“Ubij, zakolji...”, “Nož, žica Podgorica”, skandiranja su koja se mogu čuti na stadionima i ispred njih. Sankcija za ovakve izlive mržnje nema, pa se nacionalističko navijanje nastavlja

Predrag NIKOLIĆ

Nacionalističke uvrede na račun Albanaca postale su sastavni dio navijanja na fudbalskim derbijima između podgoričke Budućnosti i Dečića iz Tuzi. Posljednju utakmicu ova dva tima, koja je održana početkom aprila, prekinuli su navijači Budućnosti - “varvari”.

“Varvarima” je zabranjeno da idu na četiri sljedeća gostovanja, a Budućnost je kažnjena sa 5.000 eura zbog navijačke pirotehnike i još 5.000 zbog vrijeđanja suparnika na nacionalnoj osnovi. Kažnjavanje klubova zbog uvreda na nacionalnoj osnovi je novijeg datuma.

Uvrede i govor mržnje uslijedile su nakon naglog uspona Dečića koji posljednjih godina igra sve zapaženiju ulogu u crnogorskom fudbalu, a ove se bori za titulu. Prvi put su pogrdna skandiranja na račun Albanaca sa tribine “varvara” mogla da se čuju još tokom finala Kupa Crne Gore 2021. godine.

Budućnost je ove sezone već kažnjena sa tri meča bez prisustva publike nakon što su u duelu drugog kola “varvari” vrijeđali Albance na nacionalnoj osnovi.

Pravilnik FSCG je jasan pri ponovljenom prekršaju - koji se odnosi na uvrede navijača “gestom ili pisanim transparentom” na račun protivničkog igrača, kluba, saveza, fudbalskog funkcionera ili gledalaca - izriče se kazna oduzimanja devet bodova. Pri trećem prekršaju, klub se izbacuje u niži takmičarski rang.

Dan nakon odluke Disciplinske komisije Fudbalskog saveza Crne Gore da kazni Budućnost sa 10.000 eura, kao i sa četiri utakmice bez podrške svojih navijača, oštro je reagovao predsjednik Opštine Tuzi Lindon Đeljaj.

“Svi koji su bili na stadionu tog dana, kao i gledaoci koji su na televiziji pratili jednu od najvažnijih utakmica ove sezone, prisustvovali su ponovnom ničim izazvanom izlivu divljaštva, mržnje i šovinizma. I umjesto da, nakon nekoliko sličnih skandala, FSCG decidirano pokaže nultu toleranciju na rasizam, što je i tendencija same UEFA kroz kampanju Say No To Racism, Disciplinska komisija je svojim odlukama pokazala da direktno podstiče ovakvo ponašanje, koje ne služi na čast ni državi ni sportu uopšte”, izjavio je Đeljaj.

On je poručio i da će razmotriti soluciju da Dečić istupi iz Prve lige, te da će se žaliti evropskoj i svjetskoj kući fudbala - UEFA i FIFA.

UEFA kažnjavala zbog rasizma

UEFA je prošle godine, u maju, kaznila fudbalske saveze Crne Gore i Srbije nakon utakmice ove dvije reprezentacije u Podgorici. Iz krovne evropske organizacije ocijenjeno je da je navijanje dijela publike bilo “pogrdno i rasističko”.

Zbog rasizma, FSCG kažnjen je i 2019. nakon utakmice sa Engleskom kada je grupa navijača Crne Gore fudbalerima afričkog porijekla iz Engleske uputila “majmunske krike”.

Dok su pravila u Evropi jasna, sportski novinar Aleksandar Radović za CIN-CG kaže da je pitanje šta državni organi i sistem u cjelini radi po pitanju govora mržnje.

“Nisam upoznat da su pojedinac ili pojedinci na bilo koji način kažnjeni zbog uvreda na nacionalnoj, rasnoj ili vjerskoj osnovi tokom fudbalskih utakmica, a nije prvi put da se takva skandiranja čuju na utakmicama između Budućnosti i Dečića. Koliko znam, ni najblaža kazna kao što je zabrana ulaska na stadione ili sportske objekte nije izrečena, da ne govorimo o novčanim, ili zatvorskim”.

Navijačko nacionalističko divljanje prisutno je i u nižim ligama. Početkom ove godine Zaštitnik ljudskih prava i sloboda utvrdio je u mišljenju, koje je potpisala zamjenica Nerma Dobardžić-Kurti, da OFK Grbalj, kao domaćin utakmice koja je odigrana 15. oktobra 2023, nije, shodno Zakonu o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, preduzeo odgovarajuće mjere prema navijačima koji su svojim ponašanjem raspirivali netrpeljivost, netoleranciju i mržnju i pozivali na nasilje prema članovima FK Otrant Olimpik iz Ulcinja.

Nacionalni savjet Albanaca u Crnoj Gori saopštio je da su se na utakmici između ekipa Grblja iz Kotora i Otranta iz Ulcinja, odigranoj u oktobru prošle godine, čuli “histerični povici rasističkog sadržaja prema Albancima”, poput “ubij, zakolji, da Š***** ne postoji”. Naveli su da se ovi povici često čuju na sportskim terenima u Crnoj Gori i identični su onima koji su se mogli čuti prije skoro 10 godina na utakmici između reprezentacija Srbije i Albanije odigranoj u Beogradu.

Fudbalski savez je u izjašnjenju dostavljenom Zaštitniku ukazao da je za slučajeve pojavljivanja vjerske, rasne, polne i bilo koje druge diskriminacije na tribinama ili u dvoranama nadležna Disciplinska komisija FSCG, koja je donijela odluku o pokretanju postupka protiv FK Grbalj.

OFK Grbalj je u izjašnjenju naveo da su utakmicu organizovali u skladu sa propozicijama takmičenja usvojenim od strane FSCG, te da su angažovali osam pripadnika ovlašćene agencije za obezbjeđenje i da je, u skladu sa obavezama koje se tiču javnih okupljanja, klub blagovremeno obavijestio Upravu policije, čijih pripadnika na stadionu nije bilo. Ukazali su da OFK Grbalj nema organizovanu navijačku grupu, već da prisutni gledaoci pojedinačno reaguju na zbivanja na terenu, te konstatovali da je pri kraju susreta došlo do huliganskih ispada grupice maloljetnih gledalaca, koje nijesu mogli spriječiti i čije skandiranje najoštrije osuđuju.

Klub ćuti, uticaj navijača veliki

Reakcije klubova su uglavnom nemušte ili izostaju.

Radović napominje da se ta praksa ponovila i nakon posljednjeg incidenta.

“Budućnost se nije ogradila ili osudila skandiranja na posljednjoj utakmici protiv Dečića, što, vjerujem, više govori o tome da navijačke strukture imaju jak uticaj na čelnike kluba, a ne o tome da čelnici kluba podržavaju ili ohrabruju takvo ponašanje”, kaže Radović.

Prošlog maja, pred finale državnog kupa, koje su Sutjeska i tivatski Arsenal igrali u glavnom gradu Crne Gore, dio navijača iz Nikšića je u blizini stadiona pod Goricom uzvikivao: “Nož, žica, Podgorica”, što referiše na povike mržnje navijačkih grupa iz Srbije i BiH koje veličaju genocid u Srebrenici.

