Odgovorni tvrde da azbestne vodovodne cijevi nijesu toliko štetne, ali se njihova zamjena pravda radi - zaštite zdravlja ljudi i životne sredine. Procjenjuje se da za tu investiciju treba najmanje 100 miliona eura, a država još nema ni 750 hiljada za projekat

Zdravstvena zaštita stanovništva i ogromni tehnički i ekonomski gubici, zvanično su razlozi zbog kojih Crna Gora mora da krene za Evropom i zamijeni oko 620 kilometara vodovodnih cijevi, napravljenih smješom azbestnih vlakana i cementa. 

Neizvjesno je kada će čitav posao započeti, jer je potrebno 100 miliona eura, a trenutno nema ni 750 hiljada eura za izradu kompletnog glavnog projekta – pokazalo je istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) i nedjeljnika Monitor. 

Privilegiju da ne piju vodu iz azbestno-cementnih cijevi trenutno imaju samo stanovnici Plužina i Petnjice. Drugi mogu jedino da se tješe kako ne postoje pouzdani dokazi o štetnom uticaju unošenja azbestnih vlakana u organizam - ako se piju. Ako se ta vlakna udišu, dokazano su kancerogena.

U Crnoj Gori zabrana stavljanja u promet i upotreba azbestnih vlakana uvedena je tek Zakonom o životnoj sredini iz 2016. godine. Zbog mogućeg kancerogenog dejstva ovaj materijal je u Evropskoj uniji (EU) zabranjen još 2005. godine. Tom uredbom, upotreba proizvoda koji sadrže azbestna vlakna, a koji su instalirani ili bili u upotrebi prije 2005. dopuštena je u EU do njihovog zbrinjavanja, odnosno kraja upotrebnog vijeka, pa se sa istim problemom još nose i mnogi evropski gradovi.

Azbest je imao široku upotrebu u građevinarstvu između 1950. i sredine 80-ih godina prošlog vijeka, kada su cijevi od ovog materijala i cementa postavljene u vodovodne sisteme i u svim zemljama bivše Jugoslavije. 

UDISANJE VLAKANA DOKAZANO OPASNO: Specijalista higijene dr Ivana Joksimović iz Instituta za javno zdravlje (IJZCG), koji kontroliše higijensku ispravnost vode za piće objašnjava za CIN-CG/Monitor da je azbest kristalan i vlaknast sjajan mineral koji je po sastavu silikat, pretežno magnezijuma i gvožđa. Zbog svojih osobina, otpornosti na temperaturu, istezanje i hemikalije, tokom prošlog vijeka, korišten je za i izradu vodovodnih cijevi. 

Tako su ove cijevi još djelovi distributivnih mreža evropskih i svjetskih metropola. Procjenjuje se da ih beogradskom vodovodu ima više od 400 kilometara, a slično je u Budimpešti, Barseloni, Sofiji, Beču, Lisabonu, Varšavi, Roterdamu…

Štetni zdravstveni efekti udahnutih čestica azbesta, kako ističe dr Joksimović, posljedica su dokazanog kancerogenog dejstva.

„Još, međutim, nisu dovoljno razjašnjeni svi detalji u pogledu zdravstvenih efekata unošenja azbesta putem vode za piće koja prolazi kroz azbestno-cementne cevi. Ipak se smatra da je ovakav unos daleko manje značajan sa zdravstvenog aspekta od udisanja čestica azbesta'', navodi Joksimović.

Hidrolog Mihailo Burić za CIN-CG/Monitor kaže da usljed erozije ili fizičkih oštećenja cijevi postoji rizik da se azbestna vlakna nađu u vodi: „Taj rizik je svuda označen kao zdravstveni i azbestne cijevi se izbacuju iz sistema. Azbest se ne rastvara u vodi, pa opasnost po tom osnovu ne postoji“. Buriću nije poznato da je u našim vodama konstatovan azbest. 

On navodi i da hlorisanje vode nosi određene rizike po zdravlje, te da se u savremenim sistemima za prečišćavanje vode koriste UV zraci i ozonizacija. Ovi procesi su, međutim, za naše prilike još skupi. 

„Naše su vode po primarnom kvalitetu u svjetskom vrhu, postoji samo bakteriološki rizik'', kategoričan je Burić. 

NI SZO NEMA SMJERNICE: Upravo taj rizik svake godine konstatuje u svojim izvještajima Agencija za zaštitu prirode i životne sredine - najveći izvori zagađenja površinskih i podzemnih voda su komunalne otpadne vode. U posljednjem objavljenom izvještaju za 2018. godinu stoji: ,,U kontinentalnom dijelu prirodni kvalitet voda skoro na svim izvorištima podzemnih voda pogoršan je dominantno antropogenim uticajima i rezultat je neadekvatne sanitarne zaštite i neodgovarajuće sanitacije slivnog područija''. Podzemne vode u Crnoj Gori obezbjeđuju oko 92 odsto ukupnih količina voda za snabdijevanje naselja.

Svjetska zdravstvena organizacija do sada nije utvrdila kancerogenost azbesta unijetog gutanjem tečnosti, pa zbog toga i ne postoje smjernice o dozvoljenoj količini u vodi. Prepoznat je rizik za radnike koji rade na uklanjanju azbestnih cijevi, jer mogu udahnuti čestice ovog materijala.

„Izloženost azbestu događa se putem inhalacije vlakana prisutnih u zraku i to najčešće u radnom okolišu, u blizini tvornica gdje se koristi azbest, ili u zatvorenim prostorima koji sadrže materijale od azbesta u lošem stanju. Dugotrajna izloženost može izazvati rak pluća i druge plućne bolesti“, navodi se na sajtu Ministarstva zdravlja Hrvatske. 

Na česte medijske natpise u Srbiji, o tome da voda za piće koja protiče kroz azbestne cijevi izaziva rak, iz Instituta za javno zdravlje Batut u Beogradu su objasnili da su - epidemiološke studije na eksperimentalnim životinjama i humanoj populaciji pokazali da postoje štetni efekti na zdravlje ukoliko se azbest unosi u organizam inhalacijom, odnosno vazduhom, a da ih nema ukoliko se unosi vodom za piće.

I direktor Hrvatskog zavoda za toksikologiju dr Franjo Plavšić, kategorično tvrdi da nema štetnosti za zdravlje stanovništva, s obzirom na to da se azbestne čestice ne otapaju u vodi. On je u autorskom članku objavio da je ,,azbest opasan samo ako se udišu njegova vlakna, a progutati ta ista vlakna možete bez straha za svoje zdravlje i živote''.

GUBI SE DVIJE TREĆINE VODE: Cijevi u kojima ima azbesta, na drugoj strani pokazale su nedostatke zbog velikog gubitka vode koja protiče kroz njih. Burić navodi da su tehnički i ekonomski motivi zamjene ovih cijevi značajni, jer se gubi do dvije trećine vode. 

„Pitanje je koliko se realno prikazuju stalni gubici. Neko prikazuje da se gubi 50, neko 70 odsto. Sigurno je da dio gubitaka prouzrokuju azbestne cijevi, jer često pucaju, za razliku od novih plastičnih'', kaže Burić. 

Udruženje vodovoda Crne Gore (UVCG), koje okuplja sva crnogorska vodovodna preduzeća, u junu 2018. počelo je da priprema projekat „Zamjena azbestno-cementnih cijevi u vodovodnim mrežama Crne Gore“. Uprkos uvjeravanju stručnjaka o sigurnosti, i oni su u ciljeve projekta naznačili da se time „obezbjeđuje zdravstvena zaštita stanovništa“, zatim postiže smanjenje gubitaka vode, povećava sigurnost vodosnabdijevanja, enornmo povećava ekonomičnost poslovanja i ispunjavaju zahtjevi EU, što je u skladu sa pregovaračkim Poglavljem 27 o ekologiji. 

Iz Ministarstva održivog razvoja i turizma za CIN-CG/Monitor  su objasnili da zamjena ovih cijevi nije jedno od mjerila za zatvaranje Poglavlja 27, u pregovorima sa Evropskom unijom, ali da „naša država ide u pravcu zamjene zaostalih azbestno-cementnih vodovodnih cijevi, prvenstveno u svrhu zaštite zdravlja ljudi i životne sredine''. 

KOALICIJA 27 UPOZORAVA NA OTPAD: „Distributivnu vodovodnu mrežu u većini gradova čine azbestno-cementne cijevi. Odlaganje građevinskog otpada koji sadrži azbest nije regulisano na adekvatan način'', navodi se u Izvještaju iz sjenke Koalicije 27 (nevladinih organizacija koje se bave ekologijom). Oni su naveli i da je neophodno - podizati svijest javnosti o štetnosti hemikalija, rukovanju sa materijama koja sadrže azbestna vlakna i postupanju sa azbestnim otpadom.

Zahvaljujući podršci Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP), tokom 2019. godine izrađeni su projektni zadaci za 21 opštinu, koji su neophodni za izradu glavnih projekata rekonstrukcije azbestno-cementnih cijevi. 

U okviru lokalnih samouprava posluje 21 gradsko preduzeće za vododvod i kanalizaciju sa ukupno 2.124 zaposlena. Najviše ih je u Podgorici – preko 600.

„Svaki vodovodni sistem u Crnoj Gori ima tehničke i komercijalne gubitke. Na tehničke gubitke utiču starost i kvalitet ugrađene vodovodne mreže i u razvijenim zemljama kreću se od 18 do 22 odsto'', objašnjava predsjednik Skupštine UVCG Bojan Lazović. 

Pored gubitaka koje bilježe i uređene zemlje, specifičnost Crne Gore su i takozvani komercijalni gubici, što je blaži opis nelegalnih priključaka i krađe. 

„Na bazi ispitivanja došli smo do podatka da na krađu vode otpada blizu 18 odsto ukupnih komercijalnih gubitaka, koja se najvećim dijelom dešava u prigradskim naseljima’’, objašnjava Filip Makrid, izvršni direktor podgoričkog Vodovoda i kanalizacije.

Kao najčešći razlog ove vrste gubitaka, on navodi nemogućnost pristupa mreži, jer veći dio prolazi kroz privatna imanja. Rješenje bi, prema Lazoviću i Makridu, bilo izmještanje cjevovoda ispod javne površine, što je dugotrajan proces koji zahtijeva mnogo novca. 

U Herceg Novom, na putu do potrošača, izgubi se blizu 60 odsto vode u ljetnjim i oko 70 odsto u zimskim mjesecima. Gubici su posljedica i toga što u Bijelom Polju, na primjer, vodovodna i  kanalizaciona mreža datira iz 1961. godine. U Nikšiću je prosječna starost cijevi 35 godina. Pojedini djelovi postavljeni su još 1931. godine.

Manje gubitke, po riječima Makrida, u poređenju sa ostalim opštinama ima Podgorica. Uspjeli su da ih sa 61,77 odsto, koliko su iznosili u 2010.godini, smanje na sadašnjih 48-49 odsto.

I pored smanjenja, samo u Podgorici se zbog gubitaka na mreži prospe godišnje vode u tržišnoj vrijednosti od oko sedam miliona eura. Ovu računicu je početkom godine iznio Zoran Mikić, odbornik URA u Skupštini Glavnog grada, ističući da je tako u posljednjih sedam godina prosuto više od 40 miliona eura vode. 

Makrid najavljuje da će u drugoj polovini godine biti završen pilot projekat za smanjenje gubitaka na mreži za područja Donje i Gornje Gorice, Donjih Kokota, kao i naselja Beri, Farmaci, Lekići i Grbavci. 

Azbestno-cementne cijevi su prije 15 godina bile dominantne u vodovodnom sistemu glavnog grada, kaže Makrid, ali su uspjeli da taj procenat sa 60 odsto, smanje na 18 procenata. U Podgorici još ima 136 kilometara ovih cijevi, a „veći pomaci nijesu mogući bez dodatnih sredstava, namjenski predviđenih za ovu vrstu radova''. 

„Zamjena dotrajalih azbestno-cementnih cijevi uslovljena je veličinom cjevovoda koji se mijenja. Cjevovodi manjih prečnika do 100 milimetara uglavnom se mijenjaju polietilenskim cijevima, a većeg prečnika cijevima duktilnog liva ili  čelika'', objašnjava Makrid. 

Procijenjena srednja vrijednost za gradnju jednog metra vodovodne cijevi, prilikom zamjene, iznosi između 80 i 200 eura. Makrid za Podgoricu „prema iskustvima, uzimajući u obzir urbane uslove gdje se i nalazi najveći broj“, procjenjuje da će koštati od 120 do 180 eura po metru.

Iz MORTA računaju da je za izradu samo prve faze glavnog projekta, kojim bi se planirala zamjena cijevi u dužini od 129 kilometara, neophodno 170 hiljada eura. 

„Navedena sredstva potrebno je planirati u okviru budžeta jedinica lokalnih samouprava, uz podršku kapitalnog budžeta. Rok za izradu glavnih projekata rekonstrukcije azbestno-cementnih cijevi biće definisan nakon obezbjeđivanja finansijskih sredstva, nakon čega će započeti rekontrukcija“, kazali su iz ovog ministarstva. 

Uz procjenu da je za izradu kompletnog glavnog projekta zamjene oko 620 kilometara cijevi, potrebno 750.000 eura, Lazović podsjeća da vodovodi nisu jedinstven sistem kao Elektroprivreda Crne Gore, već su osnivači i vlasnici opštine.

„Samim tim sve investicije, među kojim je i zamjena dotrajalih cjevovoda zavisi od finansijske situacije u kojoj se vodovodna preduzeća nalaze'', objašnjava Lazović.

Rizično u zgradama starijim od 20 godina

„Koliko danas u Crnoj Gori ima azbestno- cementnih cijevi kroz koje teče voda,“ pitao je poslanik DF- Branko Radulović, tadašnjeg ministra  održivog razvoja i turizma Pavla Radulovića, na skupštinskom zasjedanju u oktobru prošle godine. „Znajte da ima 3.000 ljudi koji zvanično obole od kancera. Hiljadu i pet stotina se izliječi, a hiljadu petsto umre. To su podaci IZJ“, rekao je poslanik Radulović.

„Odrasli smo ljudi, možemo da pričamo bajke, ali azbestne cijevi i dalje postoje, azbestni krovovi postoje, azbestne fasade i dalje postoje u određenim djelovima Crne Gore. Ti su građani upozoreni. Ja se nadam da država ima snage, da će se tamo gdje bude socijalnog programa, te stvari regulisati, jer građani ne mogu sami da izađu iz te priče. I nije samo priča o azbestu, čuli ste da 16 vodovodnih preduzeća ne mjeri zahvat (voda namijenjena za ljudsku potrošnju jeste voda koja se zahvata iz izvorišta i ima kvalitet propisan za sirovu vodu). Dakle, mi ne znamo šta oni crpe“, rekao je tada bivši ministar Pavle Radulović.

Agencija za zaštitu prirode i životne sredine je prije tri godine izdala Priručnik za rukovanje materijalima koja sadrže azbestna vlakna. U njemu se navodi da, ako je objekat izgrađen prije 2000. godine, može se, kao pretpostavka, uzeti da je u njemu azbest prisutan. Navodi se i gdje je sve azbest u domaćinstvima ugrađivan: u spoljašnjim ili pregradnim zidovima, starim salonit pločama na krovovima, kao izolator u rernama, bojlerima ili kotlovima za parno grijanje...

Mediji u okruženju prenose izjave stručnjaka, da je u bivšoj SFRJ, azbest korišten prilikom izgradnje fabrika, hala, ali i cijelih stambenih blokova, zdravstvenih i školskih objekata. 

Poznat je slučaj azbestnog naselja Bele Vode, u Beogradu, u kome su vlasnici stanova protestovali zbog učestalog obolijevanja od kancera. Nakon deset godina protesta, cijelo naselje je preseljeno, a rušenje starog koje je počelo 2006. završeno je krajem 2011. Sada su tamo nove zgrade.

Uzrok najtežih bolesti

Glavne bolesti koju uzrokuje udisanje azbestih vlakana su mezoteliom, rijetka vrsta kancera uvijek smrtonosan, rak pluća (visoka smrtnost), i druga oboljenja pluća: azbestoza (ne rezultira najčešće smrtnošću, ali se radi o progresivnoj bolesti) i difuzna zadebljanja pleure (nije smrtonosno), navodi se na sajtu Ministarstva zdravlja Hrvatske. Tu se citiraju i podaci Svjetske zdravstvene organizacije da je u svijetu 125 miliona ljudi izloženo azbestu na radnom mjestu: ,,Tokom 2004. godine rak pluća povezan s azbestom, mezoteliom i azbestoza zbog izloženosti azbestom na poslu, uzrokovali su smrt kod 107.000 ljudi, a kod 1.523.000 izloženost je rezultirala zdravstvenim posljedicama koje izazivaju prijevremenu smrt''.

Ne postoji poznati lijek za ove, često smrtne bolesti izazvane azbestom, navodi se na sajtu Vlade Slovenije: ,,Izloženost azbestu i dalje ostaje glavni problem u postupcima uklanjanja, rušenja i održavanja. Zbog dugog kašnjenja, bolest se može pojaviti čak 20 do 40 godina nakon izlaganja. Kako se upotreba azbesta u Evropi povećavala do kraja 1970-ih, godišnji broj zloćudnih bolesti nastavit će se povećavati čak i u onim zemljama koje su prve zabranile upotrebu. U nekim državama članicama godišnji broj bolesti zbog izloženosti azbestnim vlaknima će doseći vrhunac tek oko 2030. godine''. 

Malo hlora, mutno i ponekad slano

Specijalista higijene dr Ivana Joksimović kaže da se na osnovu rezultata analiza iz prethodnih godina može reći da je kvalitet vode za piće u Crnoj Gori zadovoljavajući, a da bi trebalo da se radi na njegovom očuvanju zaštitom izvorišta i unapređenjem sistema za snabdjevanje.

,,Ako analiziramo rezultate ispitivanja vode za piće iz gradskog vodovodnog sistema, možemo zaključiti da je uzrok neispravnosti u najvećem broju slučajeva bio nedostatak rezidualnog hlora i povećana mutnoća (u periodu obilnih padavina). Osim toga na pojedinim vodovodima, naročito u periodu malih voda, na primorju dolazi do zaslanjivanja'', kaže Joksimović. 

