine do danas, u selu je preminulo 257 osoba, što je gotovo četvrtina ukupnog broja. Tvrde da je ovo izuzetno visok procenat smrtnosti. Udruženje ukazuje da je veliki broj smrtnih slučajeva bio povezan sa zagađenjima jer je največi broj mještana umro od plućnih oboljenja, pretežmo kancera. Potvrdu ovih podataka CIN-CG nije mogao dobiti i zvanično od institucija, jer se država nije bavila ovom statistikom, niti je sprovodila istraživanja o mogućim posljedicama prisustva bazena crvenog mulja i ostalih postrojenja KAP-a po zdravlje stanovništva, Kao što se ne razmišlja ni o tome šta bi danas već zastraela tehnologija kolektora i spalionica značili za zdravlje ljudi na ovom području.

Šta je do sada urađeno
OBEĆANJA I KAŠNJENJA

Realizacija projekta novog kolektora u Podgorici, koji je zvog svog značaja nazvan projektom vijeka,  počele je dok je na vlasti bio gradonačelnim Miomir Mugoša. U vrijeme gradonačelnika Slavoljuba Stijepovića, 2017. godine, potpisan je ugovor o kreditu sa Njemačkom bankom za obnovu i razvoj i dobijena donacija Evropske unije od 10 miliona. Početkom 2020. tadašnji direktor Vodovoda i kanalizacijaFilip Makrid i direktor kompanije Bemax Veselin Kovačević potpisali su ugovor za izgradnju primarnog kolektora u okviru sistema za prečišćavanje otpadnih voda. Nakon potpisivanja ugovora gradonačelnikIvan Vuković je podsjetio da je u pitanju projekat vijeka za Glavni grad, projekat izgradnje sistema za prečišćavanje otpadnih voda, procijenjene vrijednosti preko 50 miliona eura.

Vuković nakon dvije godine u junu 2022. ponovo potpisuje Ugovor za izgradnju sistema postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda. Pored Vukovića paraf na dokument od 3.500 strana stavili su tadašnji izvršni direktor preduzeća Vodovod i kanalizacija Filip Makrid, i izvođači radova direktor turske kompanije Kuzu Group Mehmet Emre Bastopku i član borda direktora turske firme Alkatraš, Bauram Albauark. Dvije turske kompanije, koje su na tenderu 2022. dobile posao izgradnje postrojenja, dostavile su završni nacrt glavnog projekta čija izgradnja trebalo da traje tri godine.

Nakon potpisivanja, izvođač je bio u obavezi da izradi glavni projekat. Revidovana verzija završena je u trećem kvartalu 2024. godine, čime su se stekli uslovi za početak radova.

Međutim iako u Elaboratu piše da je predviđeno da izgradnja projekta traje od 29.12.2024. do 01.05.2027, nijesu još pokrenuti radovi.

Prema tehničkoj dokumentaciji, za samu realizaciju radova neophodno je 853 dana. To znači da bi, ukoliko radovi počnu u junu 2025. godine, završetak bio planiran za 2028. godinu.

Prema projekcijama, kolektor bi imao životni vijek od svega 17 godina, jer se već u 2045. godini procjenjuje da sistem više neće ispunjavati potrebne kapacitete i tehničke zahtjeve.

Iz Agencije za zaštitu životne sredine za CIN-CG su kazali da je postupak procjene uticaja na životnu sredinu za navedeni projekat u toku kod Komisije za ocjenu Elaborata procjene uticaja na životnu sredinu.

,,Dok je sam postupak u toku nismo u mogućnosti da Vam dostavimo tražene informacije iz razloga objektivnosti i nezavisnosti rada same komisije. Po okončanju postupka procjene uticaja na životnu sredinu, sva propratna dokumentacija uključujući i navedenu dokumentaciju u Vašim pitanjima biće transparentno dostupna za javni uvid'', kažu iz Agencije.

Odluka Agencije ne očekuje se prije septembra. 

Broj novca koji se izdvaja za ugovore o djelu za deceniju se povećao četiti puta. Od 2021. rashodi za ovu stavku povećani su skoro duplo i u prošloj godini su iznosili 20 miliona. Ugovorima o djelu dio radnika se diskriminiše, a onima podobnima su prečica do stalnog zaposlenja

Alen HADŽOVIĆ

Za ugovore o djelu iz Budžeta Crne Gore u 2024. potrošeno je 20,8 miliona eura, što je četiri puta više nego prije 10 godina, govore podaci do kojih je došao Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG). Zloupotrebe ovakvih ugovora se javljaju tamo gdje bi zaposleni trebalo da ostanu na sistematizovanim radnim mjestima i da rade „za stalno”. No, to međutim sa velikim brojem ustanova nije slučaj.