Odmah nakon utakmice Više državno tužilaštvo u Podgorici je po službenoj dužnosti formiralo predmet protiv 40-ak pripadnika navijačke grupe “vojvode” i dalo nalog Upravi policije za prikupljanje potrebnih obavještenja i identifikaciji osoba koje su nedolično skandirale.

Počinitelji su identifikovani, prikupljeni su dokazi i svi neophodni podaci, ali je “tužilaštvo ocijenilo da nema osnova za preduzimanje krivičnog gonjenja protiv bilo kojeg lica za bilo koje krivično djelo za koje se goni po službenoj dužnosti”, odgovorila je novinarima Lepa Medenica iz podgoričkog tužilaštva. Naprotiv, zaključeno je da su “u radnjama više lica sadržani elementi prekršaja iz Zakona o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama”.

Fudbalski savez Crne Gore je osudio “skandalozne i apsolutno neprihvatljive poruke” navijača iz Nikšića, te pokrenuo disciplinski postupak protiv FK Sutjeska zbog nedoličnog ponašanja njihovih simpatizera. Oglasili su se i navijači Sutjeske, demantirajući da njihovo skandiranje “ima veze sa genocidima i prozivanjem manjinskih naroda”.

Stanje u ovoj zapuštenoj oblasti pokušao je da promijeni Marko Begović, koji je u septembru 2021. izabran na čelo Uprave za sport.

“Po stupanju na dužnost, inicirao više analiza, a rezultati su potvrdili da je sistem sporta u Crnoj Gori prilično zapušten. Imajući u vidu lokalnu nespremnost, bilo je neophodno uspostaviti strateško partnerstvo sa Savjetom Evrope i Evropskom komisijom. Sa prvim je rezultiralo omogućavanjem Crnoj Gori razvoj zajedničkog projekta na temu suzbijanja govora mržnje, koji se nastavio i nakon moje ostavke aprila, 2022. godine”, kaže za CIN-CG Begović, koji je sada univerzitetski profesor u Norveškoj.

On kaže da je, dok je bio na čelu Uprave, od Evropske komisije zatražio finansijsku podršku i mogućnost da Crna Gora učestvuje u različitim projektima.

“No, intenzivirana međunarodna aktivnost nije pratila nužne reformske zahvate, koji priznajem, jesu neprijatni ali su ljekoviti. Nespremnost i nedovoljna stručnost predstavnika javnih vlasti i sportskih organizacija, pored brojnih zloupotreba javnih finansija, posljednično su erodirali integritet sporta, pa su tako nasilje i diskriminacija u sportu svakodnevica. Kako Ministarstvo sporta i Ministarstvo unutrašnjih poslova nijesu uradili domaći zadatak, Crna Gora još nije pristupila temeljnim konvencijama Savjeta Evropa koje tretiraju ovu oblast, tj. nije uspostavljen odgovarajući institucionalni aranžman za sistemski odgovor protiv negativnih pojava u sportu”.

Primjera iz sudske prakse u kojima je sankcionisan govor mržnje u sportu nema. Sredinom novembra 2020. K. D., K. R., T. M., B. Ž., B. B., na javnom mjestu Donje Luge istakli su transparent veličine 200 puta 120 centimetara, na kojem je pisalo: “Crnogorac koji nije Srbin nečije je kopile”, koji je onda objavljen na Instagramu pod nazivom “RS - Belgrade - hooligans”. Sud za prekršaje u Bijelom Polju je počinioce oslobodio krivice za prekršaj iz čl. 19 Zakona o javnom redu i miru, jer nije dokazano ko je konkretnog dana i vremena bio oštećen predmetnom radnjom, a “oštećeni ne može biti neodređeni i neidentifikovani broj građana, koji moguće nijesu ni bili upoznati sa postojanjem spornog natpisa”. Zahtjevom za pokretanje prekršajnog postupka okrivljenima se ne stavlja na teret da su vrijeđali konkretno određena lica - već da su vrijeđali građane Crne Gore po osnovu nacionalne pripadnosti i etničkog porijekla. Interesantno je obrazloženje suda koji smatra da nijesu mogli vrijeđati sve građane Crne Gore.

“U Crnoj Gori žive i građani koji u pogledu nacionalne pripadnosti i etničkog porijekla nijesu Crnogorci i Srbi na koje se odnosi sporni natpis, pa ti građani ovo ne bi ni doživjeli kao vrijeđanje, dok, sa druge strane, predmetnim natpisom je mogla biti izvršena radnja prekršaja i prema nekom licu koje nije građanin Crne Gore, već i one osobe van CG koje se osjećaju kao Crnogorci ili Srbi”, navodi se u obrazloženju.

Kazne i edukacija

Za razliku od Crne Gore, u Hrvatskoj se ovakvi ispadi sankcionišu. Navijači FK Dinamo iz Zagreba - “Bad Blue Boys” su se 11.6.2020. godine po dogovoru okupili na zagrebačkoj Kustošiji i mahali bakljama, skandirali: “Ubij Srbina”, noseći transparent: “J***t ćemo srpske žene i djecu”. Opštinski kazneni sud u Zagrebu je u februaru 2021. godine proglasio krivim pet navijača uzrasta od 20 do 22 godine za javno podsticanje na mržnju i nasilje. Četvorica su osuđeni na po šest mjeseci zatvora uslovno, a u kaznu im je uračunato vrijeme provedeno u pritvoru s rokom provjeravanja od dvije godine. Jedan je osuđen na pet mjeseci zatvora, ali mu je kazna zamijenjena društvenokorisnim radom u trajanju od 450 sati. Obavezani su da plate i 500 kuna sudskih troškova. Okrivljeni su priznali krivicu i pokajali se.

“U svijetu je, recimo, edukacija mladih ljudi koji su na bilo koji način vezani za fudbal, i sport uopšte, važna za sprečavanju ovakvih incidenata. Kod nas takva vrsta prevencije jednostavno ne postoji, mada bi zbog našeg mentaliteta i podjelama po raznim osnovama, možda bila i uzaludna. I zakašnjela”, ističe Radović.

Svojevremenu zakašnjelost u Velikoj Britaniji su uspjeli da riješe rigoroznim kaznama, tako da im stadioni sada nemaju ni ograde između terena i navijača.

Kod nas i dalje ostaje da roditelji dobro razmisle hoće li djecu povesti na stadion i umjesto fer-pleja i sportskog takmičenja izložiti ih gledanju nasilja i izliva nacionalne i druge verbalne mržnje.

Elaborat procjene uticaja na životnu sredinu firme Tehnoput na koji je saglasnost dala Agencija za zaštitu životne sredine temelji se na podacima starim čak sedam godina. Nijedna od firmi koje uništavaju Cijevnu i Moraču nema vodnu dozvolu, ali nesmetano rade 

Predrag NIKOLIĆ/Andrea PERIŠIĆ 

Izloženi buci i vazduhu koji se miješa sa česticama asfalta i pijeska i raznim drugim štetnim materijama – žive mještani i mještanke naselja Donja Cijevna i Mahala, od kojih neki imaju kuće svega pedesetak metara od čak tri postrojenja za proizvodnju asfalta. 