Prema rezultatima mikrobioloških ispitivanja IJZCG, tokom 2019, svega 2,95 odsto uzoraka hlorisanih voda nije zadovoljilo propisane norme zdravstvene ispravnosti, najčešće zbog povećanog ukupnog broja bakterija i identifikacije koliformnih bakterija. 

,,Značajno veći procenat neispravnih uzoraka je registrovan na mjernim mjestima u lokalnim, seoskim vodovodnim sistemima, što ukazuje na potrebu aktivnijeg praćenja u narednom periodu'', ističe Joksimović.

Predrag NIKOLIĆ

Experts claim that asbestos water pipes are not so harmful, but their replacement is primarily to protect human health and the environment. It is estimated that the investment requires at least 100 million euros, while the state still does not have 750 thousand for the project

Health protection of the population and huge technical and economic losses are officially the reasons why Montenegro has to follow the example of other European countries and replace about 620 kilometers of water pipes, made with a mixture of asbestos fibers and cement.

It is uncertain when the whole work will start because 100 million euros are needed, and currently, there is not even 750 thousand euros for the project development - the research of the Center for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG) and the weekly Monitor has shown.

Currently, only the residents of Plužine and Petnjica have the privilege of not drinking water from asbestos-cement pipes. Others can only comfort themselves that there is no reliable evidence of the harmful effects of ingesting asbestos fibers. However, inhaling asbestos can cause cancer.

In Montenegro, the ban on placing on the market and use of asbestos fibers was introduced only by the 2016 Law on the Environment. Due to the possible carcinogenic effect, this material was banned in the European Union (EU) in 2005. This regulation allows the use of products containing asbestos fibers, installed or in service before 2005, in the EU until their disposal, i.e. the end of their service life, so many European cities still face the same problem.

Asbestos was widely used in construction between 1950 and the mid-1980s when pipes made of this material and cement were installed in water supply systems in all countries of the former Yugoslavia.

Inhalation of asbestos fibers proven dangerous: Hygiene specialist Dr. Ivana Joksimović from the Institute for Public Health (IPH), who conducts the sanitary analysis of drinking water, explains for CIN-CG/Monitor that asbestos is a naturally occurring fibrous silicate mineral, mostly magnesium and iron. Due to its characteristics - resistance to temperature, stretching, and chemicals, it was used for the production of water pipes during the last century.

Thus, these pipes are still part of the distribution networks of European and world capitals. It is estimated that there are more than 400 kilometers of them in the Belgrade water supply system, and it is similar in Budapest, Barcelona, Sofia, Vienna, Lisbon, Warsaw, Rotterdam…

Harmful health effects of inhaled asbestos particles, as Dr. Joksimović points out, are a consequence of the proven carcinogenic effect.

"However, not all the details regarding the health effects of asbestos intake through drinking water passing through asbestos-cement pipes have been clarified yet. Nevertheless, it is considered that ingesting is far less harmful from the health aspect than the inhalation of asbestos particles ", Joksimović states.

Hydrologist Mihailo Burić told CIN-CG/Monitor that due to erosion or physical damage to the pipes, there is a risk that asbestos fibers can be found in the water: “This is everywhere marked as a health risk and asbestos pipes are phased out from the residential, commercial and industrial piping. Asbestos does not dissolve in water, so there is no danger on that basis." It is not known to Burić if asbestos has been found in our waters.

He also states that chlorination of water carries certain health risks, and those modern systems for water purification use UV rays and ozonation. However, these techniques are still way too expensive for Montenegro.

"Our waters are at the top in the world in terms of primary quality, there is only a bacteriological risk", Buric explicitly stated.

The World Health Organization (WHO) has no guidelines: This is exactly the risk that the Nature and Environment Protection Agency (NEPA) states in its reports every year - the biggest sources of surface and groundwater pollution are municipal wastewater. The latest published report for 2018 states: "In the continental part, the natural water quality at almost all groundwater sources is worsened by predominantly anthropogenic influences and is the result of inadequate sanitary protection and inadequate sanitation of the catchment area." Groundwater in Montenegro provides about 92 percent of the total amount of water to supply settlements.

The World Health Organization has so far not determined the carcinogenicity of asbestos ingested by drinking water, so there are no guidelines on the permitted amount in water. A risk has been recognized for people working on the removal of asbestos pipes because they can inhale particles of this material.

"Asbestos exposure occurs through inhalation of fibers present in the air, most often in the work environment, near factories where asbestos is used, or indoors containing asbestos materials in poor condition. Prolonged exposure can cause lung cancer and other lung diseases ", is stated on the website of the Ministry of Health of Croatia.

The Institute of Public Health 'Batut' in Belgrade reacted to the frequent media reports in Serbia that drinking water flowing through asbestos pipes causes cancer, saying that epidemiological studies on experimental animals and the human population have shown that there are harmful effects on health if asbestos is inhaled, but that there are no harmful effects if ingested with drinking water.

The director of the Croatian Institute of Toxicology, Dr. Franjo Plavšić, also categorically claims that there is no harm to the health of the population, considering that asbestos particles do not dissolve in water. He has stated in the author's article that "asbestos is dangerous only if its fibers are inhaled, while they can’t cause health problems if swallowed."

TWO-THIRDS OF WATER ARE LOST: Pipes containing asbestos, on the other hand, showed shortcomings due to the large loss of water flowing through them. Burić states that the technical and economic motives for replacing these pipes are significant because up to two-thirds of water is lost.

"The question is how realistically the constant losses are shown – according to some the loss is 50 percent, and according to others 70 percent. It is certain that part of the losses is caused by asbestos pipes, because they often burst, unlike new plastic ones ", Burić says.

The Association of Waterworks of Montenegro (AWM), which brings together all Montenegrin water companies, began preparing the project "Replacement of asbestos-cement pipes in the water supply networks of Montenegro" in June 2018. Despite assurances from experts that asbestos pipes are safe, they also indicated in the project's objectives that its replacement "provides health protection to the population", then reduces water losses, increases water security, enormously increases business efficiency, and meets EU requirements, which is in line with the negotiating Chapter 27 – Environment and Climate Change.

The Ministry of Sustainable Development and Tourism (MSDT) explained to CIN-CG/Monitor that the replacement of these pipes is not one of the criteria for closing Chapter 27, in negotiations with the European Union, but that "our country is replacing the remaining asbestos-cement water pipes, primarily to protect human health and the environment”.

COALITION 27 IS WARNING OF WASTE: "The distribution water supply network in most cities consists of asbestos-cement pipes. Disposal of construction waste containing asbestos is not adequately regulated ", it is stated in the Shadow Report of the Coalition 27 (non-government organizations dealing with ecology). They also stated that it is necessary to raise public awareness about the harmfulness of chemicals, handling substances containing asbestos fibers, and handling asbestos waste.

Thanks to the support of the United Nations Development Program (UNDP), in 2019, project tasks were prepared for 21 municipalities, necessary for the development of major projects for the reconstruction of asbestos-cement pipes.

Within the local self-governments, there are 21 city companies for water supply and sewerage with a total of 2,124 employees. Most of them are in Podgorica - over 600.

"Every water supply system in Montenegro has technical and commercial losses. The technical losses are affected by the age and quality of the installed water supply network, and in developed countries, they range from 18 to 22 percent ", Bojan Lazović, the President of the Assembly of the Association of Waterworks of Montenegro, explains.

In addition to the losses recorded by developed countries as well, the specificity of Montenegro is the so-called commercial losses, which is a euphemism of illegal connections and theft.

"Based on the research, we came to the data that water theft accounts for close to 18 percent of total commercial losses, which mostly happens in suburban settlements," Filip Makrid, the executive director of Podgorica's Water and Sewerage Company, explains.

As the most common reason for this type of loss, he states the impossibility of access to the network, because most of it passes through private properties. The solution, according to Lazovic and Makrid, would be to relocate the pipeline under public space, which is a lengthy process that requires a lot of money.

In Herceg Novi, on the way to the consumers, close to 60 percent of water is lost in the summer and about 70 percent in the winter months. The losses are also a consequence of the fact that in Bijelo Polje, for example, the water supply and sewerage network dates from 1961. In Nikšić, the average age of pipes is 35 years, while some parts were installed in 1931.

According to Makrid, Podgorica has smaller losses compared to other municipalities. They managed to reduce them from 61.77 percent in 2010, to the current 48-49 percent.

Despite the reduction, only in Podgorica, due to losses on the network, there is an annual loss of water in the market value of about seven million euros. This calculation was made at the beginning of the year by Zoran Mikić, a member of the Civic Movement United Reform Action (URA) in the Assembly of the Capital, emphasizing that more than 40 million euros of water have been spilled in the last seven years.

Makrid announces that a pilot project to reduce network losses for the areas of Donja and Gornja Gorica, Donji Kokoti, as well as the settlements of Beri, Farmaci, Lekići, and Grbavci, will be completed in the second half of the year.

Asbestos-cement pipes were dominant in the capital's water supply system 15 years ago, but they managed to reduce it from 60 to 18 percent. There are still 136 kilometers of these pipes in Podgorica, and "greater progress is not possible without additional funds, earmarked for this type of work", Makrid says.

"The replacement of dilapidated asbestos-cement pipes is conditioned by the size of the pipeline that is changing. Pipelines with smaller diameters up to 100 millimeters are mostly replaced by polyethylene pipes, and larger diameters with ductile iron or steel pipes,” Markid explains.

The estimated average value for the construction of one meter of water pipe, when replaced, is between 80 and 200 euros. Makrid said that "according to experience, taking into account the urban conditions where the largest number has been located the costs for Podgorica will range from 120 to 180 euros per meter".

MSDT calculates that 170 thousand euros are needed for the preparation of the first phase of the main project, which would replace the 129-kilometer-long pipe.

"These funds need to be planned within the budget of local self-government units, with the support of the capital budget." The deadline for the development of the main projects for the reconstruction of asbestos-cement pipes will be defined after the provision of financial funds, after which the reconstruction will begin," the Ministry has stated.

Assessing that 750,000 euros are needed to make the complete main project for the replacement of about 620 kilometers of pipes, Lazović states that water supply systems are not a unique system like the Electric Power Industry of Montenegro, because the founders and owners are the municipalities.

"Therefore, all investments, including the replacement of dilapidated pipelines, depend on the financial situation of the water supply companies," Lazović explains.

Risky in buildings older than 20 years

At the parliamentary session in October last year, MP of Democratic Front (DF) Branko Radulović asked then Minister of Sustainable Development and Tourism Pavle Radulović if he knew how many asbestos-cement pipes through which water flows in Montenegro were there. "There are 3,000 people who officially get cancer. One thousand five hundred are cured, and one thousand five hundred die. These are IPH's data," Radulović said.

"We are grown people, we can tell fairy tales, but asbestos pipes, roofs, and facades still exist in certain parts of Montenegro. These citizens have been warned. I hope that the state will regulate it through the social program since the citizens cannot finance the replacements themselves. And it’s not just about asbestos. You’ve heard that 16 water companies don’t measure abstraction (water intended for human consumption is water abstracted from a spring and has the quality prescribed for raw water). So, we don't know quantities they abstract" former Minister Pavle Radulović said at the time.

The Nature and Environment Protection Agency issued a Manual on the Handling Materials Containing Asbestos Fibers three years ago. It states that, if the facility was built before 2000, it can be assumed that asbestos is present in it. It is also stated where asbestos was installed in households: in external or partition walls, old panels on roofs, as an insulator in ovens, water heaters, or steam heating boilers…

The media in the region published the statements of experts that in the former SFRY, asbestos was used during the construction of factories, halls, but also entire apartment blocks, health, and school facilities.

There is a well-known case of the asbestos settlement of Bele Vode, in Belgrade, in which apartment owners protested against the frequent occurrence of cancer. After ten years of protests, the entire settlement was relocated, and the demolition of the old one, which began in 2006, was completed in late 2011. Now the new buildings are there.

The cause of the most serious diseases

According to the website of the Croatian Ministry of Health, the main diseases caused by inhalation of asbestos fibers are mesothelioma (a rare type of aggressive and deadly form of cancer), lung cancer (high mortality), and other lung diseases: asbestosis (does not result in mortality, but it is a progressive disease) and diffuse pleural thickening (not life-threatening). It also states data from the World Health Organization that 125 million people worldwide are exposed to asbestos in the workplace: “During 2004, asbestos-related lung cancer, mesothelioma and asbestosis due to asbestos exposure at work caused the deaths of 107,000 people, at 1,523,000, the exposure resulted in health consequences that cause premature death”.

There is no cure for these often deadly diseases caused by asbestos. According to the Slovenian government's website: "Asbestos exposure remains a major problem in removal, demolition and maintenance procedures. Due to the long delay, the disease can appear even after 20 to 40 years after exposure. As asbestos use in Europe increased until the late 1970s, the annual number of malignancies will continue to increase even in those countries that first banned its use. In some Member States, the annual number of asbestos-related diseases will reach its peak only around 2030."

A little chlorine, cloudy and sometimes salty

Hygiene specialist Dr. Ivana Joksimović says that based on the results of analyzes from previous years, it can be said that the quality of drinking water in Montenegro is satisfactory, and that work should be done to preserve it by protecting the source and improving the supply system.

"If we analyze drinking water test results from the city water supply system, we can conclude that the cause of the malfunction was mostly the lack of residual chlorine and increased turbidity (during periods of heavy rainfall). In addition, on some water supply systems, especially in the period of low waters, salinization occurs on the coast ", Joksimović says.

According to the results of microbiological tests of the Institute of Public Health of Montenegro, during 2019, only 2.95 percent of chlorinated water samples did not meet the prescribed health standards, most often due to the increased total number of bacteria and the identification of coliform bacteria.

"A significantly higher percentage of defective samples was registered at measuring points in local, rural water supply systems, which indicates the need for more active monitoring in the coming period," Joksimović points out.

 Predrag NIKOLIĆ

Državne institucije prepustile rijeci da sama riješi problem zagađenosti i ekocida nizvodno od Bijelog Polja. Kvalitetne ribe sve manje, u njima pronađeni teški metali, a broj ribolovaca smanjen za tri četvrtine.

„Više niko ne lovi ribu u Limu, zbog zagađenja ne je jedu i ne daju djeci. Riblji fond je smanjen. Nema ni deset odsto nekadašnjeg“, kaže Ismet Softić, predsjednik Sportsko-ribolovnog kluba „Sinjavac“ za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).

On ističe da su 2009. godine izdali 828 sportskih ribolovnih dozvola, a prošle samo 220. Ko će da truje najbliže i sebe ribom koja je nekad hranila ljude ovog kraja.

Pored Lima danas je više od 270 nelegalnih deponija. Veliki je broj industrijskih zagađivača, a u rijeku se ulivaju i neprerađene otpadne vode iz pola vijeka stare i 185 kilometara duge kanalizacione mreže u Bijelom Polju. Sve to pretvorilo je rijeku u jedan od najzagađenijih vodotoka u Crnoj Gori.

Zbog zagađenja, iz Lima nestaje pastrmka i pojedine biljne vrste, a nastanjuju se druge koje podnose ispuštene otrove. U ribama su stručnjaci otkrili i veliku koncentraciju teških metala.

Iako je proglašen rijekom od državnog značaja, uprkos upozorenjima stručnjaka i obavezama iz Pregovaračkog poglavlja 27, institucije države malo čine da se stanje Lima popravi­ – pokazalo je istraživanje koje je sproveo CIN-CG.

Ministarstvo održivog razvoja i turizma i njegova Agencija za zaštitu prirode i životne sredine (Environment protection Agency of Montenegro –EPA), kao i Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja sa Upravom za vode, nemaju sveobuhvatnu analizu rijeke Lima, nanosa, životinjskog i biljnog svijeta, zemljišta, stepena ugroženosti.

Uprava za vode nema vodni katastar. Oni optužuju opštine da kasne sa podacima. Bjelopoljska opština nije ni započela planiranu gradnju prečišćivača otpadnih voda. Kazne za zagađivače su simbolične i često zastarijevaju. Simbiolične kazne od nekoliko stotina eura za pojedince, do hiljadu za kompanije koje uporno ne ugrađuju postrojenja za prečišćavanje, više stimuliše nego što opominje zagađivače.

Povremeni slučajevi pomora ribe ili promjene boje rijeke zbog ispuštenog otrova, najčešće završavaju prijavama policije protiv NN lica i beskonačnim izviđajima bez rezultata. Na čitavom sjeveru države, Lim i ostale rijeke nadgleda jedan inspektor.

POMOR JE BIO, A ISTRAGA TRAJE: Izvor Lima je bistar kao suza. Rijeka izvire iz Plavskog jezera, sakupljajući duž 83 kilometra svog toka kroz Crnu Goru potoke i rječice sa teritorije Andrijevice, Berana i Bijelog Polja. U vrijeme SFRJ, ogromno zagađenje počinjalo je već od Berana zbog ispuštanja otrova iz fabrike sulfatne celuloze i papira koja je zatvorena krajem prošlog vijeka. Alarmantno stanje je sada kod Bijelog Polja i nizvodno. Međunarodna rijeka dunavskog sliva, potom, prolazi kroz Srbiju, a zatim u BiH, na 220-om kilometru uvire u Drinu.

U Informaciji o stanju životne sredine, koju je 2018. godine objavila EPA, navodi se da je rijeka ispod Bijelog Polja “van svih propisanih klasa” i “nije upotrebljiva”, pod uticajem “zagađenja koja su evidentirana kroz sadržaj fosfata, nitrita,TOC-a i jonski odnos Ca/Mg”.

Loše stanje potvrdio je nedavno i tim stručnjaka sa Prirodno-matematičkog fakulteta (PMF) iz Podgorice. Studija ekosistema rijeka Lim, Ljuboviđe i Bistrice, objavljena krajem januara  pokazuje da su na zagađenje najviše uticale industrijske i komunalne vode, dok je uništenju ribe doprinio i krivolov.

Studiju je inicirala lokalna vlast poslije pomora veće količine ribe zbog izlivanja otpadnih voda 2. septembra 2019. Kao i brojne prijave, i ova je u fazi izviđaja.