Trošak državnog budžeta za ugovore o djelu je sa 5,7 miliona (2014.) porastao na skoro 21 milion eura, koliko je bio u 2024. godini iako je za ovu svrhu planirano da se utroši 16 miliona prošle godine. To je za duplo više nego 2021. godine.

Izdaci po ovom osnovu su 2019. godine iznosili oko osam, u 2022. godini oko 14 miliona eura, u 2024. godine su dostigli iznos od 21 million eura, dok su u odnosu na prethodnu, u ovoj godini predviđena smanjenja ali i pored umanjenja predstavljaju značajnu stavku i iznose 16,6 miliona eura.

U pojedinim institucijama i po 70 ljudi bez ugovora o radu, izostaje socijalni dijalog

Za ugovore o djelu, u prvih osam mjeseci prethodne godine potpisano je 15.334 ugovora i isplaćeno 15.156.190 eura.

Među institucijama koje prednjače u potrošnji državnog novca za obračunski period od januara do avgusta  po osnovu ugovora o djelu su Uprava za statistiku sa 4.508.690 eura. Za taj period potpisano je 1.010 ugovora o djelu. Ministarstvo vanjskih poslova utrošilo je za isti period 1.183.254 eura i potpisalo 405 ugovora. Uprava za izvršenje krivičnih sankcija za osam mjeseci utrošila je 969.429 eura i potpisala 127 ugovora. Ministarstvo unutrašnjih poslova 686.084 eura i 1.580 ugovora.

Ministarstvo kulture i medija izdvojilo je 743.110 eura i potpisalo je 390 ugovora.

Za mnoge institucije koje troše velika sredstva iz državnog budžeta podaci nisu bili dostupni.

Uprava za statistiku je najveći dio sredstava utrošila za potrebe popisa stanovništva i honorare koji su bili neophodni za tu svrhu. MVP tradicionalno više sredstava izdvaja za ugovore o djelu i ekspertske ugovore o angažovanju spoljnih saradnika i konsultanata.

CIN-CG je došao i do podataka da je značajan broj lica u Upravi za nekretnine (UZN) zaposlen po osnovu ugovora o djelu.

Uprava za nekretnine je do 4. januara 2024. godine funkcionisala u sklopu Uprave za katastar i državnu imovinu, a odlukom Vlade tog dana su uspostavljene Uprava za nekretnine i Uprava za državnu imovinu.

Iz Uprave su nam kazali da je shodno Pravilniku o organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta  angažovano ukupno 106 ugovora o djelu i to na pomoćnim poslovima koji su neophodni za redovan rad ovog organa, i to na period od po tri mjeseca.

Sistemski problem, potreban ”rez”

Da se ovakva praksa ustalila i postala sredstvo za legalizaciju partijskog i rodbinsko-poznanskog zapošljavanja potvrđuju za CIN-CG sagovornice iz Unije slobodnih sindikata Crne Gore (USSCG) i Akcije za socijalnu pravdu (ASP).

Zamjenica generalnog sekretara USSCG Ivana Mihajlović kaže da su godinama unazad ugovori o djelu, uz ugovore o privremenim i povremenim poslovima, u Crnoj Gori zloupotrebljavani sa ciljem zaobilaženja zapošljavanja u skladu sa procedurama propisanim Zakonom o radu i Zakonom o državnim službenicima i namještenicima.

Sve se to radi sa namjerom da se zaobiđe poštovanje radnih prava prema licima angažovanim po ovakvim, prekarnim oblicima rada i, u konačnom, sa ciljem partijskog uhljebljavanja onih koji redovnim procedurama ne bi mogli da stupe na rad u javnom sektoru. Partije su te koje sve diktiraju.

Osobe koje su praktično zaposlene posredstvom ugovora o djelu su direktno oštećene, jer im poslodavci ne plaćaju penzioni staž, nemaju pravo na kredit, godišnji odmor, plaćeno odsustvo, uvećanje zarade po osnovu noćnog, prekovremenog, prazničnog ili rada nedjeljom, pravo na sindikalno organizovanje i djelovanje i dr.

Tome u prilog govore sagovornice CIN-CG koje su htjele da ostanu anonimne, zbog toga što su duže vrijeme zaposlene u pojedinim državnim organima, i smatraju da su direktno oštećene, kao i da ih ovakvi ugovori sprečavaju da zasnuju radni odnos kakav je predviđen Zakonom o radu.