Sve je to na obali Cijevne, rijeke koja je većim dijelom zakonski zaštićena, ima status spomenika prirode i koja zajedno sa Moračom napaja ugroženo vodoizvorište Bolje sestre, koje se inače nalazi na UNESCO-voj mapi 150 najznačajnijih izvora karsta na svijetu. Nasuprot asfaltnih baza, na drugoj obali rijeke, nepregledni su zasadi Plantaža, kao i ljekovitog bilja, smilja koji su takođe ugroženi zbog štetnih čestica.

Uz obalu rijeke nekoliko preduzeća ima baze sa kompletnom mehanizacijom, drobilicama i voznim parkom - Putevi, Bemax i Genex, kao i firma Tehnoput. Posljednja je nedavno od Agencije za zaštitu životne sredine (EPA) dobila saglasnost na Elaborat procjene uticaja na životnu sredinu i dozvolu za rad. Taj elaborat, pokazalo je istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), temelji se na podacima starim čak sedam godina, od kojih se mnogi ne odnose baš na tu lokaciju. 

Iz EPA za CIN-CG ističu da je njihova saglasnost na Elaborat samo jedan u nizu dokumenata koji je potreban firmi Tehnoput da obavlja svoje radove i da bi, da im ga nijesu odobrili, mogli da rizikuju tužbu i plaćanje odštete toj firmi. ,,Nijesmo mogli da pronađemo nijedan zakonski osnov da im ne izdamo saglasnost na Elaborat“, navode iz Agencije.  

Kompanija Tehnoput Saše Aćimića svoju djelatnost proizvodnje betona i eksploatacije šljunka obavljala je na državnom zemljištu. Od 2012. pokušali su da za svoje objekte dobiju građevinsku dozvolu i u tome nijesu uspjeli. U januaru 2023. građevinska inspekcija i policija zapečatili su asfaltnu bazu Tehnoputa na Cijevni. Međutim, pečat je ubrzo skinut i nastavljeno je sa nelegalnim aktivnostima. Reagovalo je tužilaštvo i Aćimić je uhapšen, ali je ubrzo pušten da se brani sa slobode.

Kada je u februara 2023. srušeno postrojenje druge kompanije Montenegro Petrola, mještani i javnost su se ponadali da je na vidiku kraj krađe šljunka i da se uvodi red u ovu oblast.

Međutim, nedavno izdavanje ekološke saglasnosti Tehnoputu je potvrda da se baš i ne ide u tom pravcu. 

,,Ponadali smo se da je stvar riješena. Ali sve je bila farsa. Nikada baze nijesu prestale da rade – od šest ujutru do četiri popodne. Baza ‘Puteva’ je bila primitivna baza, a onda su postavili novu, prije godinu i po dana i počela je da radi, bez vodne dozvole i ostalog. Krađa šljunka nije zaustavljena, a sada taj posao rade oni sa političkom podrškom ili dobrim familijarnim konekcijama…”, kaže za CIN-CG mještanin Donje Cijevne Saša Bošković. 

Koliko je pogubna ilegalna eksploatacija šljunka najbolje pokazuje podatak da je izdašnost Boljih sestara 2010, kada su izabrane za izvor sa kojeg će se napajati crnogorsko primorje, bila 2.600 litara u sekundi, a 2020. gotovo osam puta manje – 334 litra u sekundi. U 2021. i 2022. godini izdašnost je bila 265.  Ipak, nakon određenih aktivnosti države, 2023. izdašnost je uvećana za dva i po puta i bila je 677 litara u sekundi. 

Iz Regionalnog vodovoda – Crnogorsko primorje (Vodovod) za CIN-CG objašnjavaju da aktivnosti na zaustavljanju nelegalne eksploatacije šljunka i pijeska do početka 2023. godine nijesu davale očekivane rezultate i da je izdašnost u kontinuitetu padala. Dno korita rijeke Morače u II zoni sanitarne zaštite spuštalo se, navode, ispod dozvoljenih 10 metara nadmorske visine, a na nekim mjestima je spušteno čak ispod tri metra. 

Nadaju se da će dodatne količine koje su već ugovorene uz zahvaćenu vodu iz izvorišta Bolje sestre biti dovoljne za ovu ljetnju turističku sezonu. ,,Izgradnjom pješčane ustave očekuje se obezbjeđenje povećanja izdašnosti vodoizvorišta za dodatnih 50 do 70 litara u sekundi. U toku su aktivnosti za izgradnju filterskog postrojenja za prečišćavanje vode koje treba da obezbijedi dodatnih 100 litara u sekundi“, navode iz Vodovoda. 

Audio izjava: Saša Bošković

Nijedna od firmi nema vodne dozvole 

Svi mještani sa kojima je CIN-CG razgovarao tvrde da nijedna od firmi koje upravljaju asfaltnim bazama nema vodne dozvole koje izdaje Uprava za vode. 

CIN-CG-u su te navode potvrdili i iz Uprave za vode. 

,,Nijesmo izdali nijednu vodnu dozvolu za postrojenja - asfaltne baze na Cijevni. Za sprovođenje propisanih mjera i obaveza sa stanovišta upravljanja vodama, Zakon o vodama ne prepoznaje obavezu investitora da prije dobijanja saglasnosti na Elaborat o procjeni uticaja naživotnu sredinu mora prethodno pribaviti vodnu dozvolu. Međutim, taj zakon je izričit - za korišćenje objekata i postrojenja upotrebna dozvola ne može se izdati bez prethodno pribavljene vodne dozvole“, navode iz Uprave. 

Iz Agencije ističu da je ovaj problem od početka predimenzioniran, jer bez vodne dozvole, ova firma ne može zakonski da radi. Međutim, sve ove firme i dalje nesmetano rade, iako nemaju vodnu dozvolu. 

Prema Zakonu o vodama, asfaltna baza je objekat koji bi mogao imati značajan uticaj na zagađenje voda i zbog toga za dobijanje vodne saglasnosti na te objekte važe strogi kriterijumi. Neki od njih odnose se na način eksploatacije, mjere sanacija, procjene uticaja na živi svijet u vodi i okolna izvorišta, evidenciju izvađenih količina materijala, kao i brojne druge uslove.  

Postavlja se pitanje kako je moguće da ova preduzeća i dalje nesmetano rade i dobijaju zeleno svijetlo od državnih institucija kada je u februaru 2023. Vlada Crne Gore usvojila ,,Informaciju o potrebi hitne primjene mjera sanacije terena u zahvatu vodoizvorišta Bolje sestre, pojasa uz rijeke Moraču i Cijevnu sa elementima ekološke katastrofe” i zadužila tadašnje Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma i EPA da hitno uklone i sruše objekte koji se nalaze u ovom prostoru.  

CIN-CG se obratio Ministarstvu prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine (MPPUDI) sa pitanjima koliko je trenutno objekata za ekspolataciju sljunka na Morači i Cijevni, da li rade i zašto nijesu uklonjeni kao postrojenje firme Montenegro petrol. I pored dužeg čekanja, do objavljivanja ovog istraživanja nijesmo dobili odgovore. 

Najveći je problem, ističe za CIN-CG direktor NVO Ozon Aleksandar Perović, obesmišljavanje sistema. ,,Ako se, recimo, vodna dozvola i ekološka saglasnost kose, odnosno jedne ima, a druge ne, to ukazuje na izostanak međusektorske saradnje i otvara prostor za preispitivanje koruptivnih momenata, kao i nedostatak stručnosti. Nemoguće je da se institucije koje se bave zaštitom životne sredine, konkretno voda, ne slažu“, smatra on. 