Policija je u saradnji s ekološkom, poljoprivrednom i inspekcijom za vodoprivredu nakon vještačenja, Osnovnom državnom tužilaštvu (ODT) u Bijelom Polju, 28. februara 2020. godine podnijela krivičnu prijavu protiv „Mesoprometa“ d.o.o i odgovornog lica H. F. (33), kao i protiv kompanije „Milka MDK“ d.o.o. i rukovodioca M. Ć. (31).

Iz “Mesoprometa” ni nakon više pokušaja nisu htjeli da to komentarišu za CIN-CG, a iz “Milke MDK”su kazali da se ne osjećaju odgovornim.

„To je proces dokazivanja koji traje. Mi ćemo pokušati da dokažemo da nismo odgovorni za pomor ribe”, kazao je izvršni direktor “Milka MDK” Ivan Žunić.

Dva i po mjeseca poslije ovog incidenta došlo je do drugog, kada je u Limu primijećena crna mrlja, zbog čega je podnesena krivična prijava protiv NN lica, a izviđaj je u toku.

DUGO I PREDANO UNIŠTAVAJU RIJEKU: Profesor na PMF-u i član tima koji je radio Studiju ihtiolog Danilo Mrdak, tvrdi da se na devastaciji Lima “radilo predano i dugo”.

“Totalna nebriga ispliva na površinu tek kad mrtve ribe počnu da plutaju. Tada se ljudi zapitaju šta se dešava, lokalno ribolovno društvo digne glas, društvene mreže se usijaju, a mediji krenu da izvještavaju. Ovo je odraz višedecenijske nebrige, po principu to je tekuća voda pa će odnijeti. Rijeka nosi do jednog momenta i kada više nema mjesta za sav otpad i otrov imamo ovakvu situaciju“, kazao je Mrdak za CIN-CG.

On ističe da su zbog zagađenja „pastrmke postale toliko rijetke da se mogu smatrati ugoženim“.

„Množe se vrste koje su tolerantnije na zagađenje i smanjeni kiseonik, što ide u prilog tezi da je promijenjena struktura ribljih zajednica. Dobra stvar je da su ove promjene reverzibilne i da će se jednom, kada se popravi stanje, vratiti i ribe koje su sada rijetke, ili ih nema“, rekao je Mrdak.

Pokazatelj zagađenja su, kaže, pojava beskičmenjaka u nauci poznate vrste iz grupe Oligochetae, Diptera i Nematoda, koje se razvijaju u takvom ambijentu.

U Analizi zagađenosti vode Lima rađenoj tokom 2015. i 2016. godine, ekološkinja Danijela Veličković, pronašla je teške metale, gvožđe, bakar i cink u skobalju i klijenu. U mišićnom tkivu bilo je oko 57,5 miligrama gvožđa po kilogramu, što je iznad granične vrijednosti crnogorskog pravilnika o kvalitetu i sadržaju teških supstanci, mitotoksina i drugih toksina u hrani.

Veličkovićeva je i članica komisije koja je radila Lokalni plan zaštite životne sredine opštine Bijelo Polje 2019. – 2023.godine (LEAP) i zaključila da je “Lim najzagađeniji i najzapušteniji vodotok u državi.

Najveći zagađivači su, kaže ona, farme stoke i pilića, klanice, domaćinstva, fabrike za ekspoloataciju šljunka i pijeska, štamparije i mljekare.

“Kada se u rijeke izlivaju velike količine neprečišćenih komunalnih i industrijskih otpadnih voda, kao kod nas, dolazi do znatnog poremećaja prirodne ravnoteže i zagađenja opasnih po zdravlje stanovništva“, kaže Veličković.

Na području Berana prošle godine na obalama rijeke popisana su 42 neuređena odlagališta građevinskog i komunalnog, a nedostaju podaci o ostalim vrstama otpada. U Katalogu nelegalnih odlagališta Bijelog Polja registrovano je više od 230, sa svim vrstama otpada, osim medicinskog.

DOZVOLE NA RIJEČ: Prema podacima Uprave za vode, privremene vodne dozvole za ispuštanje tehnoloških otpadnih voda u Lim imaju „Mesopromet“, „Eko-meso“ i „MI Burko“. Ova bjelopoljska preduzeća su dužna da ispituju kvalitet i količinu otpadnih voda. Ostala nisu, pa je nepoznato šta sve odlazi u rijeku.

Uvidom u dokumentaciju koja je novinarki CIN-CG omogućena u prostorijama Uprave za vode, vodna dozvola „MI Burku“ je izdata, uprkos neprovjerenom radu postrojenja za prečišćavanje, zbog, kako je navedeno, nepristupačnog terena. To je suprotno Pravilniku o izdavanju vodnih akata, jer bi komisije Uprave trebalo da provjere ispravnost postrojenja za sva preduzeća kojima je izdata vodna dozvola.

Vodnu dozvolu za ispuštanje otpadnih voda nema ni Vodovod i kanalizacija „Bistrica“ u Bijelom Polju - gradu gdje prema posljednjem popisu živi 46 hiljada stanovnika, dok kanalizacioni sistem sakupljanja i odvođenja otpadnih voda koristi 16 hiljada ljudi, odnosno 32,5 odsto. U izvještaju o radu „Bistrice“ za 2018. godinu pokazuju da je kanalizaciona mreža stara od 40 do 55 godina izgrađena od skoro svih poznatih materijala, čelika, livenog gvožđa, PVC, polietilena, cinka....

Direktor „Bistrice“ Mladen Bulatović za CIN-CG kaže da „moraju da se stvore uslovi da bi se implementirali zakoni koji uređuju vodnu oblast“. Potrebno je postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) čiji je početak izgradnje planiran za 2019. godinu, pa odložen, jer nije bilo novca. Predviđeno je da obuhvati gradsku i industrijsku zonu, odnosno lijevu obalu Lima, što je ekvivalent 20 hiljada građana.

U LEAP-u se navodi i da je “uvidom na terenu identifikovano oko 500 lokacija ispuštanja sanitarnih otpadnih voda, te da je zbog granja i rastinja na Limu i pritokama nemoguće u potpunosti pronaći svaku kanalizacionu cijev”.

Od 2015. do 2020. godine, inspektor za vode je donio 21 rješenje za pribavljanje vodnih dozvola. Četiri firme čija imena je Uprava za inspekcije odbila da saopšti, kažnjene su po pet stotina eura i dat im je rok da je pribave. Tri preduzeća je još nemaju, pa su zbog toga kažnjene sa hiljadu eura.

U katastru potencijalih zagađivača, izvedenog iz LEAP-a, navodi se da uređaje za prečišćavanje voda nemaju mljekara “Milka MDK”, dvije farme pilića i kokošaka “Beganović”, štamparija “Merkator” i “Pegaz”, dva preduzeća za obradu drveta  “Brenta”, d.o.o. “Selektor”, “Bau Centar” i “Gradišta Komerc”.

Novinarka CIN-CG  je vidjela ispusne cijevi ispred preduzeća i farmi koje nemaju vodnu dozvolu za ispuštanje otpadnih voda.

Među njima su dvije farme pilića i kokošaka “Beganović” u Bijelom Polju. Ovlašćeni zastupnik i osnivač Senad Beganović odbio je da odgovori na pitanje CIN-CG o tome na koji način planira da zaštiti rijeku.

Pored autoservisa i objekta za tehnički pregled vozila “Wagen” novinarka je, takođe, primijetila dvije ispusne cijevi. Iz jedne su bili uočljivi i tragovi crne tečnosti. Izvršni direktor preduzeća Refik Kasumović tvrdi da to nije ispušteno iz prostorija preduzeća.

“Mi nismo klasični autoservis, te naše otpadne vode ne mogu značajno zagaditi Lim. Obje cijevi su kanalizacione, otpadne vode iz autoservisa idu u bazen koji se redovno prazni i to radi komunalno preduzeće”, kazao je Kasumović. Iz Vodovoda i kanalizacije potvrdili su za CIN-CG da otpadne vode iz tog i svih bazena koje prazne, ispuštaju u - rijeku.

Otpadne vode i organski otpad nalaze se ispred farme “Franca Oluja” na zemljištu uz Lim. Iz “Mesoprometa”, čija je ovo kooperativna farma, odbili su da o tome odgovore na pitanja CIN-CG-a.

„Nemamo uređaje za prečišćavanje otpadnih voda, niti ćemo ga graditi, jer nema potrebe. Sve naše tehnološke otpadne vode se sakupljaju i njih odvozi preduzeće za sanitarnu i ekološku zaštitu “Hemosan” iz Bara“, tvrdi za CIN-CG vlasnik štamparije „Pegaz“ Zoran Loktionov. Iz „Hemosana“ su za CIN-CG, međutim, kazali da nemaju ništa sa otpadnim vodama iz Pegaza, te da su u određenom periodu 2019. godine odvozili ambalažu i boje.

Zbog izlivanja crvene boje iz preduzeća „Pegaz“ u pritoku Lješnicu, a potom i u Lim 22. marta 2019. godine, Loktionov je platio kaznu 1.200 eura. Iz firme su tvrdili da je riječ o grešci radnika.

Direktor „Milka MDK“ Ivan Žunić je kazao da se otpadne vode iz mljekare slivaju u zajednički šaht kanalizacionog odvoda i da se na taj način prečišćavaju.

„To je onda problem koji treba da riješi sistem gradske odvodne kanalizacije na koji smo priključeni. Redovno plaćamo i za kanalizaciju, 50 odsto od utrošene vode“, rekao je Žunić.  Mljekara, prema njegovim riječima, ima iste proizvode 40 godina, nikada nisu zagađivali rijeku, ali će ipak graditi uređaje za prečišćavanje, kada im odobre novac iz evropskog programa za ruralni razvoj IPARD, sa 50 odsto bespovratne podrške.

Prema pravilnicima izvedenim iz Zakona o vodama, „Milka MDK“ trebalo bi da ima vodnu dozvolu za ispuštanje otpadnih voda, a inspekcija da kažnjava one koji je nemaju.

Ostalih sedam preduzeća iz bjepoljskog Katastra potencijalih zagađivača, “Fishpond Kasumović”, autoperionica “Damjanović”, “Optikon Bistrica”, JU “Opšta Bolnica”, Dom zdravlja, mesara “Denko” i “Mesopromet” imaju uređaje za prečišćavanje, ali Veličković i tu ima zamjerke.

“Imaju određene uređaje, taložnike, jame, šahtove za primarno prečišćavanje otpadnih voda, pa bi inspekcija trebalo da provjeri rad tih postrojenja“, kaže Veličković.

Loš primjer je bolnica u Bijelom Polju, iz koje sanitarne i fekalne vode odlaze do taložnika sagrađenog 1975. a rekonstruisanog 1999. godine, pa se nedovoljno prečiščene izlivaju u Lim.

„Otpadne vode iz staračkog doma i jednog dijela naselja su priključene na taložnik, te je teško odrediti precizno količinu fekalnih i otpadnih voda“, navodi se u Katastru potencijalnih zagađivača.

Iz bolnice za CIN-CG su rekli da je sa postrojenjem sve u redu, a da bi njegovom provjerom i ispitivanjima trebalo „da se bave druge institucije“.

Kao pozitivan primjer, Veličković izdvaja autoperionicu Damjanović, čiji vlasnik Vuk Damjanović donosi dobru praksu iz Švajcarske gdje živi. Ova kompanija, prema dostupnim dokumentima, koristi najsavremenije metode prečišćavanja otpadnih voda.

„To je separator 2.000 litara zapremine, opremljen sa više filtera, koji u potpunosti čiste vodu i zadržavaju prljavštinu, osmišljen tako da je životna sredina zaštićena. Postrojenje posjedujemo od osnivanja, za njega smo se odlučili isključivo zbog zaštite Lima i biodiverziteta“, kazao je izvršni direktor autoperionice Mirko Damjanović za CIN-CG.

Ekološkinja iz Berana Rita Bajraktarević ističe da je Lim na teritoriji Bijelog Polja najzagađeniji, jer se tamo nalazi i veći broj zagađivača. Taj grad, za razliku od Berana, nema PPOV.

ZAGAĐUJU I SUSJEDNE ZEMLJE: Danijela Veličković ocjenjuje i da problem predstavlja to što je Lim “sa sistemsko naučno-istraživačkog aspekta nepoznanica”.

“Da bi se govorilo o  stepenu ugroženosti, neophodno raditi i druge analize pored osnovnih fizičko hemijskih parametara: riječnih nanosa, stanja životinjskog i biljnog svijeta, zemljišta na dnu i obali, geomorfologije riječnog korita, stepena ugroženosti”, tvrdi Veličković.

Sve što se baci ili ispusti u Bijelom Polju lako završi u dijelu Lima u Srbiji, zbog čega autori LEAP-a ističu opasnost prekograničnog zagađenja u Srbiji i Bosni i Hercegovini.

Član Ekološkog društva "Prijatelji Sopotnice" iz Prijepolja Vladimir Malešić, ipak, kaže da “zbog velike moći prečišćavanja koju rijeka ima“, Lim na teritoriji ove opštine često pripada klasi I i II, rjeđe na prelazu u III.

„Svaki nadolazak vode odnosi, ali i donosi nove količine otpada kojim su obale bukvalno prekrivene, a drveće “okićeno” kesama. Očigledno je da ogromne količine smeća, na dijelu iznad Prijepolja, dolaze i iz Crne Gore", kazao je Malešić.

Evropska komisija (EK) ocjenjuje da je nivo usklađenosti Crne Gore sa Evropskom unijom u oblasti upravljanja vodama i dalje ograničen, te da je to sa klimatskim promjenama najslabija karika, kazala je biološkinja Jelena Marojević za CIN-CG.

„EK konstatuje da su otpadne vode i dalje najveći izvor zagađenja riječnih tokova u Crnoj Gori. U tom smislu se očekuje veći rad na rješavanju problema, posebno u procesu izrade planova upravljanja jadranskog i dunavskog sliva, na koji se dugo čeka. Crna Gora treba da osigura uspostavljanje programa za praćenje statusa voda. Jedino ispunjavanjem zahtjeva EU na koje smo se obavezali, uz dosljednu primjenu kaznene politike, promjenu svijesti, loših navika i načina poslovanja nekih privrednih subjekata, možemo očekivati da će se stanje i kvalitet voda naših rijeka unaprijediti, pa u tom smislu ni Lim nije izuzetak“, zaključila je Marojević.

Plan upravljanja dunavskog sliva kome pripada i Lim je u nacrtu i završetak u Upravi za vode očekuju ove godine.

Dugo pravljenje spiska zagađivača

Agencija za zaštitu prirode i životne sredine kroz nekoliko informacija je upozoravala da “katastar izvora zagađivača, kao osnovni instrument u politici donošenja mjera i planova sprečavanja i smanjenja zagađenja, još ne postoji, tako da je neophodno što hitnije raditi na njegovom uspostavljanju”.

Opština Berane priprema Lokalni plan zaštite životne sredine 2019. – 2023. godine, iz čega bi se mogao izvesti katastar potencijalih zagađivača ove opštine. Iz dostupnih dokumenata se, kao i u Bijelom Polju, ne može zaključiti o uzrocima zagađivanja.

Profesor Mrdak ističe da je za vode od državnog značaja mnogo bitniji vodni katastar koji bi, prema zakonu, trebalo da vodi Uprava za vode.

“Znam da on još ne postoji, ali to ne sprečava opštinu da napravi svoj popis zagađivača”, kazao je Mrdak.

Iz Uprave za vode su odgovorili za CIN-CG da su u oktobru 2019. godine počeli da izrađuju vodni katastar, ali da im opštine ne dostavljaju “sve konkretne informacije“.

„Opština Bijelo Polje dostavila je ovom organu Katastar potencijalnih zagađivača.  Vodovod i kanalizacija Berane dala je listu pravnih i fizičkih lica koja mogu biti zagađivači na teritoriji opštine Berane“, navodi se u odgovoru Uprave za vode.

Jedan inspektor ne može sve

Najpoznatiji ekološki incident na Limu, pored pomora ribe, je ispuštanje crvene tečnosti u julu i avgustu 2017. godine. Inspektor za vode podnio je dvije krivične prijave protiv NN lica, a izviđaj je u toku, saopštili su iz ODT u Bijelom Polju.

I u oktobru 2018. godine u blizini objekta lokalnog mesnog prerađivača crvena tečnost obojila je Lim. Podnesena je krivična prijava protiv NN lica, koja je takođe u fazi izviđaja u ODT.

Od 2015. do 2020. godine, na teritoriji Berana podneseno je devet krivičnih prijava. U dva slučaja okrivljeni za odlaganje komunalnog potpada primjenom instituta odloženog krivičnog gonjenja platili su po 300 eura. Sedam prijava protiv NN lica za eksploataciju šljunka i pijeska se vode kao nezavršene, a mnoge su zastarjele. Pred Sudom za prekršaje u istom periodu pokrenuta su tri postupka, od kojih je u jednom izrečena kazna od dvije stotine eura, a dva slučaja se još rasvjetljavaju. Inspektor za vode je izdao devet prekršajnih naloga po dvije stotine eura zbog nelegalne eksploatacije riječnog nanosa.

Sve je ovo dio 520 inspekcijskih kontrola za pet godina, koje je na Limu sproveo jedan inspektor. Donio je i 21 rješenje u vezi sa eksploatacijom riječnih nanosa, odlaganja otpada, intervencija u koritu rijeke i uklanjanja kanalizacionih cijevi, ali niko nije kažnjen, saopšteno je CIN-CG-u iz Uprave za inspekcijske poslove.

Službe u Bijelom Polju nemaju sabrane podatke o tome koliko su puta i koga kaznile zbog ugrožavanja Lima, dok je komunalna policija iz Berana izdala sedam prekršajnih naloga za nelegalno odlaganje otpada u blizini rijeke, ali su izbjegli odgovor o počiniocima i visini kazni.

Almir Mekić, direktor NVO “Euromost” na čiju incijativu su nadležne službe izlazile na teren desetine puta, tvrdi da se prijave obično podnose kada ekološki incidenti privuku pažnju javnosti, a da je nepravilnosti mnogo više i da bi kontrole morale da budu češće.

Profesor Mrdak naglašava da je „očigledno da sankcije nijesu pomogle i da ih nije bilo dovoljno, jer se prošlog ljeta ne bi dogodio pomor ribe, a Lim ne bi imao ovako sumoran izgled“.