Kada je L. (identitet poznat redakciji) poslije završenog školovanja započela posao u jednoj javnoj ustanovi u Crnoj Gori, bila je srećna zato što je dobila priliku da radi ono što zna i voli.

Nekoliko godina kasnije nalazi se u istoj ustanovi - bez ugovora o radu. Sve vrijeme do sada bila je angažovana posredstvom ugovora o djelu i ugovora o nalogu, kao i ugovora o povremeno - privremenim poslovima. A sve to, kako ona tvrdi, jer „nema vezu”.

Ona je za CIN - CG ispričala da u toj ustanovi pune tri godine nije imala pravo na odmor, da je jedno vrijeme radila za iznos koji je išao i ispod minimalne zarade. Za to vrijeme, u istoj ustanovi normalan radni odnos zasnovale su desetine ljudi. Dobili su ugovor o radu i nakon predviđenog vremena od dvije godine i rješenje o stalnom zaposlenju. Neki su, napominje ona, to rješenje dobili i nakon dva, tri mjeseca. Ne i ona.

„Govorili su mi da bi, ako bi 'imala nekog' sve išlo brže i lakše. Što znači da se trud i dokazivanje ne isplati u ovim slučajevima. Postoji dosta ljudi koji su bili u sličnim situacijama kao i ja i to na mnogo duži period”, rekla nam je L.

Svjesno joj poslodavac nije davao ugovor kako se ne bi ni približila šansi da započne stalni radni odnos, iako svakog radnog dana regularno na posao odlazi. Da ne bi zauzela poziciju nekome s vezom, ona je ostala da „visi”.

U drugoj javnoj instituciji u Crnoj Gori posljednjih nekoliko mjeseci N. radi, takođe angažovana posredstvom ugovora o djelu. Ona za CIN-CG priča da je na to radno mjesto došla i angažovana da bi obavila određeni posao za određeni honorar u predviđenom roku. Međutim, kako napominje, ona svakodevno odlazi na posao i radi puno radno vrijeme u toj ustanovi iako to nije predviđeno, jer je, kako je rekla, njen poslodavac „vezao” za to mjesto. Takođe, radi poslove koji nisu predviđeni u okviru njenog radnog zadatka.

Nekoliko primjeraka ugovora koje su potpisivale naše sagovornice (FOTO: Privatna arhiva)

Direktorica Akcije za socijalnu pravdu (ASP) Ines Mrdović za CIN-CG je kazala da tome očigledno niko tome ne staje na kraj, ni inspekcije, ni Državna revizorska institucija…

„Moguće da bi strah od potencijalnog krivičnog gonjenja mogao donekle da zaustavi ovu praksu”, rekla je Mrdović.

Mihajlović, opet, sa druge strane, smatra poražavajućom činjenicu da se, godinama unazad, ova negativna praksa dominantno koristi u javnom sektoru, tamo gdje je država poslodavac i koja takvom praksom šalje vrlo jasnu poruku privatnom sektoru – da je u redu i da je isplativo na ovaj način angažovati potrebne izvršioce.

Time se pokazuje da je „u redu” obavljati poslove iz redovne djelatnosti koristeći osobe angažovane po ovakvim ugovorima, a nemati obaveze prema njima i u konačnom imati mogućnost raskida takvog ugovora u bilo kom trenutku.

Postoje i zloupotrebe  ugovora o djelu na različite načine. Npr. osoba ispuni uslove za starosnu penziju, ali i dalje ostane da radi u organu, instituciji, preduzeću, iako se na njegovo radno mjesto prima paralelno novi zaposleni. Ili, rukovodilac na ovaj način „čašćava“ zaposlenog, iako on već ima redovnu platu. Suština je da nema stvarne kontrole ovih angažmana.

Institucije uporno ćute o problemu, a kada pristupe rješavanju – to čine kozmetički

Angažovanja po osnovu ugovora o djelu dostigla su kritičnu tačku, saglasna je Mrdović, i, kako ona smatra, potrebno je da nadležni organi razmotre mogućnost da se krivično reguliše ovo pitanje. Na pitanje da li se razmišlja u tom pravcu nam iz Ministarstva pravde nijesu odgovorili.

„Jedino se na taj način koliko-toliko može stati na kraj ovoj nezakonitoj, a široko rasprostranjenoj praksi. Ugovori o djelu su bukvalno postali 'prečica' za ulazak u javni sektor politički, interesno ili nepotistički povezanih lica. Prvo se angažuju na ovaj način, a onda se u nekom času putem konkursa, čiji se ishod obično unaprijed već zna, dobije ugovor o radu”, napominje Mrdović.