Iz EPA najvljuju da će pokušati da okončaju nesaradnju. CIN-CG saznaje da će, do kraja mjeseca, na inicijativu Agencije biti održan sastanak sa predstavnicima Uprave za vode, Regionalnog Vodovoda – Crnogorsko primorje i Opštine Zeta, koja tek treba da se razgraniči sa Glavnim gradom, kako bi se predstavnici svih ovih institucija dogovorili oko rješenja za problem asfaltnih baza. 

Prostorni planovi koji su na snazi mjesto na kom se nalaze sve ove baze tretiraju kao industrijsku zonu. Tu je praktično zakonski moguće sagraditi i nuklearnu elektranu, ako bi neko došao na tu ideju. Zbog toga je, smatraju iz Agencije za zaštitu životne sredine, jedino održivo rješenje moratorijum na gradnju. Dok se ne donesu novi prostorni planovi kojima će se izmijeniti namjena ovog prostora. 

,,Na području Zete je smješteno sve što ne valja, imamo ozbiljne ekološke probleme – KAP, crveni mulj, eksploataciju šljunka, asfaltne baze, kolektor…  Prostorna rješenja predviđaju mogućnost investitorima da otvore topionice, željezare, rafinerije, da skladište zapaljivi otpad. Plašim se da nas tek očekuje jedna složena priča. Prostorni plan treba da se mijenja prema potrebi građana”, kaže za CIN-CG Tatjana Torbica koja živi u blizini asfaltnih baza.

Elaborat Tehnoputa temelji se na nerelevantnim podacima

U Elaboratu Tehnoputa koji je krajem prošlog mjeseca odobrila EPA nailazimo na zanimljive podatke.

U segmentu koji tretira postojeće stanje oko kvaliteta vazduha priznaje se da mjerenja nijesu vršena na lokaciji projekta: ,,Mjerenja kvaliteta vazduha na lokaciji projekta nijesu rađena s obzirom na to da se lokacija projekta nalazi u blizini KAP-a“. Umjesto toga, navode se raniji rezultati ovih mjerenja, čak iz 2017. godine, na mjernom mjestu kod Ambulante KAP-a.

Ni podaci o kvalitetu zemljišta nijesu urađeni na lokaciji projekta. Jesu, kako se tvrdi, na obližnjoj, i datiraju iz marta 2019.

Audio izjava: Tatjana Torbica

Nešto noviji podaci su oni o kvalitetu rijeke Morače za mjerni profil ispod ušća Cijevne i preuzeti su iz Ekološkog godišnjaka III-21 Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju Crne Gore za 2021. godinu.

Bode u oči da EPA daje saglasnost na elaborat u kojem u odjeljku ,,Stanovništvo“ u jednom dijelu piše: ,,U blizini lokacije, odnosno jugozapadnom i južnom dijelu, nalaze se naselja Cijevna (61 stanovnik), Srpska (868 stanovnik), Balijače-Mahala (1354 stanovnik) i Mitrovići (299 stanovnik)“, a da se ipak nekako zaključuje da uticaja na stanovništvo neće biti: „U neposrednoj blizini nema stambenih objekata, te njegova eksploatacija neće imati uticaja na lokalno stanovništvo... U toku normalnog rada asfaltne baze nema negativnih uticaja na zdravlje ljudi“.

Ova konstatacija, navode mještani Donje Cijevne i Mahale u žalbi na Elaborat Tehnoputa koju su nedavno podnijeli EPA, a u koju je CIN-CG imao uvid, ,,toliko je netačna da je samo ona dovoljna da se donosilac zapita da li uopšte zna gdje je planirana izgradnja baze”. ,,Elaborat sadrži popis mjera koje se mogu preduzeti za zaštitu zemljišta, vode, vazduha..., međutim,… nigdje nije precizno navedeno šta će od tih mjera investitor zaista i preduzimati u svom radu i na koji način”, navode još mještani u žalbi. 

Ekološka suglasnost, objašnjavaju u Ozonu, podrazumijeva niz mjera monitoringa kvaliteta vazduha, zemljišta i vode, koje bi trebalo da budu redovno dostavljane nadležnim institucija. ,,Praksa pokazuje da se to ne radi“, navodi Perović. 

Niko se nije bavio uticajem na zdravlje ljudi tolikog broja asfaltnih baza na tako malom prostoru gdje su i poljoprivredna zemljišta

Mještane Donje Cijevne i Mahale posebno brine činjenica da se analizom uticaja na zdravlje ljudi tolikog broja asfaltnih baza na tako malom prostoru zapravo niko do sada nije bavio.

Zanimljivo je da se 2022. Zaštitnik imovinsko-pravnih interesa Crne Gore (Zaštitnik) dopisom obratio Agenciji za zaštitu životne sredine sa zahtjevom da ta agencija izvrši procjenu kumulativnog uticaja sve tri asfaltne baze na prirodu, što godinama traže i mještani, ali bezuspješno.

Iz Agencije, na čijem je čelu Milan Gazdić, Zaštitniku je odgovoreno da navodi da su preduzeća koja rukovode asfaltnim bazama zagadila životnu sredinu nijesu prepoznati Zakonom o odgovornosti za štetu u životnoj sredini. Umjesto da se izvrše nove analize, iz EPA su se pozvali na nalaze Ekološke inspekcije i Centra za ekotoksikološka ispitivanja (CETI), kao i na činjenicu da su ove firme već dobile saglasnost na elaborate procjene uticaja na životnu sredinu.

Mještani se godinama obraćaju institucijama i dostavljaju podatke koji ukazuju na to da asfaltne baze ne rade po ekološkim standardima. ,,Posljedice su konstantno zagađenje vazduha, vode, nesnosna buka, ugrožavanje zdravlja usljed neograničenog radnog vremena postrojenja“, upozorava Torbica.

Ona opominje i da se dešava devastacija priobalnog zemljišta i ispuštanje otpadnih voda u rijeku Cijevnu. ,,Tu je i problem ogromnih nasipa deponovanog materijala koji pod uticajem vjetra završavaju u naše domove“, navodi Torbica. Zatražila je obustavu rada postrojenja do usklađivanja tehnologije proizvodnje sa evropskim standardima.

Stanovnici Donje Cijevne i Mahale su više puta ukazivali i na netačne podatke i u Elaboratu o procjeni uticaja na životnu sredinu Puteva. ,,Nije istina da poljoprivredna zemljišta u blizini asfaltnih baza nijesu prisutna, jer se sa istočne strane nalaze vinogradi Plantaža, a štetni uticaj na zasade još niko nije ispitao. Takođe, uz prugu sa druge strane obale, takođe na maloj udaljenosti, nalazi se privatni posjed zasada pšenice, kao i velika područja zasada aromatičnog bilja”, piše u jednom od dopisa mještana Glavnom gradu u koji je CIN-CG imao uvid.

CIN-CG je sve ove navode mještana potvrdio izlaskom na teren. Obratili smo se i Plantažama.

,,Iako do sada nije utvrđen negativni uticaj na mikrolokalitetima koji su najbliži lokacijama pomenutih asfaltnih baza, u okviru redovnih aktivnosti i svakodnevnim obilascima, kompanija kontinuirano prati stanje na terenu“, navode iz ove kompanije. 