On ocjenjuje da bi u nadzor rijeka od državnog značaja na sjeveru Crne Gore, trebalo uključiti više ljudi.

„Potrebna je kompletna reorganizacija sektora voda uz razgraničenje nadležnosti, preciziranje procedura i sistematizaciju radnih mjesta. Znam da nema zaposlenog hidrologa u Upravi za vode, kao i da je samo jedan inspektor za vode za cijeli sjever“, rekao je Mrdak.

Alisa HAJDARPAŠIĆ

State institutions left the river to itself to solve the problem of pollution and ecocide downstream from Bijelo Polje. High-quality fish are declining, heavy metals have been found in them, and the number of fishermen has been reduced by three quarters.

"Nobody fishes in the Lim anymore. People neither eat fish nor give it to children because of the pollution. The fish stock has been reduced. There is not even ten percent of the former ", Ismet Softić, president of the Sport Fishing Club "Sinjavac" says for the Center for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG).

He points out that in 2009, 828 recreational fishing licenses were issued, while only 220 last year. The fish used to be the primary food source for people of this area, but now nobody wants to eat it because it is contaminated.

Today, there are more than 270 illegal landfills near the Lim. There is a large number of industrial pollutants and untreated wastewater, from the half-century-old and 185-kilometer-long sewage network in Bijelo Polje flows into the river. All that has turned the river into one of the most polluted watercourses in Montenegro.

Due to the pollution, trout and some plant species disappear from the Lim, while others that tolerate released toxins are settled. Experts have also discovered a high concentration of heavy metals in fish.

A study conducted by CIN-CG showed that, even though the Lim has been declared a river of national importance and despite the warnings of experts and the obligations from the Negotiating Chapter 27, the state institutions do little to improve the current situation.

The Ministry of Sustainable Development and Tourism (MSDT) and its Environmental Protection Agency of Montenegro (EPA), as well as the Ministry of Agriculture and Rural Development with the Water Administration, do not have a comprehensive analysis of the River Lim, sediments, fauna and flora, land and degree of endangerment.

The Water Administration does not have a water cadastre. They accuse the municipalities of being late with the data. The municipality of Bijelo Polje has not even started the planned construction of a wastewater treatment plant. Fines for polluters are symbolic and often expire. Symbolic fines of several hundred Euros for individuals, up to a thousand for companies that persistently do not install treatment plants, are more stimulating than warning.

Occasional cases of fish die-off or changes in the color of the river due to the release of toxic substances, most often end in police reports against unknown persons and endless investigations without results. The Lim and other rivers in the north of the country are overseen by one inspector.

A fish die-off - investigation still underway: The source of the Lim is spotlessly clean. The Lim flows out of the lake Plav, collecting streams and rivers from the territory of Andrijevica, Berane, and Bijelo Polje along its 83-kilometer-flow through Montenegro.  At the time of the SFRY, huge pollution began in Berane due to the release of toxins from the pulp and paper mill, which was closed at the end of the last century. The situation is now alarming near Bijelo Polje and downstream. The international river of the Danube basin then passes through Serbia and Bosnia and Hercegovina, and at the 220th kilometer, it flows into the Drina.

EPA's State of the Environment Report from 2018, states that the river below Bijelo Polje is "out of all prescribed classes" and "not usable", while “the pollution has been recorded through the content of phosphates, nitrites, TOC and the Ca/Mg ionic ratio”.

This was recently confirmed by a team of experts from the Faculty of Natural Sciences and Mathematics from Podgorica. A study of the ecosystems of the rivers Lim, Ljubovidja, and Bistrica, published at the end of January, shows that the pollution was mostly caused by industrial and communal waters, while poaching also contributed to the depletion of fish stocks.

The study was initiated by the local government after a large quantity of fish die-off due to the wastewater spills on September 2, 2019. Like numerous reports, this one is also in the investigation phase.

On February 28, 2020, the police, in cooperation with the Environmental, Agricultural, and Water Management Inspection, filed a criminal complaint with the Basic State Prosecutor's Office in Bijelo Polje against "Mesopromet" LLC and the responsible person HF (33), as well as against the company "Milka MDK" LLC and Manager M.Ć. (31).

Even after several attempts, ''Mesopromet" did not want to comment on this for CIN-CG, and "Milka MDK" said that they did not feel responsible.

“It is a long-lasting process, but we will try to prove that we are not responsible for the fish die-off ", Ivan Žunić, the executive director of "Milka MDK ", said.

Two and a half months after this incident, there was another, when black liquid was noticed in the Lim, due to which a criminal charge was filed against unknown persons. An investigation is still underway.

Long-lasting and dedicated devastation of a river: Danilo Mrdak, an ichthyologist, a professor at the Faculty of Natural Sciences and Mathematics, and a member of the team that worked on the study, claims that devastation of the Lim was ''long-lasting and dedicated process.''

"Complete negligence comes to the surface only when dead fish start to float. Then people start wondering what is going on, the local fishing societies make their voices heard, videos and photos get viral on social networks, and the media starts reporting. This is a reflection of decades of negligence since it is assumed that the running water will carry it all away.  This is what happens when there is no more room for all the waste and toxins," Mrdak told CIN-CG.

He points out that due to the pollution, "trout become so rare that it can be considered endangered".

"Species that are more tolerant of pollution and reduced oxygen are multiplying, which supports the thesis that fish community structure has changed. The good thing is that these changes are reversible so when the situation improves, the fish that are now rare or non-existent will return," Mrdak said.

An indicator of pollution, he says, is the appearance of invertebrates, in science known species from the group Oligochetae, Diptera, and Nematoda, which develop in such an environment.

In the Analysis of Water Pollution in the Lim conducted during 2015 and 2016, environmentalist Danijela Veličković found heavy metals, iron, copper, and zinc in the common nase and chub. There were about 57.5 milligrams of iron per kilogram in the muscle tissue, which is above the limit value of the Montenegrin rulebook on the quality and content of heavy substances, mycotoxins, and other toxins in food.

Veličković is also a member of the commission that worked on the Local Environmental Action Plan of the Municipality of Bijelo Polje 2019-2023 (LEAP) that concluded that “the Lim is the most polluted and neglected watercourse in the country.”

She says that the biggest polluters are livestock and chicken farms, slaughterhouses, households, gravel and sand mines, printing houses, and dairies.

"When large amounts of untreated municipal and industrial wastewater are poured into rivers, as in our country, there is a significant disturbance of the natural balance and pollution dangerous to the health of the population," Veličković says.

In the area of Berane, 42 unregulated construction and municipal landfills were listed on the banks of the river last year, while data on other types of waste are missing. The Catalog of illegal landfills in Bijelo Polje registered more than 230 of these landfills with all types of waste, except medical.

Verbal consent: According to the data of the Water Administration, the following companies: "Mesopromet", "Eko-meso" and "MI Burko" have temporary water permits for discharging technological wastewater in the Lim. These companies are obliged to examine the quality and quantity of wastewater. The others are not, so it is unknown what is disposed into the river.

According to the documentation provided to the CIN-CG's journalist in the premises of the Water Administration, the water permit was issued to "MI Burko" despite the untested operation of the treatment plant, due to, as stated, inaccessible terrain. This is contrary to the Rulebook on Issuing Water Acts because the commissions of the Administration should check the functioning of the plants for all companies that have been issued a water permit.

Public water and sewage utility "Bistrica" in Bijelo Polje, a town where according to the latest census 46 thousand inhabitants live, does not have a water permit for wastewater discharge, while the sewage system for collecting and draining wastewater is used by 16 thousand people, i.e. 32.5 percent. The report on the work of "Bistrica" for 2018 shows that the sewerage network is 40 to 55 years old, built of almost all known materials, steel, cast iron, PVC, polyethylene, zinc….

The director of "Bistrica", Mladen Bulatović, says for CIN-CG that "conditions must be created to implement the laws that regulate water area". A wastewater treatment plant (WWTP), is necessary. Its construction was planned for 2019, but it was postponed because there was no money. It was planned to cover the urban and industrial zone, i.e. the left bank of the Lim, which is the equivalent of 20 thousand citizens.

The LEAP also states that "an on-site inspection identified about 500 locations of sanitary wastewater discharges, and due to branches and vegetation on the Lim and tributaries, it is impossible to find every sewer pipe."

From 2015 to 2020, the water inspector issued 21 decisions to obtain water permits. Four companies, whose names the Inspection Directorate refused to disclose, were fined five hundred Euros each and given a deadline to obtain it. Three companies do not have it yet, so they were fined a thousand Euros.

The cadastre of potential pollutants, derived from LEAP, states that a dairy "Milka MDK", two chicken farms "Beganović", printing houses "Mercator" and "Pegaz", two wood processing companies "Brenta" ”, Ltd "Selector", "Bau Center" and "Gradišta Komerc" do not have water treatment plants.

CIN-CG's journalist saw drain pipes in front of companies and farms that do not have a wastewater discharge permit.

Among them, there are two chicken farms "Beganović" in Bijelo Polje. Authorized representative and founder Senad Beganovic refused to answer a CIN-CG's question on how he plans to protect the river.

Close to the car service and the vehicle technical inspection station "Wagen", the journalist also noticed two exhaust pipes. Traces of black liquid were also noticeable from one of them. The executive director of the company, Refik Kasumović, claims that it was not released from the company's premises.

“We are not an ordinary car service, and our wastewater cannot significantly pollute the Lim. Both pipes are sewage pipes and wastewater from the car service goes to the pool, which is regularly emptied, and it is performed by the utility company ", Kasumović said. Water and Sewer Utility confirmed to CIN-CG that wastewater from this and all empty basins is discharged into the river.

Wastewater and organic waste are located in front of the farm "Franca Oluja" on the land near the Lim. Company “Mesopromet” whose farm this is, refused to answer CIN-CG's questions.

"We do not have wastewater treatment plants, and we are not planning to build them, because there is no need.  All our technological wastewater is collected and transported by the company for sanitary and environmental protection "Hemosan" from Bar", Zoran Loktionov, the owner of the printing house "Pegaz ", claims for CIN-CG. However, "Hemosan" told CIN-CG that they have nothing to do with the wastewater from “Pegaz”, and that in a certain period in 2019, they took away the packaging and paints.

Loktionov paid a fine of 1,200 Euros for spilling red paint from the company "Pegaz" in the tributary Lješnica, and then in the Lim on March 22, 2019. The company claimed that it was an employee's mistake.

The director of "Milka MDK", Ivan Žunić, said that the wastewater from the dairy flows into the common manhole of the sewage drain and it is thus treated.

"That is the problem that should be solved by the city sewage system to which we are connected. We regularly pay for the sewerage, 50 percent of the used water ", Žunić said. According to him, the dairy has had the same products for 40 years, they have never polluted the river, but they will still build treatment plants, when money from the European program for rural development IPARD, with 50 percent non-refundable support, is approved.

According to the regulations derived from the Law on Waters, "Milka MDK" should have a water permit for the discharge of wastewater, and the inspection should punish those who do not have it.

The other seven companies from the Cadastre of Potential Pollutants from Bijelo Polje, "Fishpond Kasumović", car wash "Damjanović", "Optikon Bistrica", PI "General Hospital", Health center, butcher "Denko" and "Mesopromet" have treatment plants, but Veličković still has objections.

"They have certain plants, sedimentation tanks, pits, manholes for primary wastewater treatment, so the inspection should check the work of those plants," Veličković says.

A bad example is a hospital in Bijelo Polje, from which sanitary and fecal waters go to a sedimentation tank, built in 1975 and reconstructed in 1999, and so insufficiently purified flow into the Lim.

"Wastewater from the nursing home and one part of the settlement is connected to the sedimentation tank, so it is difficult to determine the exact amount of fecal and wastewater," the Cadastre of Potential Pollutants states.

The hospital told CIN-CG that everything was fine with the plant, and that "other institutions should deal with its inspection and testing."

As a positive example, Veličković praises the car wash “Damjanović”, whose owner Vuk Damjanović implements good practice from Switzerland, where he lives. According to the available documents, this company uses the most modern methods of wastewater treatment.

"It is a separator with a volume of 2,000 liters, equipped with several filters, which completely clean the water and retain dirt, designed to protect the environment. We have owned the plant since the establishment and we chose it exclusively for the protection of the Lim and biodiversity ", Mirko Damjanović, the executive director of the car wash, said for CIN-CG.

Rita Bajraktarevic, an ecologist from Berane, points out that the Lim is the most polluted in the territory of Bijelo Polje because there is a larger number of polluters there. That city, unlike Berane, does not have a WWTP.

Pollution comes from neighboring countries as well: Danijela Velickovic estimates that the Lim is problematic because it is "unknown from the systemic scientific-research aspect".

"In order to talk about the degree of endangerment, it is necessary to do other analyzes in addition to the basic physical and chemical parameters: river sediments, state of fauna and flora, soil on the bottom and shore, geomorphology of the riverbed, degree of endangerment," Velickovic claims.

Everything that is thrown or dropped in Bijelo Polje easily ends up in a part of the Lim in Serbia, which is why the authors of the LEAP point out the danger of transboundary pollution in Serbia and Bosnia and Herzegovina.

Vladimir Malešić, a member of the Ecological Society "Friends of Sopotnica" from Prijepolje, says that "due to the great power of purification that the river has, the Lim in the territory of this municipality often belongs to classes I and II, less often at the transition to III. "

"Every high tide of water takes away, but also brings new quantities of waste, which cover the shores, while the trees are "decorated" with bags. It is obvious that huge amounts of garbage, in the part above Prijepolje, also come from Montenegro ", Malešić said.

The European Commission (EC) estimates that the level of harmonization of Montenegro with the European Union in the field of water management is still limited, and along with the climate changes it presents the weakest link, biologist Jelena Marojevic said for CIN-CG.

"The EC states that wastewater is still the largest source of river pollution in Montenegro. In this sense, more work is expected to solve the problem, especially in the process of drafting management plans for the Adriatic and Danube basins, which have been long-awaited. Montenegro needs to ensure the establishment of a water status monitoring program. Only by fulfilling the EU requirements to which we have committed ourselves, with consistent application of penal policy, raising awareness, changing bad habits and ways of doing business of some economic entities, can we expect that the condition and quality of our rivers will improve, so the Lim is no exception," Marojević concluded.

The management plan for the Danube basin, to which the Lim also belongs, is being drafted and it is expected to be completed by the Water Administration this year.

Drafting a list of pollutants takes a long time

The Environmental Protection Agency has warned several times that "the cadastre of pollutant sources, as a basic instrument in the policy of adopting measures and plans to prevent and reduce pollution, does not exist yet, so it is necessary to work on its establishment as soon as possible."

The Municipality of Berane is preparing the Local Environmental Protection Plan 2019-2023, from which the cadastre of potential polluters of this municipality could be drafted. From the available documents, as is the case in Bijelo Polje, it is not possible to conclude about the causes of pollution.

Professor Mrdak points out that the water cadastre, which, according to the law, should be managed by the Water Administration, is much more important for the water of state importance.

"I know that it does not exist yet, but that does not prevent the municipality from making its list of pollutants," Mrdak said.

The Water Administration answered CIN-CG that in October 2019, they started to make a water cadastre, but that the municipalities did not provide them with "all specific information".

"The municipality of Bijelo Polje submitted to this body the Cadastre of potential polluters. Water and Sewerage Utility of Berane gave a list of legal and natural persons who can be polluters on the territory of this municipality", it is stated in the response of the Water Administration.

One inspector cannot do everything

The most famous environmental incident on the Lim, in addition to fish die-off, is the release of red liquid in July and August 2017. The water inspector has filed two criminal charges against the unknown person, and the investigation is ongoing, the Basic State Prosecutor's Office in Bijelo Polje announced.

In October 2018, near the facility of the local meat processor, red liquid painted the Lim. A criminal complaint was filed against the unknown person, which is also in the investigation phase at the Basic State Prosecutor's Office.

From 2015 to 2020, nine criminal charges were filed on the territory of Berane. In two cases, the defendants for the disposal of municipal waste by applying the institute of deferred criminal prosecution paid 300 Euros each. Seven charges against the unknown persons for the exploitation of gravel and sand are unfinished, and many have expired. Three proceedings were initiated before the Misdemeanor Court in the same period, in one of which a fine of two hundred Euros was imposed, and two cases are still pending. The water inspector issued nine misdemeanor warrants of two hundred Euros each for illegal exploitation of river sediment.

All this is part of 520 inspection controls in five years, which were carried out by one inspector on the Lim. He also brought 21 decisions regarding the exploitation of river sediments, waste disposal, interventions in the riverbed, and the removal of sewer pipes, but as CIN-CG was informed from the Directorate for Inspection Affairs no one was punished.

The institutions in Bijelo Polje have not collected data on how many times and who has been punished for endangering the Lim, while the Communal Police from Berane issued seven misdemeanor orders for illegal dumping of waste near the river, but they avoided answering about the perpetrators and the number of fines.

Almir Mekić, director of the NGO "Euromost", on whose initiative the competent services went out on the field dozens of times, claims that reports are usually submitted when environmental incidents attract public attention. He also says that those irregularities are numerous and suggests more frequent controls.

Professor Mrdak emphasizes that "it is obvious that the sanctions did not help and that they were not enough, because last summer there would not have been a fish die-off, and the Lim would not have had such a gloomy appearance."

He estimates that more people should be involved in the supervision of rivers of state importance in the north of Montenegro.

"A complete reorganization of the water sector is needed, with the delimitation of competencies, specification of procedures, and systematization of jobs. I know that there is no hydrologist employed in the Water Administration, as well as that there is only one water inspector for the entire north, "said Mrdak.

Alisa HAJDARPAŠIĆ

U lokalnim parlamentima Tivta, Kotora i Herceg Novog i dalje je dominantan broj muškaraca, ali žene rukovode većim brojem službi i uprava. Bez obzira na nacionalnu pripadnost, sve žene žele promjene u zdravstvu, obrazovanju, zaštiti životne sredine... - kaže Bernarda Moškov, odbornica SDP-a u tivatskom parlamentu

Opštine u Boki pozitivan su primjeri lokalnih uprava u kojima žene imaju ravnopravan položaj sa muškarcima koji, doduše, još čuvaju dominaciju u parlamentima. One čine više od polovine ukupnog broja zaposlenih i dominiraju među rukovodećim i ekspertskim kadrom.