U januaru ove godine Vlada Crne Gore, poslije najave premijera Milojka Spajića da će se upotreba ovih ugovora smanjiti za 20 odsto, a na inicijativu šefa Kabineta premijera Branka Krvavca Vlada je usvojila Informaciju o potrebi smanjenja broja angažovanja po ugovoru o djelu kod potrošačkih jedinica koje se finansiraju iz Budžeta Crne Gore.

Iz Vlade su ranije dodali su da su na toj liniji, a radi potrebe zaključivanja eventualnih novih ugovora o djelu, Vladi predložili formiranje petočlane komisije u kojoj se između ostalih nalaze resorni ministar javne uprave, kao i ministri finansija i pravde.

Na pitanja CIN-CG kako će Vladina komisija to sprovesti, kakvo je stanje sa ovim  ugovorima trenutno i koji će biti sistemski odgovor izvršne vlasti na ovaj problem do trenutka objavljivanja teksta i pored brojnih upita nismo dobili odgovor.

„Namjera Vladinog tima da smanji broj ovih ugovora za 20 odsto do kraja godine neće suštinski riješiti problem, koji je već dovoljno ozbiljan. Potreban je radikalan rez za ovaj problem, a ne zamagljivanje suštine”, rekla je Ines Mrdović.

Iz Vlade je ipak ranije saopšteno da je za izradu i vođenje registra ugovora o djelu zadužen Kabinet predsjednika Vlade. Riječ je o prvoj od brojnih mjera koje će uslijediti, a koje imaju, navode oni, za cilj racionalizaciju potrošnje i optimizaciju javne uprave.

Ta mjera ne izgleda kao sistemski odgovor institucija, već samo kao kozmetičko uređivanje ove oblasti bez stvarnog pristupa problemu.

Vrste ugovora

Ugovor o djelu je definisan Zakonom o obligacionim odnosima, pa nije radno-pravni instititut. Angažovanje te vrste podrazumijeva da se poslenik (preduzimač, izvođač radova) obavezuje „da obavi određeni posao (izrada ili opravka neke stvari ili izvršenje nekog fizičkog ili intelektualnog rada i sl.),  a naručilac se obavezuje da mu za to plati naknadu”. 

To su privremeni ugovori kojima poslodavac angažuje radnu snagu za konkretan, naručeni posao, obično dodatni ili honorarni od mjesec, dva, koji se ne može završiti sa postojećim brojem zaposlenih. Međutim, i na lokalnom nivou, kao i u državnim institucijama i preduzećima radnici po tom osnovu rade godinama i to na mjestima koja su sistematizovana kao stalna, što je suprotno Zakonu o radu.

Ugovori koji često služe za zaobilaženje zakona su i oni o obavljanju povremeno-privremenih poslova, kao i ugovori o nalogu. Ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova uređuje se Zakonom o radu. Ovaj ugovor može se zaključiti za obavljanje poslova koji nisu predviđeni aktom o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta, a koji po svojoj prirodi ne traju duže od 120 radnih dana u kalendarskoj godini. Tu je i ugovor o nalogu koji se uređuje Zakonom o obligacionim odnosima. Ovaj ugovor podrazumijeva da poslodavac i izvršilac ugovore sklapaju ugovor za obavljanje određenog posla ili pružanje usluge. Izvršilac je dužan da postupi u skladu sa nalogom, a nalogodavac je obavezan da mu naknadi troškove i eventualnu štetu nastalu prilikom izvršenja naloga.

Bitno je napomenuti da se ovim ugovorom ne zasniva radni odnos, već se reguliše obavljanje konkretnog posla ili pružanje usluge uz naknadu.

U MUP-u oko sto sumnjivih diploma. MPNI nema podatke o tome koliko je nostrifikovano diploma sa šest visokoškolskih ustanova u BiH, kojima je zabranjen rad. Na fakultetu za menadžment postali diplomirani inženjeri građevinarstva, diplome kupovali na benzinskim pumpama i u hotelima

Kristina Radović

,,Mogao sam da kupim diplomu engleskog jezika i postanem 'profesor' za dvije i po hiljade eura, od jednog posrednika, koji se bavi prodajom diploma, ali sam ipak odustao“, kaže sagovornik koji je želio da ostane anoniman za CIN-CG.

Ovo je samo jedan od primjera kako je moguće doći do diplome i na papiru steći visoko obrazovanje. Sagovornici CIN-CG su objasnili da je većina sumnjivih diploma potekla iz zemanja regiona.