Mještani su očekivali da se uklone sve baze. ,,Dvije već rade i sada će i treća, koja je tu već 10 godina postojala i to bez ikakvih dozvola, saglasnosti i elaborata. Objasnili smo i prošloj vlasti o čemu je riječ, a sada i svima u novoj Vladi i niko nam ništa nije odgovorio”, kaže još Bošković.

Mještani ne vjeruju Agenciji

Torbica ističe da do sada nemaju nijedan odgovor institucija o šteti. Posebno je razočarana u rad Agencije za zaštitu životne sredine. ,,Obratili smo im se, čak smo imali i usmeno obećanje Milana Gazdića. Rekao je da će nam dostaviti procjenu štete od rada asfaltnih baza još prije par godina i nijesmo nikada dobili odgovor“, kaže ona.

Nakon dobijanja saglasnosti za gradnju još jedne baze na Cijevni, usljedilo je prepucavanje EPA, Regionalnog vodovoda - Crnogorsko primorje i Uprave za vode oko toga ko je kriv što je dozvola uopšte izdata.

Iz Regionalnog vodovoda su još u septembru prošle godine decidno saopštili da nije moguće izdati saglasnost na Elaborat Tehnoputa zbog zaštite vodoizvorišta Bolje Sestre. Iz EPA navode da je Uprava za vode u izjašnjenju konstatovala da se parcela asfaltne baze ne nalazi u zoni sanitarne zaštite vodoizvorišta i da je baza od njega udaljena oko šest kilometara vazdušnom linijom. Iz Uprave za vode navode da parcela gdje se nalazi baza nije obuhvaćena drugom zonom sanitarne zaštite, a ni predloženoj trećom zonom zaštite ovog izvorišta. 

Zanimljivo je, međutim, da ova Uprava od 2008. nije utvrdila granice šire zone zaštite ovog područja. 

Torbica smatra da je Regionalni vodovod morao da angažuje akreditovanu ustanovu koja bi napravila realnu procjenu koje su to šire zone sanitarne zaštite. ,,Neko je, da li slučajno, izostavio ovu oblast iz šire zone sanitarne zaštite, iz treće zone”, navodi ona. 

Iz Regionalnog vodovoda ranije su objasnili i zašto asfaltne baze ne mogu biti u zonama sanitarne zaštite. ,,Uzimajući u obzir da rad baze prouzrokuje ispuštanje hemikalija u vazduh tokom proizvodnje, uključujući mnoge toksične zagađivače vazduha kao što su arsen, benzen, formaldehid, kadmijum, fenol i heksan, neprihvatljivo je i nepravedno da se na taj način zagađuje rijeka Morača i sam tim ugrožava se vodoizvorište Bolje sestre”.

Gazdić je u više navrata izjavio da su investitori dužni da poštuju mjere za sprječavanje ili otklanjanje štetnih uticaja.

,,Mi se ne možemo osloniti na to da će mjere zaštite predložene elaboratima biti preduzete, jer to ni do sada nije bio slučaj. Bemax, recimo, ispušta otpadne vode koje su proizvod pranja njihovih mašina direktno u Cijevnu. Ako znamo da se za to koriste najgore hemikalije, a da sve to ide u naše rijeke, pa onda i u Skadarsko jezero – o čemu mi onda pričamo”, pita se Bošković.

Nije čudo da građani nemaju povjerenja da će se raditi po zakonu, jer je i sama AZŽS u novembru 2023. saopštila da kompanije Montenegro petrol, Bemax, Cijevna Komerc i Beton Montenegro nijesu ispoštovale zakonsku obavezu i toj agenciji nijesu na saglasnost dostavile predlog mjera sanacije zbog štete učinjene u koritu rijeke Morače.

Zakon o odgovornosti za štetu u životnoj sredini, inače, predviđa prekršajnu novčanu kaznu od dvije do 40 hiljada eura za pravno lice koje u roku koji je određen rješenjem ne sačini i ne dostavi predlog mjera sanacije.

CIN-CG je ranije pisao o tome da je od 25 krivičnih postupaka koji su pokrenuti zbog nelegalne eksploatacije šljunka u posljednjih pet godina samo pet završeno. Dva su odbačena, a u tri su počinioci dobili simbolične kazne - dvije novčane od 1.700 i 800 eura i jednu uslovnu osudu.

Montenegro petrol, s druge strane, koji je decenijama na državnom zemljištu krao šljunak pred Privrednim sudom pokrenuo je postupak protiv države od koje traži obeštećenje od četiri miliona eura!

Bošković ističe da njihova borba i ignorisanje institucija traju 10 godina i najavljuje da će, ako i dalje ne budu dobijali odgovor, krenuti u proteste.

Audio izjava: Tatjana Torbica

U regionu asfaltne baze daleko od naseljenih mjesta

U najbližem okruženju Crne Gore mnoge asfaltne baze nijesu u blizini gusto naseljenih mjesta. Primjeri su Teko Mining Vinča u Grockoj, SremPut u Rumi, HidroKop u Banja Luci, Ceste Bjelovar, Zagrebačke ceste, Novi Pazar Put i druge.

U pojedinim zemljama postoje čak i ekološka asfaltska društva, a njihov prioritet je zelena upotreba recikliranog starog asfalta, odnosno zelena asfaltska industrija - proizvodnja niskotemperaturnog asfalta pri čemu je manja i količina štetnih emisija.

Iz Evropske komisije (EK) godinama upozoravaju da je industrija asfalta jedan od najvećih potrošača energije i sirovina i enormno doprinosi emisiji gasova staklene bašte. Oni rješenje vide u razvijanju novih tehnologija za integraciju otpada i recikliranih materijala u ciklus proizvodnje asfaltnih mješavina, jer bi se tako poboljšala održivost, smanjio karbonski otisak i poguban uticaj na životnu sredinu. U jednom od projekata u Španiji, koji je podržala EK još 2014, čak je predstavljen i koncept eko-asfalta koji kombinuje zelena veziva, reciklažne agregate koji su nastali iz građevinskog otpada i regenerisani asfalt. 

Sve ove zelene ideje, iako se u Evropi već godinama sprovode u djelo, još su mnogo daleko od Crne Gore. 
Iako bi asfaltne baze trebalo da budu privremenog karaktera, u praksi one na jednoj lokaciji funkcionišu decenijama. Mještani Donje Cijevne i Mahale ističu da drugi dom nemaju, kao ni živote. ,,Asfaltne baze su mobilne i mogu se premjestiti na drugu, adekvatniju lokaciju s obzirom na njihov poguban uticaj na okruženje. Mi nijesmo”, kažu. Uz gorčinu objašnjavaju da kada su se jednom prilikom obratili inspekciji na rad jedne od baza, odgovoreno im je da takva ista postoji i u centru Berlina. 

Većina firmi radi ilegalno, a policija ne reaguje

Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) imao je uvid u „Informaciju o statusu inspekcijskih postupaka inženjerskih objekata – postrojenja: asfaltnih baza, betonskih baza i drobiličnih postrojenja” koju je sačinio Direktorat za inspekcijski nadzor Ministarstva ekologije, prostornog planiranja i urbanizma krajem januara 2023.