O zastupljenosti žena iz redova nacionalnih manjina u opštinama nema preciznih podataka jer, kako su iz lokalnih uprava rekli za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), zaposleni nijesu dužni da se izjasne o tome.

Iz Tivta, poslije nekoliko sedmica čekanja, uz šture podatke o ukupnoj zastupljenosti žena, rekli su da su dužni da obezbijede tajnost svih ličnih podataka, pa ne bi mogli da saopšte i one o nacionalnoj pripadnosti ,,bez saglasnosti svakog zaposlenog”.

,,Žene u politici imaju drugačije prioritete u odnosu na muškarce, a u tome nije presudno da li su iz većinskog naroda ili nacionalnih manjina. Sve žene žele promjene u oblastima kao što su zdravstvo, obrazovanje, zaštita životne sredine i slično“, ocijenila je u razgovoru za CIN-CG odbornica u tivatskom parlamentu Bernarda Moškov.

Iz službe, Siniše Kusovca, predsjednika Opštine Tivat i opštinskog  DPS-a, saopštili su da je na neodređeno vrijeme u lokalnoj upravi, od 165 zaposlenih 97 žena, od kojih 20 na rukovodećim pozicijama ,,sekretarki, rukovoditeljki i šefica unutrašnjih organizacionih jednica”.

Kusovac  je na čelu lokalne uprave zamijenio partijsku koleginicu dr Snežanu Matijević, koja se povukla prije dvije godine pod pritiskom DPS-a, jer nije htjela da potpiše odluku o tome da se investitor Porto Montenegra oslobodi 5,6 miliona eura komunalnih troškova. On je potpisao.

Od ukupno devet sekretarijata u Opštini Tivat, žene upravljaju u sedam: za opštu upravu, finansije i lokalne javne prihode, planiranje prostora i održivi razvoj, za komunalne poslove, saobraćaj i energetsku efikasnost, kulturu i društvene djelatnosti, za mlade, sport i socijalna pitanja i za imovinu.

,,Predsjednik opštine, predsjednik Skupštine i dva potredsjednika su muškarci, ali su rukovodioci većine sekretarijata žene. Od osnivanja, Turističkog organizacijom oduvijek su rukovodile žene, a dugi niz godina bile su i na čelu Centra za kulturu. One se nisu izjašnjavale nacionalno, jer se od njih to nije tražilo”, objašnjava Moškov.

Zakon o izboru odbornika i poslanika propisao je da na izbornoj listi mora biti najmanje 30 odsto kandidatkinja. U tivatskom parlamentu je trenutno 12 žena od ukupno 32 odbornika. Moškov ističe da nije sigurna koliki je to zapravo doprinos žena razvoju društva: ,,Naizgled, svaka partija vodi računa o rodnoj ravnopravnosti, ali je upitno da li će njihova riječ biti vrednovana, ili će se pretvoriti u partijske poslušnike”.

Položaj žena u politici, ocjenjuje Moškov, biće poboljšan kada se to desi i sa ženskim i sveukupnim ljudskim pravima.

,,Žene predstavljaju 50,2 odsto populacije i njihovo nedovoljno odlučivanje predstavlja gubitak za društvo. Tradicionalno shvatanje položaja žene u društvu u budućnosti mora biti promijenjeno na način na koji će i muškarci i žene u porodici imati jednaku odgovornost, a ženski rad u kući biti odgovarajuće vrednovan”, ocjenjuje Moškov.

 Kad se traži struka

U kotorskoj lokalnoj upravi ukupno radi 108 žena, ili 64,28 odsto zaposlenih, kao i 60 muškaraca. Predsjednik opštine je, ipak, muškarac. Poslije političkih turbulencija prošle godine, sada je to Željko Aprcović iz DPS-a, koji je izabran umjesto demokrate Vladimira Jokića. Ranije je opštinu vodila Marija Ćatović.

Žene obavljaju funkcije potpredsjednice i glavne administratorke, devet je na nivou visoko rukovodnog kadra (sekretarke sekretarijata i pomoćnice sekretara), pet predstavlja ekspertsko rukovodni kadar (rukovoditeljke, koordinatorke ili šefice kabineta), 65 su ekspertkinje, samostalne savjetnice i savjetnice, a 19 obavlja izvršne poslove - samostalne referentkinje i referentkinje. Četiri žene u Opštini Kotor zaposlene su kao čistačice.

Pravo na naknadu zarade nakon prestanka mandata u periodu od godinu dana koriste još četiri žene koje su obavljale funkcije potpredsjednice, sekretarke Skupštine, direktorice Informacionog centra i pomoćnice sekretara Sekretarijata za opštu upravu.

U kotorskom parlamentu od 33 mjesta odbornice zauzimaju deset mjesta, a sekretarka je Dušanka Banićević.

,,Žene u Kotoru i te kako učestvuju u donošenju odluka važnih za funkcionisanje organa lokalne samouprave. Obavljaju odgovorne i složene poslove, što dokazuje činjenica da ih je najviše zaposleno kao ekspertski kadar. To što je devet žena zaposleno na nivou visoko rukovodnog kadra pokazuje stepen njihove participacije u Opštini na poslovima rukovođenja i organizovanja rada organa lokalne uprave, jer i tu su većina u odnosu na muškarce”, kaže za CIN-CG Tamara Crepulja, portparolka Opštine Kotor.

Od ukupnog broja zaposlenih u organima uprave Opštine Herceg Novi žena je 152 ili 56, 92 odsto. Najveći broj, 90 odsto, zaposleno je na ekspertsko-rukovodnim, ekspertskim i izvršnim pozicijama.

Od 18 rukovodećih mjesta u sekretarijatima, direkcijama i službama lokalne uprave žene zauzimaju 11, ili 61.11 odsto. One su na čelu četiri od sedam sekretarijata, vode jedinu direkciju i šest od ukupno 10 službi.

U Skupštini opštine je deset odbornica, što je 29.4 odsto od ukupnog sastava lokalnog parlamenta. U radnim tijelima Skupštine opštine od 57 mjesta žene zauzimaju 16, odnosno 28,07 odsto.

 Gradonačelnica tek u trećem vijeku

Herceg Novi je ranije imao i predsjednicu Opštine Natašu Aćimović, koja je bila na toj funkciji od 2015. do 2017. godine. Ona je bila prva i za sada jedina jedina žena na ovoj funkciji u dugoj tradiciji grada, još od 1865. godine, kada je postavljen  prvi gradonačelnik konte Đorđe Vojnović.

Trenutno su žene na funkcijama potpredsjednice Opštine i potpredsjednice Skupštine.

Službom komunalne policije i inspekcijskog nadzora Opštine Herceg Novi rukovodi načelnica, Marija Bošković, jedina žena na toj funkciji u Crnoj Gori.

Od ukupno 14 rukovodećih mjesta u privrednim društvima, ustanovama i agencijama čiji je osnivač opština, žene zauzimaju osam, što je 57.14 odsto. I među zaposlenim u ovim kolektivima njih je oko 58 odsto.

,,Sve žene zaposlene u organima novske lokalne uprave imaju u potpunosti ravnopravan položaj sa kolegama, jednake mogućnosti za ostvarivanje svojih prava i sloboda, za korišćenje ličnih znanja i sposobnosti i ostvaruju jednake koristi od rezultata rada, u skladu sa pozicijama na kojima se nalaze”, kažu za CIN-CG iz kabineta Stevana Katića, predsjednika Opštine Herceg Novi.

Novska vlast je imenovala i Savjet za ravnopravnost polova, koji prati stanje u ovoj oblasti i ima mogućnost predlaganja mjera za poboljšanje uslova. Lokalna uprava ima i koordinatorku za rodnu ravnopravnost.

,,Zakon o rodnoj ravnopravnosti i upotreba rodno senzitivnog jezika u potpunosti se poštuju prilikom rada i zapošljavanja, kao i donošenja svih odluka, akcionih planova i pravilnika, u aktima o zasnivanju radnog odnosa, aktima o izboru, imenovanju, odnosno postavljenju, aktima o raspoređivanju službenika, u svim nazivima radnih mjesta, zanimanja, zvanja i funkcija”, kažu iz Katićevog kabineta.

Herceg Novi je prva opština u Crnoj Gori, gdje je u okviru budžeta, opredijeljena linija za podršku ženskom preduzetništvu. Novac se dodjeljuje za biznis ideje kojima se podstiču ekonomski razvoj opštine, predviđa otvaranje novih radnih mjesta, podupire razvoj poljoprivrede, ruralnog područja i organske poljoprivredne proizvodnje, razvija turizam, doprinosi valorizaciji kulturnog potencijala, očuvanju životne sredine i održivog razvoja. Prošle godine za ove namjene opredijeljeno je 15 hiljada eura.

,,Imajući u vidu da je žensko preduzetništvo prepoznato je kao jedan od važnih uslova za ukupni ekonomski razvoj i uspostavljanje pune rodne ravnopravnosti, uveli smo ovu liniju i omogućili ženama sa područja opštine da konkurišu za sredstva u cilju razvoja sopstvenog biznisa”, naglašavaju iz kabineta predsjednika Opštine Herceg Novi.

Andrea JELIĆ

Nakon dvomjesečne obuke koju je pohađalo 22 pripadnika/ca RE populacije, njih petoro je sklopilo ugovore o radu sa Centrom za istraživačko novinrstvo Crne Gore (CIN-CG) kako bi nastavili obuku za poslove u medijskoj industriji. Odabrani polaznici/e učiće se različitim poslovima od grafičkog dizajna, kamermana, preko rada na portalu i obrađivanja vijesti do pisanja kompleksnih istraživačkih priča.

Oni će se obučavati u više medija: CIN-CG-u, TV Vijesti, Portalu Vijesti, Monitorovom centru za medije i demokratiju (MCMD) i nedjeljniku Monitor.

Tim iskusih trenera radiće sa svakim od njih pojedinačno, a cilj je usvajanje vještina i znanja kako bi mogli da se integrišu i rade u crnogorskim medijima.  

Trening i rad u medijima pripadnika/ca RE populacije sprovodi se u okviru projekta: „Osnaživanje RE zajednice za pristup tržištu rada“ koji finansiraju Evropska unija i Vlada Crne Gore.

Nosilac projekta je CIN-CG, a partneri su MCMD, dnevnik Vijesti i TV Vijesti. Projekat je počeo u januaru i trajaće do kraja godine.

Spisak ne sadrži profesionalna oboljenja informatičkog doba koja je odavno prepoznala Međunarodna organizacija rada. Nije obnovljena ni služba medicine rada, a Fond za zdravstveno osiguranje ne pokriva troškove uspostavljanja dijagnoze u drugim državama 

Oštećenje vida jedino je profesionalno oboljenje koje, zbog izloženosti prekomjernom elektromagnetnom zračenju, priznaje crnogorski Fond za zdravstveno osiguranje, držeći se liste napravljene prije informatičkog doba i velikog broja novih poslova vezanih za predajnike, mobilnu telefoniju i računare.

U Evropi, prema listi profesionalnih bolesti Međunarodne organizacije rada, priznaje se da velika izloženost ovom zračenju može izazvati i oboljenja tkiva i sterilitet, a postoji i mala vjerovatnoća “da uzrokuje ili podupire razvoj kancera”, što se dokazuje medicinskim vještačenjem.

Nepostojanje instituta medicine rada, kakva je bila još u vrijeme SFRJ, uz prevaziđenu listu staru 15 godina sa svega 56 mogućih dijagnoza, baca ozbiljnu sjenku na gotovo idilične podatke o tome kako u crnogorskim telekomunikacionim kompanijama koje zapošljavaju oko 2.000 radnika, zvanično, nema slučajeva profesionalnih oboljenja, kao ni teških povreda. 

Fond za zdravstveno osiguranje ne pokriva troškove da se profesionalna oboljenja utvrde na nekoj drugoj adresi, pa je praktično nemoguće dokazati njihovo postojanje – pokazalo je istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG)

Dugotrajni  rad za računarom, nošenje slušalica veći dio radnog vremena, česte vožnje i odlasci na teren, stres zbog razgovora sa nezadovoljnim klijentima i elektromagnetno zračenje, najčešći su uzroci profesionalnih oboljenja u sektoru telekomunikacija u Evropi, gdje se, kao i u bankarstvu, informisanju i administraciji, registruju sve više i kod mladih osoba.

U Srbiji je prije dvije godine lista profesionalnih oboljenja proširena sa 56 na 65. Hrvatska koristi evropsku otvorenu lista sa 95 oboljenja, ali se priznaju i druga koja se dokažu u medicinskom vještačenju. 

U Hrvatskoj, koja kao članica EU ima najbolje uređen ovaj sistem u regionu, u 2018. godini bilo je 80 ukupno priznatih slučajeva profesionalnih oboljenja. U sektoru telekomunikacija, gdje je pet puta više radnika nego u Crnoj Gori, Služba medicine rada godišnje registruje oko 80 povreda na radu i dva do četiri slučaja profesionalnog oboljenja.

Istraživanje objavljeno na sajtu ove službe registrovalo je “postepeno smanjivanje starosne granice u kojoj se dijagnostifikuje profesionalna bolest” zbog sve većeg upliva novih zanimanja “pogotovo u djelatnostima informacija i komunikacija, gdje dominira rad sa izraženom dinamičkom komponentom i visokih brojem ponavljajućih pokreta naručito kada je riječ o radu sa računarom, tastaturom i mišem, pa je time potrebno i kraće razdoblje ekspozicije, te se bolesti javljaju kod mlađih osoba”.

Oni oboljenje uzrokovano kancelarijskim radom sa računarskom i telekominikacionom opremom nazivaju sindromom prenaprezanja.

“To su najčešće profesionalne bolesti koje nastaju preopterećenjem pojedinih segmenata koštano-zglobnog sustava i svake godine su u stalnom porastu. Radi se o hroničnim bolestima koje dovode do trajnih oštećenja funkcije, te uzrokuju privremenu i trajnu radnu nesposobnost”, navedeno je u ovom istraživanju u Hrvatskoj. Prosječno trajanje privremene radne nesposobnosti usljed ovog profesionalnog oboljenja je iznosilo više od tri mjeseca.

I prema podacima crnogorske Inspekcije za zaštitu i zdravlje na radu u telekomunikacionim kompanijama nema smrtnih, teških i kolektivnih povreda, dok u njenoj nadležnosti nije evidencija profesionalnih oboljenja. 

Ovlašćeni sindikalni aktivista za zaštitu na radu u Crnogorskom telekomu Ranko Bojanić kaže za CIN-CG da poslodavac posvećuje pažnju ovim pitanjima, ali da postoji ogroman prostor za unapređenje, kako bi se postigli evropski standardi. 

Prema novom aktu o procjeni rizika u Crnogorskom telekomu, koji se primjenljuje od oktobra 2019. godine, tri radne pozicije sa 63 radnika ili 12 odsto zaposlenih definisane su “povećanim rizikom”. To su 60 tehničara za pristupnu mrežu i korisničke uređaje, dvoje glavnih specijalista za radio transportnu mrežu i jedan viši specijalista za optičke i bakarne mreže.

“Kod tehničara za pristupnu mrežu i korisničke uređaje rad je organizovan u smjenama i vikendom i praznicima.Pretežni dio radnog vremena provode na terenu prilikom intervencija što iziskuje često upravljanje službenim vozilom. Posebno je izraženo emocionalno naprezanje, odgovornost za izvršenje zadataka, uspješnost firme, kontakt sa strankama, moguće konflikne situacije, samostalno donošenje odluka. Prisutno je i opterećenje vida , a napor predstavlja i koordinacija pri vožnji”, navodi Bojanić.

Glavni specijalisti za radio transportnu mrežu penju se na stubove. Kod njih je osim rada na visini, prisutna opasnosti od opterećenja vida i emocionalnog naprezanja.Viši specijalista za optičke i bakarne mreže dio radnog vremena provodi u kancelariji, a ostatak na terenu prilikom intervencija. I njemu je kao opasno navedeno opterećenje vida i emocionalno naprezanje zbog odgovornosti.

Primjedbe koje Bojanić dobija od zaposlenih odnose se i na radnu i zaštitnu opremu. 

„Poslodavac poštuje standard, ali je evidentno da kvalitet opreme nije na odgovarajućem nivou.Da bi se uklopili u budžet, prilikom nabavke ide se na uštrb kvaliteta. Zaštitna oprema se nabavlja na tenderu, a o tome odlučuje komisija. U prošloj godini smo u nju priključili i par kolega u ime korisnika zaštitne opreme. Ranije smo opremu nabavljali i iz Njemačke i bila je mnogo elegantnija od ove posljednjih godina“, kazao je Bojanić.

Zaposleni do sada, kako kaže, nijesu pokretali sporove protiv Telekoma zbog kršenja pravila iz oblasti zaštite i zdravlja na radu.Zbog nedostatka institucije za utvrđivanje profesionalnih bolesti, prema njegovim riječima, trpe i u Telekomu. 

“Zaposleni, kao i većina u drugim djelatnostima izloženi su stresu, ali on nije prepoznat kao profesionalno oboljenje. Potrebno je kreiranje liste profesionalnih bolesti, po ugledu na onu Međunarodne organizaciju rada iz 2010. godine“, kazao je Bojanić.

Iako prema crnogorskoj listi profesionalnih oboljenja i aktima o procjeni rizika telekomunikacionih kompanija nijesu navedene kao značajna opasnost, direktor Centra za elektroenergetske objekte Elektrotehničkog instituta "Nikola Tesla" u Beogradu inženjer Aleksandar Pavlović za CIN-CG kaže da kod zaposlenih na održavanju telekomunkacione opreme postoje i rizici od izloženosti nejonizujućim (elektromagnetnim) zračenjima visokih učestanosti. 

“Tipična situacija izloženosti je rad u bližoj okolini antenskog sistema predajnika. U skladu sa važećim propisima, poslodavac je odgovoran za izradu akta o procjeni koji mora sadržati i ovaj rizik. Pravilnik o granicama izlaganja elektromagnetnim poljima utvrđuje granice izlaganja za profesionalno izložena lica. Smatra se da nema opasnosti sve dok je nivo izloženosti po zaposlene ispod propisanih granica za tu opremu. Zaposleni na održavanju telekomunikacione opreme moraju biti informisani o rizicima, obučeni za bezbjedan rad i pridržavati se propisanih radnih procedura koje garantuju da izloženost neće prekoračiti dozvoljene granice”, kazao je Pavlović.