,,Otkriveno je stotinak sumnjivih diploma tokom provjere, koja je počela 2022. godine u Ministarstvu unutrašnjih poslova (MUP)“ kaže za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) dobro upućeni sagovornik.

Početkom 2022. godine u MUP-u je formirana Komisija za provjeru validnosti obrazovnih isprava policijskih službenika. Cilj je detaljna provjera svih sumnjivih diploma. Ukoliko se nepravilnosti utvrde, policijski službenici biće procesuirani pred nadležnim tužilaštvom.

,,Tokom provjera otkriveno je da su pojedini prešli granicu samo dva puta, a imaju četiri godine fakulteta. Međutim, provjerom Interpola, papirološki sve je čisto“ objašnjava naš sagovornik.

Tvrdi da su u pitanju organizovane kriminalne grupe kojih ima više.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija (MPNI) je nedavno podnijelo još sedam krivičnih prijava Osnovnom državnom tužilaštvu u Podgorici zbog osnovane sumnje da su sedam osoba dostavile falsifikovane i neistinite obrazovne isprave. Tokom postupka priznavanja inostranih obrazovnih dokumenata, nadležne institucije su utvrdile da te isprave nijesu vjerodostojne.

Najčešće sumnjive diplome su sa Univerziteta Union Nikola Tesla, te sa fakulteta u Sokocu i Sremskim Karlovcima.

MPNI je objavilo da neće priznati nijednu diplomu privatne Srednje škole “Tutin” u Tutinu koja je stečena od 2019. godine.

„U skladu sa Zakonom o priznavanju inostranih obrazovnih isprava i izjednačavanju kvalifikacija i Zakonom o upravnom postupku prekinulo postupak priznavanja inostranih obrazovnih isprava za 64 lica koja su stekla obrazovanje u Srednjoj školi Tutin u Tutinu, Republika Srbija, jer je navedenoj školi zabranjen rad u Republici Srbiji“, kažu iz tog vladinog resora za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).

Prosvjetne vlasti u Srbiji zabranile su rad Srednjoj školi “Tutin” polovinom 2019. godine, nakon prijave da se za oko 1.400 eura za jednu školsku godinu osobe mogu prekvalifikovati u medicinske sestre i tehničare, tehničare u drumskom saobraćaju, medicinske radnike u vrtićima…

„Iz tog razloga, nadležna inspekcija Republike Srbije nije u mogućnosti da na upit Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija Crne Gore izvrši provjeru vjerodostojnosti obrazovnih isprava stečenih u navedenoj školi, odnosno ne može se utvrditi da li su predmetne diplome stečene na zakonit način. Od dana zabrane rada Srednje škole Tutin u Tutinu, odnosno od 2019. godine, Ministarstvo nije priznalo ni jednu diplomu izdatu u navedenoj školi“ kažu iz MPNI-ja.

Na Fakultet menadžmenta postao inženjer građevinarstva

Iz dokumentacije u koju je CIN-CG imao uvid, dvije službenice jedne državne firme istog dana su upisale i završile Univerzitet "MB" u Beogradu, poslovni i pravni fakultet. Diplome su im istog dana izdate. Takođe, istog dana, su predale zahtjev za priznavanje diplome Ministarstvu prosvjete, radi zapošljavanja.

,,Razmatrajući zahtjev i dostavljenu dokumentaciju, a na osnovu člana 15 Zakona o priznavanju inostranih obrazovnih isprava i izjednačavanju kvalifikacija, utvrdili smo da je diploma vjerodostojna i odlučeno je kao u dispozitivu ovog rješenja“ piše u rješenju Ministarstva prosvjete.

Za razliku od ovog fakulteta, nostrifikacija diploma sa Internacionalnom Univerzitetu Brčko distrikt iz Bosne i Hercegovine je u Crnoj Gori zabranjena krajem prošle godine.

CIN-CG je imao uvid u diplomu, na kojoj se vidi da je jedna osoba završila Fakultet menadžmenta a da ima zvanje diplomirani inženjer gradjevinarstva. Ova dokumtacija pokazuje da je ova osoba završila fakultet 2014.godine u trajanju od četiri godine (240 kredita) iako je fakultet osnovan 30. juna 2011. godine.

„Neznanje na rukovodnim pozicijama je posebno opasno, jer ono je praćeno drskošću i bahatošću, kako bi se prikrilo i takvi ljudi obično ne žele u blizini nekog ko zna, jer ih taj podsjeća koliko oni zapravo ne znaju i sve to vodi u potpuno urušavanje svih vrijednosti i koči svaki napredak i vrlo je opasno po zdravlje društva“, kaže Branka Bošnjak, profesorica na Univerzitetu Crne Gore.