Taj dokument pokazuje sve kontrole, rješenja za otklanjanje nepravilnosti, o rušenju ili zabrani građena, kao i sve zahtjeve za pokretanje prekršajnog postupka protiv firmi koje devastiraju Cijevnu i Moraču. 

Kada je riječ o postrojenjima na Cijevni, u slučaju firme Tehnoput Ministarstvo je 2023. donijelo rješenje o zabrani građenja njihovog objekta i objekat je zapečaćen. Ekološka inspekcija izvršila je 14 kontrola, donijeta su četiri rješenja za otklanjanje nepravilnosti, a podnijeta dva zahtjeva za pokretanje prekršajnog postupka. Prije nekoliko dana je i Urbanističko-građevinska inspekcija Ministarstva prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine donijela Rješenje o zabrani građenja asfaltne baze ove firme. Kakve će to rezultate imati, ostaje da se vidi, jer ni prethodna ovakva i slična rješenja nijesu spriječila Tehnoput da nastavi sa radom.

Za asfaltnu bazu Bemaksa donijeta su tri rješenja o rušenju djelova objekta koji su izgrađeni suprotno revidiranom glavnom projektu i građevinskoj dozvoli. Donijeto je i rješenje o prekidu postupka legalizacije. Ekološka inspekcija izvršila je 13 kontrola, donijeta su četiri rješenja za otklanjanje nepravilnosti, a podnijet je jedan zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka. Tržišna inspekcija je čak utvrdila da je na tržište stavljen beton za koji nije dokazana upotrebljivost izjavom o svojstvima, što je suprotno Zakonu o građevinskim proizvodima. Ali Bemax i dalje radi na ovoj lokaciji.

Cijevnoj Komerc donijeto je rješenje o rušenju, jer su dvije betonske baze i ostali objekti izgrađeni suprotno važećim planskim dokumentima i bez odgovarajućeg odobrenja. Ekološka inspekcija je u ovom slučaju sprovela 11 kontrola, četiri rješenja za otklanjanje nepravilnosti i dva zahtjeva za pokretanje prekršajnog postupka. Tržišna inspekcija je ustanovila da joj evidencija o nabavci i prodaji robe na veliko nije dostupna u toku kontrole, što predstavlja kršenje Zakona o unutrašnjoj trgovini. Takođe je, kao i u slučaju Bemaxa, utvrđeno da je na tržište stavljen beton za koji nije dokazana upotrebljivost. I ova firma je danas aktivna na Cijevni.

Firmi Putevi jedna je asfaltna baza uklonjena i postavljen je privremeni objekat. U njenom slučaju ekološka inspekcija obavila je najviše kontrola - njih 20, a donijela je i pet rješenja za otklanjanje nepravilnosti i četiri zahtjeva za pokretanje prekršajnog postupka. Ni Putevi nijesu prestali sa aktivnostima na ovoj lokaciji.

Na Morači, firmi Čelebić donijeto je rješenje o zabrani upotrebe objekta, jer nije upisan u katastar nepokretnosti shodno Zakonu o državnom premjeru i katastru nepokretnosti. Ekološka inspekcija izvršila je pet kontrola i donijela tri rješenja za otklanjanje nepravilnosti. Tržišna inspekcija je konstatovala i kršenje Zakona o unutrašnjoj trgovini, jer ni u ovom slučaju evidencija o nabavci i prodaji robe na veliko nije dostupna u momentu kontrole. Isto je utvrđeno da je firma na tržište stavljala beton za koji nije dokazana upotrebljivost izjavom o svojstvima. Čelebić na Morači i dalje ima velike aktivnosti.

Jedino je Montenegro Petrolu srušeno postrojenja izgrađena suprotno važećem planskom dokumentu i mimo odobrenja. Ekološka inspekcija obavila je 19 kontrola, donijela šest rješenja za otklanjanje nepravilnosti i podnijela četiri zahtjeva za pokretanje prekršajnog postupk. Tržišna inspekcija je utvrdila da su kršeni Zakon o unutrašnjoj trgovini i Zakon o građevinskim proizvodima – iz istih razloga kao i u slučaju Čelebića.

Da sve ove firme nesmetano rade, potvrđuje i saznanje CIN-CG-a da su nedavno ovo područje posjetili predstavnici nadležnih institucija koje se bave zaštitom životne sredine i vodama u Crnoj Gori zajedno sa predstavnicima stranih ambasada kojima su pokazivali kako se ilegalno eksploatiše šljunak. Jedan od službenika iz ambasade je upitao – a zbog čega ne zovnemo policiju?  

Ukoliko vlasti ne pripreme temeljan projekat za zaustavljanje odliva stanovništva, Crna Gora bi za 25 godina mogla izgubiti i do sto hiljada stanovnika, što bi značajno oslabilo ljudski potencijal države. Ulazak u Evropsku uniju mogao bi dodatno pospješiti iseljavanja, pa bi ova cifra mogla biti i veća

Kristina Radović/Andrea Perišić

U Crnoj Gori se dešavaju ozbiljne demografske promjene, a država ne čini gotovo ništa da se uhvati u koštac sa izazovima. Nezvanični podaci do kojih je došao Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) pokazuju da je u deceniji, od 2011. do 2021. godine, državu naselilo nešto preko 66 hiljada mahom stranaca, a da je iz nje otišlo preko 70 hiljada crnogorskih državljana. Koliko ih još u inostranstvu stalno živi, a da odavde nijesu odjavili prebivalište, ne zna se, jer zvanične statistike nema. Podaci do kojih smo došli od Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP) pokazuju da se nakon 2021. broj stranaca u državi značajno povećao i da ih je trenutno više od 90 hiljada.

“Napustio sam Crnu Goru u potrazi za boljim životom. Već skoro pet godina sam u Americi”, kaže za CIN-CG momak koji je u SAD otišao preko Work and Travel programa.

Tamo je “na crnom”, a život u toj zemlji, navodi on, drastično se razlikuje od života u Crnoj Gori.

“Svi se bore samo da što više zarade”, kratko kaže.

Najveća briga mu je da se ne razboli, jer je jednom imao problem sa zubima i samo za preglede i liječenje je dao hiljade i hiljade dolara. Tako je sve što je uštedio, teško radeći, morao da da ljekarima.

On je samo jedan od mnogih koji su otišli iz Crne Gore i koji se možda više nikada neće vratiti.

Migracije su kompleksna društvena pojava, objašnjava za CIN-CG demograf Miroslav Doderović. Uzroci mogu biti ekonomski, socijalni, politički i demografski, kao i ekološki i klimatski. Ekonomski faktori odnose se na potragu za boljim radnim prilikama, većim zaradama ili stabilnošću, dok socijalni faktori obuhvataju traženje boljeg kvaliteta života, obrazovanja ili zdravstvenih usluga. Politički uzroci mahom se odnose na ratna dešavanja, autoritarne režime ili kršenja ljudskih prava. Iz Crne Gore se zbog svih ovih razloga odlazilo.