Iz Crnogorskog telekoma navode da su dobili ISO sertifikat za sistem upravljanja zaštitom i zdravljem na radu, imaju potrebne akte iz ove oblasti i “više od toga” i koriste kvalitetnu i potpunu zaštitnu opremu, a svoju “viziju vrhunskog poslodavca u pogledu zaštite i zdravlja na radu na međunarodnom nivou” formulisali su posebnim kodeksom. 

“Sve informacije iz zaštite i zdravlja na radu dostupne su zaposlenima putem lokalnog portala. Zaposleni su obavezni da se podvrgnu provjeri osposobljenosti za bezbjedan rad, a posebno kod zasnivanja radnog odnosa, raspoređivanja na drugo radno mjesto, uvođenja nove tehnologije, novih ili zamjene postojećih sredstava za rad, promjene procesa rada i ponovnog raspoređivanja na rad poslije odsustvovanja koje je trajalo duže od godinu dana”, naveli su iz Telekoma za CIN-CG.

Prošle godine je 214 radnika, gotovo trećina ukupnog broja, prošlo obuku za bezbjedan rad, dok je za zaposlene na radnim mjestima sa povećanim rizikom obezbijeđena zaštitna oprema.

“Zahvaljujući proaktivnom djelovanju, povrede na radu obično nijesu direktno povezane sa poslovima koje zaposleni obavljaju, a njih je u 2019.godini bilo devet”, kažu iz Telekoma.

“Ono što primjećujemo jesu situacije u kojima ljekari ne žele ili prosto propuštaju da navedu stepen povrede, što ima posljedice, posebno za ostvarivanje odštetnog zahtjeva kod osiguravajućih društava, bolovanja, procjene stepena invaliditeta i drugog”, kazao je Bojanić. 

On je potvrdio da se zaposleni redovno obučavaju za bezbjedan rad i da imaju periodične zdravstvene preglede za radnike na mjestima sa povećanim rizikom. Godišnje sistematske preglede, kaže, organizuju i za zaposlene u kol-centru ”koji nisu obavezni, ali su svakako poželjni”.

Predstavnica sindikata u Telenoru Jasna Radak kazala je za CIN-CG da su zadovoljni odnosom poslodavca prema zaštiti i zdravlju, te da u posljednjih pet godina nije bilo povreda na radu, a nema ni registrovanih profesionalnih oboljenja. Nije bilo ni slučajeva da su radnici pokretali sporove protiv poslodavca zbog kršenja pravila i normi iz oblasti zaštite i zdravlja na radu ili dokazivanja postojanja profesionalnog oboljenja.

Iz uprave Telenora, koja je za pet godina registrovala tri lakše povrede tokom “upravljanja službenim automobilom i kretanjem po zaleđenoj površini”, navode da su ovu oblast organizovali poštujući domaće i međunarodne propise i standarde.

“Za zaposlene na radnim mjestima koja podrazumijevaju rad na visini u zoni nejonizujuceg  zračenja, redovno se organizuje provjera osposobljenosti za rad i pregled opreme.Telenor zaposlenima omogućava i dodatno zdravstveno osiguranje, koje, između ostalog, uključuje sistematski godišnji pregled. Zaposlenima je na raspolaganju i rekreacija o trošku kompanije”, kazala je PR menadžer Telenora Emilija Rabrenović.

Ona je navela da neprestano rade na edukaciji zaposlenih o prevenciji, informisanju i preporukama o pažljivom i pravilnom ponašanju na radnom mjestu.

“Jako kvalitetnu saradnju imamo i sa Udruženjem zaštite na radu. Naši predstavnici redovno učestvuju i na edukacijama koje organizuju nadležne institucije u cilju dodatnog unapređenja zaštite na radu”, kazala je Rabrenović.

Nakon izbijanja epidemije COVID 19 sprovode i posebne mjere zaštite - zaposleni su podijeljeni na grupe koje međusobno nemaju kontakt i smjenjuju se u radnom prostoru na sedam dana. Radne površine u kancelarijama dezinfikuju, zaposlenima je podijeljena zaštitna oprema, a gdje je moguće organizovan je rad od kuće.

Iz uprave i sindikata M:tela nijesu odgovorili na pitanja CIN-CG o organizaciji zaštite na radu u toj kompaniji.

Pregledi za vid, sluh i nerve

Telekom za zaposlene osim zakonski obaveznih periodičnih, organizuje i specijalističke ljekarske preglede vida, sluha i nervnog sistema.

“Pažnju smo posvetili i zaposlenima koji obavljaju kancelarijske poslove, pa je organizovan i ''office fitness'' dan i tom prilikom su ovlašćeni instruktori zaposlenima pokazali par praktičnih vježbi kojih treba da se pridržavaju svi koji dugo rade za računarom”, kažu iz Telekoma.

Prošle godine su za zaposlene imali predavanja o karcinomu dojke i opasnostima od solarnog zračenja.

“Izvršeno je ispitivanje i kontrola mikroklimatskih uslova (temperatura, relativna vlažnost i brzina strujanja vazduha), osvjetljenja i buke u svim objektima, a nalazi su potvrdili da su uslovi za rad na zavidnom nivou – kažu iz Telekoma, napominjući da su u saradnji sa sindikatom obezbijedili i sportske aktivnosti i subvencionisane odmore. 

Teško do predstavnika radnika

Bojanić navodi da su se sindikati sa mukom prije dvije godine izborili da imaju predstavnika za zaštitu i zdravlje na radu, jer to pitanje nije bilo dobro rješeno u prethodnom zakonu. 

“Poslije višegodišnjeg insistiranja Unije slobodnih sindikata u okviru koje djeluje Sindikat Telekoma, zakonom je definisano da zaposleni kod poslodavca imaju pravo da izaberu jednog ili više predstavnika. Poslodavac je dužan da za najmanje jednog predstavnika omogući odgovarajuće odsustvo sa rada u trajanju od minimum pet časova mjesečno, uz nadoknadu zarade i da pruži sva potrebna sredstva za obavljanje poslova u vezi zaštite i zdravlja na radu. Problem je što zakonodavac nije predvidio postupak izbora i način rada predstavnika zaposlenih i njegov odnos sa sindikatom, već je to prepustio kolektivnim ugovorima. Zaposleni u preduzećima u kojima ne postoji kolektivni ugovor gotovo da su onemogućeni da imenuju svoje predstavnike za zaštitu i zdravlje na radu”, naveo je Bojanić.

Pavlović: Ni 5G nije opasan ako se poštuju standardi

Opasnost od telekomunikacionih predajnika na krovovima zgrada i u urbanim zonama zbog izloženosti nejonizujućim zračenjima visokih učestanosti, kako kaže inženjer Pavlović, može da postoji samo u slučaju prekoračenja propisanih granica, što treba da se utvrdi jasnim i transparetnim mjerenjima.

“Dok se ne utvrdi da su granice izloženosti prekoračene, moguće je govoriti samo o riziku”, naveo je Pavlović.

Prema najavama iz Agencije za telekomunikacije i samih kompanija, Crna Gora bi 2022.godine trebalo da dobije 5G mrežu, oko koje postoje brojne kontroverze.

“Uvođenjem 5G tehnologije, ne očekuju se nikakvi posebni novi rizici koji nisu sagledani u slučajevima prethodnih tehnologija. Nesporno je da će nivoi nejonizujućih zračenja visokih učestanosti u životnoj i radnoj sredini biti viši. Primjenom odgovarajućih tehničkih mera u projektovanju i izgradnji, ostaće u propisanim granicama. Telekomunikacione kompanije obavezne su da sprovode prijemna i periodična ispitivanja nivoa nejonizujućih zračenja i da primjenjuju mjere u slučaju da se utvrdi prekoračenje propisanih granica”, kazao je Pavlović za CIN-CG.

Privatizacija u sjenci korupcije

Vlada je 2005 godine prodala Telekom Crne Gore Mađar telekomu, koji je bio u vlasništvu Dojče telekoma. Mađari su državne akcije platili 114 miliona eura i još 23 miliona manjinskim akcionarima.Transakcija je bila dio istrage za korupciju u Americi, gdje su Dojče telekom i Mađar telekom platili poravnanje od 100 miliona dolara. Američkim istražiteljima bila su sporna četiri ugovora od ukupno 7,3 miliona eura. U crnogorskom Višem sudu u toku je suđenje bivšim čelnicima "Telekoma", Olegu Obradoviću i Miodragu Ivanoviću, koji se terete da su zloupotrebom položaja pribavili korist od 2,3 miliona eura kompaniji "Roli" na ime fiktivnog ugovora o konsultantskim uslugama. Predsjednik Crne Gore Milo Đukanović je ranije potvrdio da se u američkim dokumentima pominje i njegova sestra Ana, kao zastupnica u jednom od četiri sporna konsultantska ugovora, ali je on te optužbe odbacio. Glavni specijalni državni tužilac Milivoje Katnić je cijenio da je Ana Đukanović pružila usluge za koje je bila plaćena i njeno ime izostavio iz optužnice. 

Mađari su 2017. godine svoj paket od 76 odsto akcija prodali Hrvatskom telekomu, takođe članu Dojče telekoma, za 123,5 miliona eura. 

Prvi operater mobilne telefonije u Crnoj Gori bio je Promonte, koji je licencu dobio 1996.godine. Grčki konzorcijum ETL i crnogorski biznismen Dragan Perović sa još nekoliko osoba prodali su ga norveškom Telenoru 2004. godine za 64,8 miliona eura.

Trećeg operatera mobilne telefonije Crna Gora je dobila 2007. godine, kada je kompaniju M:tel osnovao Telekom Srbije. 

Goran KAPOR

In addition to the Thermal Power Plant Pljevlja and the Aluminum Plant Podgorica, apart from the heating season, the largest pollutants are more than 240 thousand vehicles, most of which are over 10 years old, with the largest percentage being diesel cars. WHO's calculations show that six percent of all deaths in Podgorica, 12 percent in Nikšić and 22 percent in Pljevlja can be attributed to the effects of air pollution

The irony brought by COVID-19 is that the air in Montenegro is significantly cleaner.

This is mainly due to the limited traffic, the forced parking of most of the 240,000 registered vehicles, more than two-thirds consuming diesel. More than half of all vehicles are between ten and 20 years old, and a fifth even up to three decades old.

According to a research carried out by the Center for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG), other pollutants are Aluminum Plant Podgorica, Thermal Power Plant Pljevlja and the unfinished heating season.

Prevention from the spread of the pandemic has also affected global trends, as shown by satellite imagery of significantly reduced pollution above industrial zones in Europe and other parts of the world.

IQAir, a Swiss-based air quality technology company, has conducted a study of the world's ten most polluted cities which revealed that extensive preventative measures have reduced air pollution by 30 to 60 percent.

In Podgorica, over the past month, the number of dangerous particles causing pulmonary, cardiac and malignant diseases has exceeded the limit of 50 micrograms per cubic meter (μg / m3) on eight days only. This was confirmed on the website of the Environmental Protection Agency of Montenegro (EPA Montenegro), where air quality data is updated daily. The highest level of pollution by PM10 (particles less than 10 micrograms composed of the mixture of smoke, soot, acid, heavy metals) was recorded on 21 March, amounting to 144.8, while the level of PM 2.5 particles (2.5 micrometers in diameter, or three percent diameter of human hair) was 123.1 μg / m3.

In contrast to these results, a PM 2.5 level of over 350 μg / m3 was recorded in Podgorica in mid-January. According to a method developed by Richard Muller, a professor of physics at the University of California, this is equivalent to smoking 16 cigarettes a day. He and his daughter, Elizabeth, climate change and air pollution activist, carried out an extensive research in China in 2015 and concluded that smoking one cigarette a day is equal to the detrimental effect of breathing air in which the hazardous PM 2.5 particles are 22 micrograms per cubic meter. (http://berkeleyearth.org/air-pollution-and-cigarette-equivalence/).

Concentrations of harmful PM10 particles at metering stations in Podgorica exceeded 510 micrograms per cubic meter in early January, and according to Agency's official data for December, the air in Podgorica, Bijelo Polje and Pljevlja was polluted almost every day. In Nikšić, this average was slightly milder, with extremely high concentrations of these particles observed on 16 December being: (i) PM 2.5 - 609.3 and (ii) PM 10 - 721.2; which is 12 to 14 times more than the allowed daily average value of 50 micrograms.

Exceeding the average pollution level should not be over 35 days per year. Pljevlja had 136 such days during last year and 129 the previous year. Nikšić had 61 days in 2019, and in 2018 as many as 79 days, while Podgorica had 75 days in 2018, and in last year 57 days above the allowed mean values. In Bijelo Polje, measurements began only last year and comparative data from 2019/20 indicate that it is more polluted than Pljevlja during the heating season from 1 October to 1 April.

The Environmental Protection Agency (EPA) explained for CIN-CG that poor air quality during winter months in the central and northern regions has become commonplace, listing industrial activity, traffic and the heating season as the main causes.

"High air pollution episodes, primarily suspended particles (PM10 and PM2.5), are characteristic during the winter months when weather conditions, with high atmospheric pressure, slow down the circulation of air, bringing dry, cold and foggy nights. The presence of factors affecting the deterioration of air quality lasts from four months in Podgorica to half a year in Nikšić and Pljevlja. According to EPA, during these time periods, the total annual number of overruns of mean daily values of suspended harmful particles is concentrated, except in cases of accident situations.

At the end of last August, the Agency started publishing daily air quality reports for the most polluted areas of Podgorica, Nikšič, Bar, Pljevlja, Bijelo Polje, Kotor, Gornje Mrke and Gradina.

In January, when media, NGOs and opposition politicians called in question the ongoing pollution levels and the inert attitude of the institutions, the Agency stated that "the law prohibits unauthorized interpretation of results that could be misleading and cause misinformation of citizen." The problem is that there was no "authorized interpretation of the results".

"Air pollution in Montenegro has a seasonal nature and it is most often related to the heating season. Thus, the solutions must be aimed at establishing a district heating system in urban areas, implementing energy efficiency measures in residential and collective housing facilities, strict implementation of environmental standards in the industry, vehicle modernization, improvement of urban transport and a number of other activities'', the Agency noted.

Despite improved situation in the past month, the Agency's data shows an increase in the surpassing of the daily average of PM10 by 1 April compared to the previous season in Podgorica and Nikšić. The biggest pollution in Podgorica is recorded at the roundabout in Zabjelo, one of the largest concentrations of cars in the capital.

Biologist Vuk Iković says that the Thermal Power Plant causes 41 percent of total nitrogen oxide emissions, while the Aluminum Plant accounts for 41 percent of all polluting PM10 particles.

"The official data indicates that Pljevlja is the largest ecological black spot. The data clearly demonstrates that its water, soil and air are polluted. This is due to the Thermal Power Plant, the Coal Mine, “Vektra Jakić“, the slag and ash landfill ''Maljevac'' and the waste and tailings landfill ''Jagnjilo'', Iković told CIN-CG.

Iković also warns of the serious consequences of the huge number of cars, most often old and diesel fueled. Only in Podgorica, more than 70 thousand cars are registered.

“The green light for pedestrians lasts shorter than for vehicles. The highest concentration of toxic particles is at the intersections, one meter above ground surface. That is why children and people in wheelchairs suffer the most. Public transport is not organized yet. There is no quick communication from the suburbs to the city center. The system forces citizen to buy a car instead of encouraging them to use other modes of transport'', Iković says.

In Montenegro, 246,423 vehicles were registered in the past year: 6,193 motorcycles, 215,496 cars, 462 vans, 1,461 buses, 17,282 freight vehicles, 576 specialized and commercial vehicles, 1,662 towing vehicles, 3,090 trailers and 201 tractors.

According to the information provided by the Ministry of Internal Affairs, oil or diesel is consumed by 180,153 vehicles, super 98 petrol by 54,678, petrol 86 by 515, fuel blends by 14, petrol-gas combination by 7,854 vehicles, while only 144 cars are electrically powered.

There were 459 registered ‘old-timers’, manufactured until 1979. As many as 10,428 were from the SFRY (1980 to 1989). From the last decade of the last millennium, there is a total of 43,186 registered vehicles.

There are 134,653 vehicles manufactured between 2000 and 2010. Most of them are manufactured in 2004 and 2007 - 15,573 and 15,937 respectively.

From 2010 to the end of 2019, between 4,200 and 7,867 cars have been imported annually, amounting to a total of 57,607 new cars.

According to the Customs Administration, over the past year, the largest number of imported used cars were diesel fueled - 14.088, while only 1.020 were gasoline cars. Also imported were 2,225 new gasoline powered cars, 1,363 diesel cars and only 25 electric ones.

The Customs Administration explains that, according to the Law on Road Safety and the current rulebook on technical requirements, it is not allowed to import used vehicles that do not meet the EURO 4 standard. New vehicles should be equipped with minimum EURO 6 engine and meet the requirements for exhaust emission limits and noise levels.

In Germany, a partial ban for EURO 4 diesel vehicles was introduced in some cities last April. That is why protests have been organized and the cities of Hamburg, Berlin, Stuttgart and Darmstadt have reported more than 16,000 people violating the ban on the use of older "non-environmental" diesel cars.

The Institute of Public Health did not reply to our request for data on how air pollution affects health. Unofficially, there is no such recent research, so the one that the Institute conducted in late 2015 and early 2016, in collaboration with experts from the World Health Organization (WHO), is still relevant. Air pollution assessment study covering Pljevlja, Podgorica and Nikšić revealed that more than 250 premature deaths and 140 hospital admissions annually in these three cities, as well as a number of other health consequences, are directly linked to the increased exposure to PM particle concentrations.

WHO's calculations show that six percent of all deaths in Podgorica, 12 percent in Nikšić and 22 percent in Pljevlja are attributable to the effects of air pollution above the values prescribed by this institution. The Institute previously told CIN-CG that the annual rate of premature mortality associated with exposure to pollutant particles in Montenegro, is up to 60 times higher than the tragic consequences of traffic accidents and up to 20 times higher than mortality due to diseases of the digestive system.