Na sajtovima Skupštine, Vlade i većine ostalih državnih institucija nema preciznih podataka o školovanju funkcionera. U biografijama piše da su diplomirani ekonomisti, pravnici i slično, a nigdje ne piše gdje su završili fakultete, dok nekim ne piše ništa o obrazovanju u biografiji.

Tako na primjer na sajtu Skupštine poslanici Anđeli Vojinović piše da je magistarka međunarodnih odnosa, a poslaniku Borisu Bogdanoviću piše da je diplomirani pravnik. Milun Zogović i Maja Vukićević imaju navedeno da su pravnici, ali bez ikakvih detalja o instituciji na kojoj su studirali.

Ministru prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine Slavenu Radunoviću piše da je diplomirani ekonomista, bez daljih informacija.

Iz dokumentacije do koje je CIN-CG došao vidi se da je Radunović upisao Fakultet za obrazovanje diplomiranih pravnika i diplomiranih ekonomista za rukovodeće kadrove – Privredna akademija Novi sad, u treću godinu studija 2008/2009 godine ekonomski smjer, a završio je studije 19.07. 2010. i stekao zvanje diplomirani ekonomista, iako je studirao tri godine.

,,Prema našim internim istraživanjima u javnoj upravi ima oko 25 hiljada lažnih diploma“ kaže za CIN-CG Zarija Pavićević iz organizacije Alternativa Crna Gora.

Najčešće falsifikovane diplome srednje škole

Nakon što je tužilaštvo u BiH pokrenulo veliku akciju provjerere rada visokoobrazovnih ustanova u toj zemlji, Vlada Crne Gora je krajem prošle godine obustavila priznavanje diploma sa četiri univerziteta i dvije visoke škole u Bosni i Hercegovini, protiv kojih se u toj zemlji vode postupci zbog sumnje na nezakonit rad.

Uključujući Nezavisni univerzitet za političke i društvene nauke "NUBL" i Visoku školu za primijenjene i pravne nauke "Prometej" iz Banja Luke, Univerzitet "Victoria International University", Visoku školu "Union" iz Mostara, Internacionalni univerzitet Brčko i Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment "PIM" Banja Luka.

MPNI-ju je od početka 2024. godine, podnijeto 1557 zahtjeva za priznavanje inostranih obrazovnih isprava nivoa visokog obrazovanja stečenih u regionu.

Od ovog broja ukupno je 246 zahtjeva za priznavanje diploma stečenih u BiH, od čega je 31 zahtjev za priznavanje obrazovnih isprava stečenih na ustanovama koje su pod istragom nadležnih organa Bosne i Hercegovine na koje se odnosi privremena obustava priznavanja.

„Od 31 zahtjeva za priznavanje obrazovnih isprava stečenih na ustanovama sa kojih se obustavlja postupak priznavanja, Ministarstvo je pozitivno riješilo i okončalo postupak priznavanja za 18 osoba, u jednom slučaju podnijeta krivična prijava nadležnom tužilaštvu zbog sumnje u falsifikat obrazovne isprave. Za preostalih 12 zahtjeva još uvijek nije okončan postupak priznavanja i biće obustavljen do okončanja istrage nadležnih organa BIH“, kažu za CIN-CG iz MPNI.

MPNI je u toku 2024. godine podnijeto 38 krivičnih prijava tužilaštvu zbog sumnje u falsifikovanje obrazovnih isprava.

Od tog broja pet prijava se odnosi na obrazovne isprave nivoa osnovnog obrazovanja, 31 krivična prijava zbog sumnje u falsifikat obrazovne isprave nivoa srednjeg obrazovanja i dvije prijave za obrazovne isprave nivoa visokog obrazovanja.

„U toku 2024. godine donijeta su 43 rešenja o odbijanju zahtjeva za priznavanaje inostranih obrazovnih isprava svih nivoa obrazovanja zbog spornog statusa ustanove u zemlji porijekla obrazovne isprave ili zbog sumnje u vjerodostojnost obrazovne isprave“, kažu iz MPNI-ja.

Pet prijava su podnijeli 2020. godine, a 2019. podnijete su dvije prijave.

MPNI nema podatke o broju nostrifikovanih diploma sa ovih šest univerziteta za 2020. 2021. 2022. i 2023. zbog, kako kažu, hakerskih napada.