U istraživanju Centra za demokratsku tranziciju (CDT) i Društva statističara i demografa Crne Gore (DSDCG) iz 2023. godine “Dok čekamo odgovorniju vlast: Zašto Crnoj Gori nije stalo do sopstvenog stanovništva” navodi se da neke zvanične procjene pokazuju da se smanjenje broja stanovnika (depopulacija države) nastavilo i u 2022, kada je zabilježena i najveća razlika u broju doseljenih i odseljenih u posljednjih 20 godina. Te se godine broj stanovnika smanjio za 1.998 osoba ili za približno isti procenat kao i u periodu pandemije, ali ne zbog povećanog mortaliteta, već zbog većeg odliva stanovništva. U toj godini je i prirodni priraštaj bio negativan u 17 od 25 opština.

Prema preliminarnim rezultatima Popisa stanovništva u 2023. godini u Crnoj Gori živi 633.158 stanovnika. Ako se oduzme broj stranaca, onda je broj državljana oko 545 hiljada stanovnika. Ova cifra najbolje govori o tome koliko je ljudi otišlo od popisa iz 2011, kada je u Crnoj Gori bilo oko 620 hiljada stanovnika, a stranaca svega nekoliko hiljada.

Crna Gora bi za 25 godina mogla da ima oko 540 hiljada stanovnika

Ukoliko se država ozbiljnije ne upusti u rješavanje problema odliva stanovništva, mogla bi za 25 godina imati 78 hiljada stanovnika manje nego na Popisu 2011. godine, objašnjava Doderović.

“To približno odgovara broju stanovnika iz 1971. godine”, upozorava on.

Iz demografske perspektive, navodi on, trend odliva stanovništva sa područja koje obiluje prirodnim i privrednim resursima uzrokuje razne negativne promjene na tržištu radne snage, dolazi do nestajanja pojedinih privrednih djelatnosti, manjka stručnjaka, smanjenja investicija, gašenja ili premještanja preduzeća i javnih ustanova, pritisaka na penzioni, zdravstveni i sistem socijalne zaštite jer je sve manje radnika koji finansiraju ove fondove, pada blagostanja i veće nejednakosti...

Crna Gora, ističe za CIN-CG sociološkinja Biljana Radović Fuštić, već decenijama ima visoku stopu emigracije, ali i visoku stopu unutrašnjih migracija, što takođe predstavlja ozbiljan problem.

“Iz Bijelog Polja sam se preselila u Podgoricu prije šest godina, jer sam htjela da nastavim školovanje, a tamo nije bilo fakulteta koji sam htjela da upišem”, kaže za CIN-CG mlada studentkinja.

Taj grad nije perspektivna sredina za mlade i mnogi njeni prijatelji su takođe otišli, što u inostranstvo, što u druge gradove u Crnoj Gori, jer nijesu mogli da nađu nikakav posao.

“Bila sam nezadovoljna i nesrećna. Magla u zimskom periodu, u kombinaciji sa dokolicom i par ulica u kojima je sve isto učinili su da odem čim mi se pružila prilika”, navodi naša sagovornica.

Prema podacima Monstata koje je CIN-CG analizirao, u gotovo deceniji, od 2014. do 2022. godine, samo iz Bijelog Polja se odselilo skoro četiri hiljade ljudi više nego što se doselilo. Iz Nikšića oko tri hiljade ljudi, Cetinja oko hiljadu, iz Berana i Pljevalja po oko dvije hiljade, iz Andrijevice oko 500, Rožaja oko 1.300, a Mojkovca - oko 800 ljudi. Interesantno je, na primjer, da su se i iz Šavnika stanovnici mahom mnogo više odseljavali sve do 2021, a da se onda, u 2022, baš kada su u tom gradu održani lokalni izbori, odjednom naselilo 300 ljudi više nego što je otišlo.

Ne može se znati sa sigurnošću kuda su svi ovi ljudi tačno otišli. Neki od njih vjerovatno u inostranstvo, a neki u druge gradove u Crnoj Gori. Zanimljivo je da se za osam godina u Budvu doselilo oko 2.300, a u Podgoricu skoro 10 hiljada ljudi više nego što je otišlo. U tim seobama učestvuju i stranci i naši građani.

Mnogi od njih su sigurno radna snaga koja fali Crnoj Gori, a koju traže poslodavci iz inostranstva.

Trenutno fali oko 25 hiljada radnika

CIN-CG-u su iz Zavoda za zapošljavanje Crne Gore (ZZZCG) kazali da su i kod nas i u inostranstvu deficitarna zanimanja inženjeri i IT specijalisti, metalski radnici i električari, hotelsko i restoransko osoblje, doktori medicine, medicinske sestre, domaćice, njegovatelji za starije osobe, radnici iz oblasti mehatronike, tehnike automatizacije, stručnjaci za sanitarnu tehniku i tehniku grijanja i klimatizacija, vodoinstalateri, elektrotehničari...

U ovom trenutku, ističe Doderović, crnogorskoj ekonomiji fali oko 25 hiljada radnika, naročito iz oblasti turizma, građevinarstva i poljoprivrede.

Crna Gora nema dovoljno ni medicinskog osoblja. Tako, prema nekim ranijim istraživanjima Instituta za javno zdravlje (IJZCG), fali oko 150 ljekara, ali nema preciznih podataka koliko ih je u proteklim godinama napustilo javno zdravstvo, a ni koliko ih je došlo ovdje da rade.

Radović Fuštić ističe da se postavlja pitanje o tome šta je Crna Gora uradila da zaštiti svoje stanovništvo.

“Svjedoci smo da je visoka stopa imigracije sa istoka, što zbog ratnih sukoba, što zbog investicionih projekata, dovela naše državljane u nezavidan položaj. To je naročito vidljivo kada je u pitanju tržište nekretnina na primorju”, ističe ona.

U istraživanju Monstata “Projekcije stanovništva Crne Gore do 2060. godine sa strukturnom analizom stanovništva Crne Gore” iz 2014. predviđa se da u bi naredne dvije dekade, odnosno do 2041. godine, bilo nastavljeno povećavanje broja doseljenih u primorski i centralni region, kao i odlazak stanovništva iz sjevernog dijela države.

Crna Gora je i na pragu duboke demografske starosti, upozorava se još u istraživanju “Dok čekamo odgovorniju vlast: Zašto Crnoj Gori nije stalo do sopstvenog stanovništva”. Udio populacije do 14 godina (koje ima 17,9 odsto) skoro da je izjednačen sa populacijom od 65+ (16,5 odsto)... Za dvije decenije učešće populacije do 14 godina se smanjilo sa 21 odsto na 17,9 odsto, odnosno sa 128,2 hiljada na 110,2 hiljade, dok se u istom periodu, učešće populacije od 65+ povećalo sa 12 na 16 odsto, piše u ovoj studiji.

Stanovništvo sve starije, posebno na sjeveru

Starenje društva naročito je izraženo u opštinama na sjeveru, ističe za CIN-CG sociološkinja Radović Fuštić.

“Ukoliko se ekonomski razvoj ne rasporedi ravnomjerno na sve tri regije, samo će se produžiti trenutna situacija u kojoj starenje populacije stvara pritisak na socijalni sistem - penzioni fond, zdravstvenu zaštitu, socijalnu pomoć...”

Razvijanje politika koje podržavaju porodice podstiče i natalitet, navodi Radović Fuštić, a upravo raspoređivanje ekonomskog razvoja dovodi do poboljšanja ambijenta u kom će se mladi ljudi ranije odvajati od roditelja nego što je to slučaj sada, kada, prema raznim istraživanjima, najčešće to čine tek poslije 30. godine.