World Health Organization data indicates that air pollution is a global public health challenge that kills seven million people a year!

Iković considers necessary to introduce a pollution tax. This implies payment for the release of pollutants into the air, primarily carbon, nitrogen and sulfur oxide, soot etc.

"It is possible for us to become an EU member with this kind of air quality, but then we will have to pay the costs of pollution. For example, for every tone of CO2 emission, we would pay 25 euros. If Montenegro manages to regulate key pollutants and conserve and recover its forests, it could earn millions, as its nature would reduce pollution levels beyond borders. This should be our offer to Europe. This is one of the reasons why Podgorica should be a tree-city, for which we have launched an initiative of 100,000 new trees'', Iković says.

Aleksandar Perović, from the NGO Ozon, points out that air is an important segment of Chapter 27 in the EU negotiation process.

"So far, this international organization has not shown much interest for the problem of air pollution, which is very surprising to us, given that clean air is one of the fundamental human rights. If this attitude is not changed, it is hard to expect that domestic decision makers will take any action“, Perović told CIN-CG.

Asked by CIN-CG whether the implementation of Chapter 27 obligations was threatened by air pollution, the Agency replied that "the Approximation Strategy and the adoption of initial negotiation benchmarks have defined and proposed deadlines for activities to reduce air pollution".

According to the Environmental Protection Agency, "air pollution does not jeopardize the fulfillment of Chapter 27 commitments, but prompts finding the best possible solutions to this problem."

Hazardous tire and waste incineration

Old furniture, layers of debris, concrete, earth and gravel, electronic and plastic waste, food scraps and used tires are found in Podgorica's settlements: Stari Aerodrom, Vrela Ribnička or parts of Ćemovsko Polje. Residents of these settlements regularly report to the competent bodies the levels of arson and smoke spreading through the settlements and the city.

"Tire and plastic incineration releases one of the most toxic substances, dioxin. Part of it is inhaled and the rest goes into the atmosphere, returning with the first rains and depositing in soil and water. The question is what the purpose of the inspectorate is, if it does not punish the perpetrators”, Iković says.

According to the Law on Waste Management, penalties for unconscientious persons range up to 40 thousand euros for legal entities and up to 2 thousand euros for natural persons. This does not stop the perpetrators, mainly because the responsible bodies can only apprehend those whom they caught violating the law.

Iković recommends that if individuals burn tires due to the sale of steel wire, it should be prohibited to buy it without a proof of origin of such waste.

Neighbors also are among the most polluted

IQAir's list of the 100 most polluted cities from 15 April 2020 includes the Balkan capitals.

Sarajevo ranked 11^th as the world's most polluted city, Belgrade 61^st, Skopje 85^th and Zagreb 94^th.

According to the same organization's list of the 100 most polluted countries in the world, Bosnia and Herzegovina ranked 14^th, North Macedonia 17^th, Serbia 32^nd, while Croatia ranked 51^st. Slovenia and Montenegro are not included in this list.

According to IQAir, the most polluted city in the world is Shenyang in China.

Europe's most polluted country, according to GreenMatch, is Turkey, followed by Poland and Latvia. The countries with the cleanest air are Sweden, Finland and France.

Air pollution drops in metropolises

During coronavirus lockdown, air pollution in major global cities fell by up to 60 percent in comparison to the last year, CNN reports, referring to the IQAir's data.

Seven out of the ten cities studied, including New Delhi, Seoul, Wuhan and Mumbai, saw significant improvements in air quality from the same period last year.

The Indian capital New Delhi saw a 60% reduction in PM2.5 levels from 23 March to 13 April. The Chinese city of Wuhan, where the deadly virus was first identified, saw a 44% reduction in air pollution levels from 26 February to 18 March.

Los Angeles saw its longest stretch of clean air on record, over 18 days from 7 to 28 March. PM2.5 concentration levels were down by 31%.

In Europe, London, Madrid and Rome experienced during their lockdown periods reductions in their PM2.5 in comparison with 2019.

The reconstruction of the Thermal Power Plant is delayed

The ecological reconstruction of the existing block of TPP "Pljevlja" was supposed to be completed by the next year, but due to the pandemic, it will be delayed since the contract has not been signed yet.

At the beginning of November last year, EPCG declared the winner of the tender for this deal - a consortium of Chinese company Dongfang Electric International (DEC) of Podgorica-based firm Bemaks, BB Solar Company owned by Blažo Djukanović, the son of the President of Montenegro, and Permonte Company, whose bid price was 54,427,700 euros. The German consultant Steag Energy Services hired by EPCG previously estimated that the tender is worth 45 million euros, or 54,450,000 with VAT. Other tenderers’ bid prices were significantly higher: Shangai Electric Group Co.Ltd - 97,922,683 euros and Hamon-Rudis - 72,539,500 euros, but this did not prompt EPCG to raise suspicions, which should normally happen when the range between bids is so large.

Representatives of the Chinese corporation were supposed to arrive in February to agree and sign a contract, but this was delayed, allegedly, due to the Corona epidemics, as their delegation would have to stay in quarantine. EPCG later announced that they were expecting them in March, but Chinese Ambassador to Montenegro Liu Jin said in an interview for “Vijesti” on 15 April that "both sides are in the process of preparing to sign the treaty" and expressed hope that it would be done as soon as possible.

"The project includes, together with the revitalization of the Maljevac landfill worth around 20 million euros, construction of a desulphurization system, a denitrification system, improvement of the operation of the electro filter plant and construction of a wastewater treatment system. Along with the ecological reconstruction, within 12 months from the signing of the contract, a source of thermal energy for heating Pljevlja will be provided”, EPCG stated during the announcement of the tender winners, adding that after the ecological reconstruction, all emissions and products of combustion of coal and chemical processes in accordance with national legislation and European directives, will be kept below the permissible limits.

New analysis of the Health and Environment Alliance (HEAL), Sandbag, Climate Action Network Europe (CAN Europe), the CEE Bankwatch and the Europe Beyond Coal from 2019, has shown that 16 outdated coal-fired power plants in the Western Balkans represent a health and economic liability for the whole Europe.

This report shows that every year, air pollution from Western Balkans coal power plants is responsible for 3,900 premature deaths, 8,500 cases of bronchitis in children and other chronic illnesses. The health issues these plants cause add up to lost productivity and health costs of up to 11,535 million euros.

Predrag NIKOLIĆ

Radeći na različitim pozicijama uvjerila sam se u to da su žene spremne i hrabre da odgovore izazovima biznisa, društva i politike, ali su još nedovoljno uključene i pozicionirane na najodgovornijim mjestima – kaže gradonačelnica Gusinja Anela Čekić. Nema zvanične evidencije o zastupljenosti žena iz manjinskih naroda u lokalnoj samoupravi

Gusinje, malo mjesto na sjeveru Crne Gore, poput Danilovgrada u centralnom dijelu države, ima izuzetak koji, ipak, samo potvrđuje pravilo o politici kao dominantnom muškom poslu. Predsjednica Opštine je Anela Čekić.

„Činjenica da sam, poslije povraćaja statusa opštine Gusinje, nakon pedeset i nešto godina, izabrana za prvu predsjednicu pokazuje da su građani iskazali odnos prema ženama i da ih smatraju dovoljno sposobnim i jakim da i sa pozicije prve osobe lokalne samouprave preuzmu odgovornost za razvoj opštine”, rekla je Čekićeva za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).

Uzimajući u obzir i lični primjer, ona kaže da ima pomaka i unapređenja položaja žena na mjestima odlučivanja u lokalnoj samoupravi, ali i dalje nedovoljno.

„Radeći na različitim pozicijama, od bankarskog sektora do lokalne samouprave, uvjerila sam se u to da su žene spremne i hrabre i da u svakom momentu mogu da odgovore izazovima biznisa, društva i politike, ali da su još nedovoljno uključene i nedovoljno pozicionirane na najodgovornijim mjestima. To je potrebno mijenjati”.

Trenutno je u lokalnoj samoupravi u Gusinju zaposleno sedam žena, od pomoćne radnice, tehničkih sekretarica, savjetnica u odjeljenju za naplatu lokalnih prihoda, pa do visoko rukovodnog kadra.

,,Na čelu Sekretarijata za planiranje prostora, imovinu i zaštitu životne sredine, jednog od najzahtjevnijih i najodgovornijih u organizaciji lokalne samouprave se, takođe, nalaze žene. Sve zaposlene profesionalno i stručno obavljaju poslove, a iskustvom i znanjem značajno doprinose povjerenju u rad organa lokalne uprave, ravnopravno i uz uvažavanje svojih kolega”, ističe Čekićeva.

U lokalnom parlamentu u Gusinju, od ukupno 30 odbornika, šest je odbornica.

Nedovoljna uključenost žena u politički život u opštinama na sjeveru Crne Gore uočljiva je i na primjeru druge dvije sjeverne opštine, Rožaja i Bijelog Polja. Zanemarljiv je broj na odlučujućim funkcijama, dok o onima koje pripadaju nacionalnim manjinama nema podataka, uglavnom zbog toga što lokalne samouprave ne registruju nacionalno opredjeljenje prilikom zapošljavanja i imenovanja na javne funkcije – pokazalo je istraživanje CIN-CG.

U rožajskoj lokalnoj samoupravi ima 210 zaposlenih od kojih su 66 žene. Na rukovodećim pozicijama je samo pet žena - Irma Selmanović je glavna administratorka, Mersija Pepić pomoćnica sekretara za finansije i ekonomski razvoj, Rabela Murić je šefica Službe za skupštinske poslove, Fahreta Husović rukovodi Kancelarijom za međunarodne odnose i saradnju sa dijasporom, a Asmira Dacić Kancelarijom za besplatnu pravnu pomoć i brze odgovore. I na čelima pojedinih javnih ustanova su žene. Dženita Nurković-Kurtagić rukovodi Dnevnim centrom za djecu sa smetnjama i teškoćama u razvoju, a Narodnom bibliotekom Fetija Kurtagić.

Od ukupno 34 odbornička mjesta u lokalnom parlamentu u Rožajama, 10 je pripalo ženama (Bošnjačka stranka šest i DPS četiri). Na čelu odborničkih klubova nema žena.

Prema aktuelnom Zakonu o izboru odbornika i poslanika, na izbornoj listi mora biti najmanje 30 odsto kandidatkinja. Na izbornoj listi među svaka četiri kandidata prema redosljedu obavezno je da bude jedna žena.

,,Smatramo da bi sve opštine na sjeveru Crne Gore, uključujući i Rožaje, trebalo da daju više prostora ženama na mjestima gdje se donose odluke. Uskoro slijedi reorganizacija i nova sistematizacija i trudićemo se da budemo otvoreniji za uključivanje žena na rukovodeće pozicije”, rekla je za CIN-CG Dženana Kuč iz kabineta predsjednika rožajske opštine.

Nacionalno opredjeljenje zaposlenih žena u lokalnoj samoupravi, prema njenim riječima, u Rožajama nije poznato: ,,Identitetske karakteristike tog tipa ne uzimamo u obzir prilikom zapošljavanja i imenovanja na javne funkcije“. Ministarstvo za ljudska i manjinska prava, kako objašnjava Dženana Kuč, sprovodi istraživanje u okviru kojeg se anketira svaki zaposleni i tako se utvrđuje nacionalna struktura radnika lokalne samouprave. Posljednje ovakvo istraživanje Ministarstvo je sprovelo 2015. godine, pa opštine još nemaju nove podatke.

Podaci iz istraživanja, koje Ministarstvo za ljudska i manjinska prava sprovodi o zastupljenosti manjinskih naroda u državnim organima, organima državne i lokalnih uprava, sudovima i Državnom tužilaštvu, pokazalo se da nisu dovoljno reprezentativni. Zaposleni nisu dužni da se izjasne o svojoj nacionalnoj pripadnosti.

Prema podacima koje su za CIN-CG dostavili iz službe predsjednika Opštine Bijelo Polje, u lokalnom parlamentu ima 38 odbornika od kojih je devet žena i 29 muškaraca. U Opštini žene obavljaju funkcije glavne administratorke, sekretarke skupštine, a rukovode i sekretarijatima za finansije, uređenje prostora i lokalnu samoupravu. Kabinet predsjednika Opštine ima šeficu. Pored toga, žene su direktorice Turističke organizacije, Javne ustanove Centar za podršku djeci i porodici, a rukovode i službom glavnog gradskog arhitekte i unutrašnjom revizijom.

„U okviru Sekretarijata za lokalnu samoupravu, pri Odjeljenju za ljudska i manjinska prava, jedna od pet kancelarija je i za rodnu ravnopravnost, sa ciljem unapređenja položaja žena u našoj opštini. Važno je istaći da je formirana radna grupa za izradu lokalnog akcionog plana (LPA) za postizanje rodne ravnopravnosti, koji je zasnovan na međunarodnom i domaćem pravnom zakonodavstvu i predviđa niz aktivnosti za stvaranje jednakih mogućnosti žena i muškaraca, kao i prevazilaženje stereotipa i predrasuda na planu „vidljivosti” žena i postizanju rodne ravnopravnosti u punom kapacitetu”, kaže Slobodan Šebek iz službe predsjednika Opštine Bijelo Polje.

Šebek kaže da se u ovoj opštini aktivno radi i na unapređivanju položaja žena u biznisu, još jedne sfere u kojoj na sjeveru Crne Gore nisu dovoljno uključene. Dobra ideja, ipak, više svjedoči o sporim i skromnim koracima, nego o ubrzanoj participaciji žena u svim sferama života.

Skupština opštine Bijelo Polje je tokom 2019. godine, prema njegovim riječima, donijela odluku o raspodjeli sredstava za podršku ženskom preduzetništvu i posebna komisija je putem javnog poziva, raspodijelila po 2.500 eura za četiri žene. „Za iste namjene, budžetom za 2020. godinu planirano je 20 hiljada eura”, rekao je Šebek.

Nova anketa još se radi

Iako posljednje dostupno istraživanje o zastupljenosti manjinskih naroda u državnim organima, organima državne i lokalnih uprava, sudovima i Državnom tužilaštvu datira još iz 2015. godine, iz Ministarstva za ljudska i manjinska prava kažu da je prikupljanje podataka za novo u toku, ali da se ne zna još tačan datum objave.

Prema „Informaciji o zastupljenosti manjinskih naroda i drugih manjinskih nacionalnih zajednica u državnim organima, organima državne uprave, organima lokalnih uprava, sudovima i Državnom tužilaštvu”, u organima lokalne uprave, iz 2015. godine od ukupnog broja od 3.036 odgovora u upitniku, u nacionalnom smislu, zaposleni su se izjasnili kao: Crnogorci 1.748 (57,58 odsto), Srbi 628 (20,69 odsto), Albanci 172 (5,67 odsto), Bošnjaci 229 (7,54 odsto), Muslimani 84 (2,77 odsto), Hrvati 47 (1,55 odsto), ostali 15 (0,49 odsto).

U Opštini Bijelo Polje 2015. godine od ukupnog broja ispitanika, 44,86 odsto se izjasnilo kao Crnogorci, 18,29 odsto kao Srbi, 18 odsto kao Bošnjaci, 15,14 odsto kao Muslimani, 2,29 odsto se nije izjasnilo, a o 1,43 odsto nema podataka. Od zaposlenih u ovoj opštini nema onih koji se izjašnjavaju kao Albanci, Hrvati ili Romi.

U rožajskoj opštini, prema istom istraživanju, od ukupnog broja ispitanih, 0,84 odsto se izjasnilo kao Crnogorci, 2,52 odsto kao Srbi, 2,52 odsto kao Albanci, 89,09 odsto kao Bošnjaci, 1,68 odsto kao Muslimani, 2,52 odsto se nije izjasnilo, a o 0,84 odsto nema podataka.

U Opštini Gusinje, od ukupnog broja zaposlenih, 25 odsto se izjasnilo kao Albanci, 66,67 odsto kao Bošnjaci i 8,33 odsto kao Muslimani.

Nema podataka koliko je od ukupnog broja svih ispitanika žena, a koliko muškaraca.

Andrea JELIĆ

Pored Termoelektrane i Kombinata aluminijuma, mimo grejne sezone, najveći zagađivači su više od 240 hiljada vozila od kojih je većina starija od 10 godina, a najveći procenat čine „dizelaši“. Proračuni SZO pokazuju da šest odsto svih smrti u Podgorici, 12 odsto u Nikšiću i 22 odsto u Pljevljima mogu da se pripišu posljedicama zagađenja vazduha

Ironija koju je donio COVID-19 je da je vazduh u Crnoj Gori znatno - čistiji.

To je, uglavnom, rezultat ograničenog saobraćaja, prinudnog parkiranja većine od oko 240 hiljada registrovanih vozila, od kojih više od dvije trećine troši dizel. Više od polovine svih vozila staro je od deset do 20 godina, a petina čak i do tri decenije.

Ostali zagađivači, Kombinat aluminijuma, Termoelektrana i neokončana grejna sezona još emituju zagađanje i svoje crne bilanse – pokazalo je istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).

Preventiva od širenja pandemije uticala je i na globalne trendove, što pokazuju satelitski snimci znatno manjeg zagađenja iznad industrijskih zona u Evropi i svijetu.

Da to ima veze sa COVID-19 pokazuju i rezultati Internacionalne kompanije za informacije o kvalitetu vazduha, (IKAir) koja je proučavajući deset svjetskih metropola najviše pogođenih epidemijom, zaključila da su opsežne preventivne mjere, uticale da se zagađenje vazduha smanji od 30 do 60 odsto.

U Podgorici je u posljednjih mjesec dana broj štetnih čestica koje utiču na plućna, srčana i maligna oboljenja, prešao graničnu vrijednost od 50 mikrograma po metru kubnom (μg/m3) samo osam dana, potvrđeno je na sajtu Agencije za zaštitu prirode i životne sredine, gdje se dnevno ažuriraju podaci o kvalitetu vazduha. Najveći nivo zagađenja lebdećim PM 10 (čestice manje od 10 mikrograma koje predstavljaju smješu dima, čađi, kiseline, teških metala) zabilježen je 21. marta i iznosio je 144,8, dok je nivo PM 2.5 čestica (prečnika 2.5 mikrometra, ili tri odsto prečnika ljudske dlake) bio 123,1 μg/m3.