Međutim, prethodno istraživanje CIN-CG-a, koje je rađeno u aprilu prošle godine pokazuje brojeve zahtjeva za nostrifikaciju. Tada su iz MPNI-ja kazali da je svake godine broj zahtjeva za priznavanjem u svrhu zapošljavanja veći i da su diplome najčešće sa privatnih ustanova visokog obrazovanja. Tako je 2018. godine bilo 3 074 podnijetih zahtjeva, 2019. godine 3 059 zahtjeva, 2020. godine 3 505 zahtjeva, 2021. godine 3 046, 2022. godine 5 346 zahtjeva.

„U 2023. godini se nastavlja trend porasta broja zahtjeva za priznavanje obrazovnih isprava stečenih u Ruskoj Federaciji, Republici Turskoj i Ukrajini, pa tako bilježimo ukupan broj od 5 151 zahtjev. Od ovog broja iz regiona imamo 1 646 zahtjeva, Republika Srbija 1 238, Bosna i Hercegovina 323, Republika Sjeverna Makedonija 47, Slovenija 23 i Hrvatska 15 zahtjeva“ rekli su iz MPNI-ja u aprilu prošle godine.

Kada su u pitanju privatne ustanove visokog obrazovanja u Srbiji najveći broj zahtjeva potiče sa Univerziteta ,,MB”, Beograd; Univerziteta ,,Edukons”, Beograd; Univerzitet ,,Union-Nikola Tesla”, Beograd; Visoka medicinska škola strukovnih studija ,,Milutin Milanković”, Beograd.

Kada su u pitanju obrazovne isprave stečene u Bosni i Hercegovini najveći broj zahtjeva su imali za priznavanje obrazovnih isprava stečenih na Univerzitetu Istočno Sarajevo, Univerzitetu u Sarajevu i Nezavisnom univerzitetu Banja Luka (NUBL).

Iz Osnovnog državnog tužilaštva u Podgorici (ODTPG), kažu za CIN-CG da je ovim povodom formirano 43 predmeta u 2024. godini, od čega je u 12 predmeta podnijet optužni predlog, četiri predmeta su ustupljena, a u ostalim je izviđaj u toku.

CIN-CG je putem Zahtjeva o slobodnom pristupu informacijama (SPI) dobio optužne predloge od ODTPG-a.

U 11 optužnih predloga riječ je o lažnim diplomama srednjeg obrazovanja, dok se u samo jednom slučaju radi o stečenom visokom akademskom zvanju i stručnom nazivu – diplomirani menadžer gastronomije.

U 2025. godini su formirana dva predmeta, od kojih jedan po anonimnoj krivičnoj prijavi, i oba se nalaze u početnoj fazi.

Blage kazne za falsifikovanje diploma

U Krivičnom zakoniku Crne Gore piše da ko napravi lažnu ili izda neistinitu ispravu ili preinači pravu ispravu u namjeri da se takva isprava upotrijebi kao prava ili ko takvu lažnu ili neistinitu ispravu upotrijebi kao pravu ili je nabavi radi upotrebe, kazniće se zatvorom do tri godine.

Međutim, praksa pokazuje da su najčešće kazne za falsifikovanje obrazovnih isprava uslovne ili minimalne novčane.

Bošnjak kaže da pravosuđe šalje lošu sliku svojom neažurnošću i blagim kaznama. „Ovo je kompleksan problem i treba mu ozbiljno pristupiti, sa više strana kako bi se vrednovao kvalitet i kako bi najbolji dobili šansu, a ne šoferi i telohranitelji pojedinih javnih ličnosti koji su kupili diplome da upravljaju preduzećima a najbolji da odlaze iz zemlje“.

Javnosti je poznat slučaj pomoćnice direktora Instituta za javno zdravlja Miljane Pavličić koja nikada nije završila Hemijski fakultet Univerziteta u Beogradu, a dokumentacija na osnovu koje radi na rukovodećoj poziciji je falsifikat, otkrile su Vijesti.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija uputilo je inicijativu Ministarstvu pravde da Krivičnim zakonikom prepozna novo krivično djelo - “kupovina i korišćenje lažne diplome”.

Ministarstvo je to učinilo na predlog Međuresorske radne grupe koja se bavi provjerom diploma stečenih u inostranstvu, kojom rukovodi državna sekretarka resora prosvjete Dragana Babović.

Diplome kupovali i na benzinskim pumpama

Tužilaštvo BiH je u julu prošle godine podiglo optužnicu protiv 15 osoba, većinom rektora, dekana i profesora na univerzitetima i šest privatnih visokoškolskih ustanova. Optuženi su za trgovinu najmanje 49 visokoškolskih diploma, uglavnom ekonomske, pravne, tehničko-inženjerske i zdravstvene struke, te menadžmenta.

Među optuženima su Zoran Kalinić, kao dekan NUBL-a, i Dragan Ilić, bivši suvlasnik Visoke škole za primijenjene i pravne nauke "Prometej" iz Banje Luka.

Optužen je i Vladimir Stojanović, koji je bio angažovan kao v.d. rektora na Univerzitetu modernih znanosti "CKM" Mostar, ustanove koja je kasnije nastavila rad kao "Victoria International University". Stojanović je kasnije bio direktor Visoke škole "Union" Mostar.

Tužilaštvo je optužilo i Dragana Đuranovića, kao rektora na Univerzitetu za poslovni inženjering i menadžment "PIM" Banja Luka i poslovnu jedinicu ovog univerziteta u Brčkom.

Svi optuženi se terete za kaznena djela udruživanja radi činjenja kaznenih djela, zloupotrebu službenog položaja ili ovlaštenja, nedozvoljenu trgovinu, krivotvorenje isprava i druga povezana kaznena djela.

Istraga u ovoj operaciji nazvana je "Klaster" i trajala je dvije godine.

U optužnici u koju je CIN-CG imao uvid piše da su Dušan Perić, Vojislav Škrbić, Zoran Kalinić i „NUBL“, tokom 2021. godine omogućili sticanje diplome i zvanja diplomirani ekonomista sa 240 kredita na Ekonomskom fakultetu, smjer Ekonomija i poslovanje.

U dogovoru s Dušanom Perićem i Vojislavom Škrbićem, u matičnim knjigama i službenim evidencijama škole unijeti su neistiniti podaci, uključujući lažni datum upisa na fakultet. Ovo je organizovao Zoran Kalinić, dok je Perić u svojoj evidenciji zabilježio da je sve završeno i da su izdata uvjerenja i diplome.

U optužnici piše da su diplome kupovali u hotelu, na benzinskoj pumpi i u ugostiteljskom objektu za više hiljada eura.

Iz Tužilaštva BiH kažu za CIN-CG da očekuju poziv Suda BiH za nastavak sudskih ročišta u ovom predmetu.

„Ročište za nastavak glavnog pretresa u predmetu Zoran Kalinić i drugi još uvijek nije zakazano. Razlog neodržavanja ročišta su zaprimljeni sporazumi o priznanju krivnje pojedinih optuženih lica u ovom predmetu, a o kojima nije donesena konačna odluka Suda jer su sporazumi dva puta vraćeni na uređenje“ kažu za CIN-CG iz Suda BiH.

Biće provjera diploma

Vlada Crne Gore je od 18. aprila 2024. godine, zadužila MPNI da formira Međuresorsku radnu grupu od predstavnika Ministarstva pravde, Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva finansija, Ministarstva javne uprave, Uprave policije, Državnog tužilaštva, Uprave za inspekcijske poslove, Unije poslodavaca, Privredne komore i predstavnika NVO/Udruženje građana, sa zadatkom da predloži model provjere inostranih obrazovnih isprava o završenom srednjem i visokom obrazovanju stečenom na privatnim i javnim obrazovnim ustanovama u regionu.

MPNI je formiralo Međuresorsku radnu grupu čiji je zadatak da predloži najbolji model provjere inostranih obrazovnih isprava izdatih na obrazovnim ustanovama u regionu. Model provjere će se odnositi kako na obrazovne isprave izdate na nivou srednjeg obrazovanja tako i za one izdate u nivou visokog obrazovanja.

U rad ove grupe uključeni su predstavnici mnogih državnih institucija, Državnog tužilaštva, Privredne komore, Unije poslodavaca, kao i NVO sektora.

Radna grupa je do sada izvršila prikupljanje određenih podataka na osnovu kojih će se uraditi detaljna analiza. Podaci se odnose na strukturu diploma zapolenih u javnom sektoru.

Međuresorska radna grupa je inicirala i izmjene Zakona o priznavanju inostranih obrazovnih isprava i izjednačavanju kvalifikacija. Predlog zakona je usvojila Vlada početkom novembra i isti je u skupštinskoj proceduri

Predloženim izmjenama zakona preciznije se definišu kriterijumi koji su od posebnog značaja za priznavanje inostranih obrazovnih isprava. U tom smislu precizno se definiše da se u postupku priznavanja isprave obavezno, a ne kao do sada fakultativno cijene svi propisani kriterijumi za priznavanje.

''Svaki pojedinac koji smatra da je neko lice steklo diplomu na nezakonit način, može da se obrati nadležnim državnim organima — policiji i tužilaštvu za provjeru vjerodostojnosti iste'', zaključili su iz Ministarstva prosvjete.