Za razliku od ovih rezultata mjerenja, sredinom januara u Podgorici je zabilježen nivo PM 2.5 preko 350 μg/m3, što je ekvivalentno pušenju 16 cigareta dnevno, po metodi koju je razvio profesor fizike sa Univerziteta Kalifornija Ričard Mjuler. On i njegova ćerka Elizabet, koja se bori protiv klimatskih promjena i zagađenja vazduha, napravili su 2015. godine veliko istraživanje u Kini i došli do zaključka da je pušenje jedne cigarete dnevno jednako štetnim efektima udisanja vazduha u kom nivo opasnih PM 2.5 čestica iznosi 22 mikrograma po metru kubnom. (http://berkeleyearth.org/air-pollution-and-cigarette-equivalence/).

Koncentracija štetnih PM10 čestica na mjernim stanicama u Podgorici, početkom januara prelazile su 510 mikrograma po metru kubnom, a prema zvaničnim podacima Agencije za decembar, vazduh u Podgorici, Bijelom Polju i Pljevljima bio je zagađen gotovo svaki dan. U Nikšiću je taj prosjek bio nešto blaži, s tim da su pojedinih dana zabilježene izuzetno visoke koncentracije ovih čestica: 16. decembra PM 2.5 – 609,3, PM 10 – 721,2, što je 12 do 14 puta više od dozvoljene srednje dnevne vrijednost od 50 mikrograma.

Prekoračenje srednje vrijednosti zagađenosti ne bi smjelo godišnje da premaši 35 dana. Pljevlja su tokom prošle godine imala takvih 136 dana, a pretprošle 129, Nikšić 2019. – 61, a 2018. čak 79 dana, Podgorica 2018. imala je 75, a prošle godine 57 dana zagađenih iznad dozvoljenih srednjih vrijednosti. U Bijelom Polju je mjerenje počelo tek prošle godine i uporedni podaci iz sezone 2019/20 ukazuju da je tokom grejne sezone od 1. oktobra do 1. aprila zagađenije i od Pljevalja.

Iz Agencije za zaštitu prirode i životne sredine (EPA) za CIN-CG objašnjavaju da je postalo uobičajeno da je tokom zimskih mjeseci, u centralnom i sjevernom regionu, lošiji kvalitet vazduha, a kao glavne razloge navode industrijsku aktivnost, saobraćaj i sezonu grijanja.

„Epizode visokog zagađenja vazduha, u prvom redu suspendovanim česticama (PM10 i PM2.5) su karakteristične za zimske mjesece u periodima kada vremenski uslovi, uz pojavu visokog atmosferskog  pritiska, usporavaju  cirkulaciju  vazduha  donoseći  suve,  hladne i  maglovite noći. Prisustvo faktora  koji utiču na pogoršanje kvaliteta vazduha traje od četiri mjeseca u Podgorici do pola godine u Nikšiću i Pljevljima. U tim  vremenskim periodima je skoncentrisan cjelokupni godišnji broj prekoračenja srednjih dnevnih vrijednosti suspendovanih čestica, osim u slučajevima akcidentnih situacija“, navode iz EPA.

Iz Agencije su krajem avgusta počeli dnevno da objavljuju izvještaje o kvalitetu vazduha za najzagađenije sredine Podgoricu, Nikšić, Bar, Pljevlja, Bijelo Polje, Kotor, Gornje Mrke i Gradinu.

Kada su u januaru mediji, NVO i političari iz opozicije problematizovali stalno zagađenje i inertan odnos institucija, Agencija je saopštila da je „zakonom zabranjeno da se vrši neovlašćeno tumačenje rezultata koje može da bude pogrešno i da dovede do dezinformisanja građana”. Problem je što nije bilo „ovlašćenog tumačenja rezultata“.

„Kako je zagađenje vazduha u Crnoj Gori sezonskog karaktera i najčešće je vezano za period kada je neophodno zagrijavanje prostorija, tako i rješenja moraju ići u pravcu uspostavljanja sistema daljinskog grijanja u urbanim sredinama, sprovođenja mjera za energetsku efikasnost u objektima za individualno i kolektivno stanovanje, strogo sprovođenje ekoloških standarda u industriji, modernizaciju voznog parka, unapređenje gradskog prevoza i niz drugih aktivnosti'', ocjenjuju iz Agencije za CIN-CG.

I pored boljeg stanja posljednjih mjesec dana, podaci Agencije pokazuju porast prekoračenja srednjih dnevnih vrijednosti PM 10 do 1. aprila u odnosu na proteklu sezonu u Podgorici i Nikšiću. Najveće zagađenje u Podgorici se očitava na kružnom toku na Zabjelu, gdje je jedna od najvećih koncentracija automobila u glavnom gradu.

Biolog Vuk Iković kaže da Termoelektrana uzrokuje ispuštanje 41odsto ukupnih azotnih oksida, a Kombinat aluminijuma 41 odsto svih zagađujućih PM10 čestica.

„Zvanični podaci kažu da su Pljevlja najveća ekološka crna tačka. Podaci jasno ukazuju da je evidentno direktno zagađenje vode, zemljišta i vazduha. Uzrok tome je Termoelektrana, Rudnik uglja, “Vektra Jakić”, odlagalište šljake i pepela na Maljevcu i odlagalište otpada i jalovine na Jagnjilu'' – rekao je Iković za CIN-CG.

Iković  ističe i ozbiljne posljedice zbog ogromnog broja automobila, najčešće starih i na dizel gorivo. Više od 70 hiljada automobila registrovano je samo u Podgorici.

,,Zeleno svjetlo za pješaka traje kraće nego za vozila. Najveća koncentracija otrovnih čestica je na raskrsnicama na visini od metra. Zato najviše trpe djeca i osobe u kolicima. Javni prevoz još nije organizovan. Ne postoji brza komunikacija predgrađa sa centrom. Sistem tjera građane da kupe auto, umjesto da ih podstakne da koriste druge vidove prevoza'', kaže Iković.

U Crnoj Gori je, tokom prošle godine, registrovano 246.423 vozila: motocikla 6.193, automobila 215.496, kombija 462, autobusa 1.461, teretnih 17.282, specijalnih i radnih 576, vučnih 1.662, priključnih 3.090 i traktora 201.

Prema podacima koje je MUP dostavio CIN-CG, naftu, odnosno dizel troši 180.153, vozila, 54.678 koriste benzin super 98, a  515 benzin 86, mješavinu 14, kombinaciju benzin – plin 7.854, a na električni pogon je svega 144 automobila.

Registrovanih ,,oltajmera'' proizvedenih do 1979. godine je 459. Čak 10.428 vozila je iz vremena SFRJ (1980-89). Iz posljednje decenije prošlog milenijuma je ukupno 43.186 registrovanih vozila.

Sa godinom proizvodnje od 2000. do 2010. godine ima 134.653, najviše ih je iz 2004. godine – 15.573 i 2007. – 15.937 vozila .

Od 2010. godine do kraja 2019. godine uvoženo je godišnje između 4.200 i 7867 ili ukupno 57,607 novih automobila.

Tokom protekle godine u Crnu Goru je uvezeno najviše polovnih dizel automobila - 14.088, a na benzin samo 1.020, podaci su Uprave carina. Novih automobila na benzinski pogon uvezeno je 2.225, dizelaša 1.363, a električnih samo 25 – saopštili su za CIN-CG.

Iz Uprave carina kažu da, u skladu sa Zakonom o bezbjednosti saobraćaja na putevima i važećim pravilnikom o tehničkim zahtjevima nije dozvoljen uvoz polovnih vozila koja ne ispunjavaju standard EURO 4. Nova bi trebalo da budu opremljena motorom minimalnog standarda EURO 6 i da ispunjavaju zahtjeve u odnosu na granične vrijednosti izduvnih emisija i nivoa buke.

U Njemačkoj je od aprila prošle godine uvedena djelimična zabrana kretanja u pojedinim gradovima za dizelaše EURO 4. Zbog toga je bilo i protesta, a gradovi Hamburg, Berlin, Štutgart i Darmštat prijavili su više od 16.000 osoba koja su prekršila zabranu upotrebe starijih, „neekoloških” dizel automobila.

Na pitanja o podacima kako zagađenje vazduha utiče na zdravlje iz Instituta za javno zdravlje nijesu odgovorili. Nezvanično, novijih istraživanja nema, pa je i dalje aktuelno ono koje je Institut u saradnji sa ekspertima Svjetske zdravstvene organizacije (SZO) uradio krajem 2015. i početkom 2016. godine. Studija procjene uticaja zagađenja vazduha koja je obuhvatila Pljevlja, Podgoricu i Nikšić, ukazala je na to da su više od 250 prijevremenih smrtnih slučajeva i 140 prijema u bolnicu na godišnjem nivou u ova tri grada, kao i niz drugih zdravstvenih posljedica direktno povezani sa izlaganjem povećanoj koncentraciji PM česticama.

Proračuni SZO pokazuju da šest odsto svih smrti u Podgorici, 12 odsto u Nikšiću i 22 odsto u Pljevljima mogu da se pripišu posljedicama zagađenja vazduha iznad vrijednosti koje propisuje ova institucija. Iz Instituta su ranije za CIN-CG kazali da je godišnja stopa prijevremene smrtnosti povezana sa izlaganjem zagađujućim česticama u Crnoj Gori i do 60 puta veća od tragičnih posljedica saobraćajnih nezgoda. Veća je i do 20 puta od smrtnosti usljed bolesti digestivnog sistema.

Podaci Svjetske zdravstvene organizacije govore da je zagađenje vazduha globalni javno zdravstveni izazov koji godišnje ubije sedam miliona ljudi!

Iković smatra da je neophodno uvesti taksu za zagađenje. Pod ovim se podazumijeva plaćanje za ispuštanje zagađujućih supstanci u vazduh, prije svega za ugljenik, azotni i sumporni oksid, čađi...

,,Moguće je da sa ovakvim kvalitetom vazduha postanemo članica EU, ali onda ćemo plaćati troškove zagađenja. Na primjer, za svaku ispuštenu tonu CO₂ danas bi platili 25 eura. Ukoliko Crna Gora reguliše ključne zagađivače i sačuva i oporavi šume imaće šansu da prihoduje milione, jer će svojom prirodom uspjeti da smanji stepen zagađenja izvan granica. To bi trebalo da bude naša ponuda Evropi, da na račun ekološkog potencijala podstakne energetsku nezavisnost. To je jedan od razloga zašto Podgorica treba da bude grad drveća i zato smo pokrenuli inicijativu 100.000 stabala'', kaže Iković.

Aleksandar Perović iz NVO Ozon ističe da je kvalitet vazduha važan segment Poglavlja 27 u procesu pregovaranja sa EU.

„Do sada ni ta međunarodna organizacija nije pokazala veliko interesovanje za problem aerozagađenja, što je za nas veoma začuđujuće, imajući u vidu da je pravo na čist vazduh jedno od osnovnih ljudskih prava. Ukoliko takav pristup i dalje bude prisutan, teško je očekivati da domaći donosioci odluka urade nešto konkretno', rekao je Perović za CIN-CG.

Na pitanje CIN-CG o tome da li je zbog zagađenja vazduha ugrožena realizacija obaveza iz Poglavlja 27, iz Agencije su odgovorili da su „Strategijom aproksimacije i donošenjem početnih mjerila za pregovore definisani i predloženi rokovi za sprovođenje aktivnosti u cilju smanjenja zagađenja vazduha“.

„Zagađenje vazduha ne ugrožava realizaciju obaveza iz Poglavlja 27, već inicira pronalažanje najboljih mogućih rešenja za ovaj problem'', tvrde iz Agencije za zaštitu prirode i životne sredine.

Opasno paljenje guma i otpada

Stari namještaj, brda šuta, betona, zemlje i šljunka, elektronski i plastični otpad, ostatke od hrane i iskorišćene gume, zatiču oni koji kroče na Stari aerodrom, Vrela Ribnička ili na djelove Ćemovskog polja. Stanovnici ovih naselja redovno nadležnim službama prijavljuju miris paljevine i dim koji se šire naseljima, i dalje kroz grad.

,,Paljenjem guma kao i bilo koje plastike oslobađa se jedna od najotrovnijih supstanci, dioksin. Dio udišemo, a ostatak odlazi u atmosferu, sa prvim kišama se vraća i taloži u zemljište i vodu. Pitanje je koja je svrha inspekcije, ako ne kažnjava počinioce“, kaže Iković.

Kazne za nesavjesne, prema Zakonu o upravljanju otpadom, kreću se do 40 hiljada eura za pravna i do dvije hiljade eura za fizička lica. Ovo izgrednike ne zaustavlja, uglavnom zbog toga što nadležne službe mogu da privedu samo one koje zateknu da ne poštuju zakon.

Iković preporučuje da bi, ukoliko pojedinci pale gume zbog prodaje čelične žice, trebalo zabraniti njen otkup bez potvrde porijekla takvog otpada.

Među najgorim su i komšije 

Na listi 100 najzagađenijih gradova, prema podacima IQAir, 15. aprila 2020. godine svijeta našle su se i balkanske prestonice.

Sarajevo je zauzelo 11. poziciju najzagađenijeg grada svijeta, Beograd 61, Skoplje 85. i Zagreb 94. mjesto.

Na listi 100 najzagađenijih država svijeta, prema podacima iste kompanije 2019. godine na 14. mjestu nalazi se Bosna i Hercegovina, na 17. Sjeverna Makedonija, na 32. Srbija i 51. Hrvatska. Na ovoj listi nema Slovenije i Crne Gore.

Prema IQAir-u, najzagađeniji grad na svijetu je Šenjang u Kini.

Najzagađenija zemlja Evrope, prema GreenMatchu, je Turska, a slijede je Poljska i Latvija. Zemlje sa najčistijim vazduhom su Švedska, Finska i Francuska.

Pad zagađenja u metropolama

Zagađenje vazduha u svjetskim metropolama bilježi pad do 60 odsto u odnosu na prethodnu godinu usljed zastoja zbog pandemije, objavio je  CNN pozivajući se na podatke IKAir-a.

U sedam od 10 proučavanih gradova, uključujući Nju Delhi, Seul, Vuhan i Mumbaj, primijećeno je značajno poboljšanje kvaliteta vazduha u odnosu na isti period prošle godine.

U indijskoj prijestonici Nju Delhi očitano je smanjenje nivoa PM 2.5 za 60 odsto od 23. marta do 13. aprila. Kineski grad Vuhan, odakle je krenula pandemija, zabilježio je smanjenje zagađenja vazduha za 44 odsto od 26. februara do 18. marta.

Rekordno smanjenje zagađenja vazduha zabilježeno je i u Los Anđelesu - tokom 18 dana od 7. do 28. marta nivoi koncentracije PM2.5 su smanjeni za 31 odsto.

I u Evropi -  London, Madrid i Rim imali su smanjenja PM2.5 u poređenju sa 2019. godinom.

Rekonstrukcija Termoelektrane kasni

Ekološka rekonstrukcija postojećeg bloka TE "Pljevlja", trebalo je da bude  završena do naredne godine, ali će zbog pandemije kasniti, jer ni ugovor još nije potpisan.

Početkom novembra prošle godine EPCG je za pobjednika tendera za ovaj posao proglasila konzorcijum kineske kompanije Dongfang Electric International (DEC) podgoričke firme Bemaks, preduzeća BB „Solar“ Blaža Đukanovića, sina predsjednika Crne Gore i firme „Permonte“ koji su tražili 54.427.700 eura. Oni su se uklopili u procjenu da je posao vrijedan 45 miliona eura, odnosno 54.450.000 sa PDV-om, koju je uradila njemačka kompanija Steag Energy Services. Drugi učesnici tražili su znatno više: Shangai Electric Group Co.Ltd. 97.922.683, a Hamon–Rudis 72.539.500 eura, ali to nije izazvalo podozrenje EPCG, što bi trebalo da je uobičajeno, kada je raspon između ponuda veliki.

Predstavnici kineske korporacije trebalo je da dođu u februaru na dogovore o potpisivanju ugovora, ali je to odloženo, jer bi, zbog epidemije u Kini prvo morali u karantin. Iz EPCG su, zatim, rekli da ih očekuju u martu, da bi kineski ambasador u Crnoj Gori Liu Jin 15. aprila u intervjuu “Vijestima“ izjavio da su “obje strane u toku pripreme potpisivanja ugovora” i da se nada da će što prije biti potpisan.

"Projekat obuhvata, zajedno sa revitalizacijom deponije Maljevac vrijednom oko 20 miliona eura, izgradnju sistema za odsumporavanje, sistema za denitrifikaciju, unapređenje rada elektrofilterskog postrojenja kao i izgradnju sistema za tretman otpadnih voda. Uporedo sa ekološkom rekonstrukcijom, u roku od 12 mjeseci od potpisivanja ugovora, obezbjediće se i izvor toplotne energije za toplifikaciju Pljevalja”, saopšteno je iz EPCG prilikom objave pobjednika na tenderu, uz najavu da će nakon ekološke rekonstrukcije, sve emisije i produkti sagorijevanja uglja i hemijskih procesa u skladu sa domaćim zakondavstvom i evropskim direktivama, biti svedeni ispod dozvoljenih granica.

Nova analiza Alijanse za zdravlje i životnu sredinu (HEAL), Sandbag-a, Evropske mreže za klimatsku akciju (CAN Europe), Mreže za nadzor javnih finansijskih institucija u Centralnoj i Istočnoj Evropi (CEE Bankwatch) i Evrope bez uglja (Europe Beyond Coal) iz 2019. godine, pokazala je da 16 zastarelih termoelektrana na ugalj u zemljama Zapadnog Balkana predstavljaju zdravstveno i ekonomsko opterećenje za čitavu Evropu.

Svake godine, prema tom dokumentu, zagađenje vazduha iz termoelektrana na ugalj na Zapadnom Balkanu dovodi do 3.900 preuranjenih smrti, 8.500 slučajeva bronhitisa kod djece, kao i do drugih hroničnih obolenja, čime se u Evropi prouzrokuje i do 11.53 milijardi eura ukupnih zdravstvenih troškova.

Predrag NIKOLIĆ