“Kategorija stanovništva od 80 i više godina dvostruko je veća u poređenju sa 2000. godinom u Crnoj Gori. Broj starijih osoba (65 i više godina) koje nijesu radno aktivne se značajno povećava u odnosu na radno aktivno stanovništvo (od 15 do 65 godina)”, ističe Doderović.

Prosječna starost u Crnoj Gori je oko 40 godina. Ipak, to je, kaže ovaj demograf, za pet godina niže od prosjeka Evropske unije (EU), gdje Italija i Njemačka imaju najstariju populaciju (48 i 46 godina). Najmlađu populaciju u poređenju sa evropskim prosjekom imaju države kandidati za EU - Turska (33) i Kosovo (30).

Neke države već se suočavaju sa ozbiljnim posljedicama koje dolaze sa sve starijim stanovništvom. Tako se nedavno u Japanu, koji ima jednu od najstarijih populacija na svijetu, nekoliko velikih japanskih proizvođača pelena odlučilo da prestane da proizvodi pelene za bebe i umjesto toga se fokusiralo na tržište za odrasle. Ta država, inače, već duže vrijeme sprovodi razne nacionalne programe čija je svrha da “privuku” mlađe stanovništvo. Neki od tih programa se odnose na stvaranje povoljnih prilika za rješavanje stambenog pitanja.

Japan, inače, nije jedini koji ima problema sa niskom stopom nataliteta. To je slučaj i u Kini, Singapuru, Tajvanu i Južnoj Koreji, koja ima najniži natalitet na svijetu.

Od 2018. broj Rusa se upetostručio, turskih državljana tri puta više

Broj imigranata se ubrzano povećava u Crnoj Gori. Ovaj trend je započeo još 2000-ih, a intenziviran je naročito 2022. godine, kada dolazi do značajnijeg priliva državljana Ukrajine i Rusije, zbog rata.

Podaci iz MUP-a do kojih je došao CIN-CG pokazuju da najviše stranih državljana, osim iz zemalja regiona, dolazi iz Rusije, Turske, Ukrajine, Njemačke, Kine, Kazahstana, Italije, Izraela, Francuske, Moldavije, Filipina, Bjelorusije, Azerbejdžana, Austrije, Australije, Velike Britanije i Švajcarske.

Od 2018. do 2024. godine broj ruskih državljana i državljanki u Crnoj Gori je gotovo pet puta veći. U 2018. bilo ih je 5.151, a trenutno ih je 24.775. Broj doseljenih iz Turske je utrostručen u istom periodu - u 2018. bilo ih je 3.629, a sada 10.859. Isto je i sa državljanima Filipina. U istom periodu broj doseljenih iz Kine se smanjio više od pet i po puta, na što je najviše uticao završetak radova na auto-putu, koji su gradili Kinezi.

Doderović ističe činjenicu da je šest i po hiljada djece stranaca upisano u crnogorske škole i vrtiće u školskoj 2023/24 godini.

Najveći broj migranata, odnosno njih 23 odsto, ima između 20 i 29 godina, navodi se još u istraživanju “Dok čekamo odgovorniju vlast: Zašto Crnoj Gori nije stalo do sopstvenog stanovništva”.

Ovi podaci bi trebalo da upozore državu, smatra Doderović, da povede mnogo više računa o ovom pitanju.

“Rusi napuštaju svoju državu zbog mobilizacije i političke nestabilnosti, stanovnici Turske zbog političkih i ekonomskih razloga, a u Crnoj Gori se otvara i veliki broj turskih kompanija. Jasno je da je sada gotovo jedna sedmina novog stanovništva iz inostranstva”, navodi on.

Stranci, prema riječima sociološkinje Radović Fuštić, mogu donijeti novi kapital, tehnološka znanja i preduzetničke vještine, a to je korisno za razvoj novih industrija i poslovnih sektora.

“Imigracija može dovesti do kulturnih promjena i obogaćivanja društva različitim perspektivama, običajima i jezicima”.

Ipak, ovi kulturološki procesi mogu izazvati i društvene tenzije, posebno ako postoji otpor prema promjenama ili strah od gubitka identiteta.

“Važno je razvijati empatiju prema strancima i omogućiti im nesmetan boravak u državi”, smatra ona i navodi primjer dobre prakse - u Švajcarskoj vlasti pružaju kontinuiranu podršku migrantima u prilagođavanju, naročito kada treba da se nasele u neki specifičan kanton.

Veliki upliv imigranata u Crnu Goru, često veoma bogatih, napravio je veliki jaz koji je najvidljiviji u južnoj i centralnoj regiji države. Zbog nerealnog podizanja cijena iznajmljivanja stanova i kuća, naši građani i građanke plaćaju ogromne stanarine, a o kupovini stana mnogi ne mogu ni da sanjaju.

Na Fejsbuku neko je oglasio stan za iznajmljivanje u Podgorici od nepunih 50 kvadrata po cijeni od 700 eura. Oglas je privukao mnogo komentara, većinom ogorčenih građana.

“Po ovome, čovjek treba da ima preko hiljadu eura platu da bi mogao da živi. Bolje da ste naznačili da izdajete samo bogatim Rusima i Ukrajincima”, piše u jednom komentaru.

Jedan od razloga povećane prodaje nekretnina strancima je i program ekonomskog državljanstva.

“U periodu inflacije u euro zoni, kao što je bila prošla i pretprošla godina, mnogi se odlučuju za kupovinu nekretnina kao jednog od sigurnijih načina da njihov novac neće izgubiti na vrijednosti. Kupovina nekretnina u Crnoj Gori je interesantna strancima kako radi života ovdje, tako i zbog investiranja. Pored blage mediteranske klime i prirodnih ljepota, cijene nekretnina u Crnoj Gori su i dalje niže nego u ostalim zemljama evropskog Mediterana. Primorje je uvijek bilo atraktivno, međutim posljednjih godina i drugi djelovi države - naročito Kolašin”, navodi Doderović.

Stranci privremeni boravak mogu dobiti po osnovu kupovine rezidencijalne nekretnine u Crnoj Gori. Porez na imovinu zavisi od opštine do opštine.

“Za privremeni boravak je, nakon izbijanja rata u Ukrajini, aplicirao veliki broj Ukrajinaca i Rusa, ali je i broj zapadnih Evropljana koji žele privremeni boravak u Crnoj Gori u konstantnom porastu, pogotovo u posljednje tri godine”, ističe još Doderović i napominje da Crna Gora mora imati jasnu politiku upravljanja ovakvim situacijama kako bi unaprijedila stanje javnih finansija.

Trenutno posluje 26 hiljada stranih firmi

Prema najnovijim podacima koje je Uprava za inspekcijske poslove dostavila CIN-CG-u u Crnoj Gori trenutno posluje 26 hiljada firmi koje su osnovali stranci. Najviše onih sa vlasničkom strukturom stranaca, gotovo više od četvrtine, registrovano je u Podgorici i Budvi.

Najveći broj kompanija osnovali su državljani Turske, Rusije, Srbije, Ukrajine, Njemačke… Otvaraju se različite firme koje se bave trgovinom na veliko i malo, stručnim, naučnim i tehničkim djelatnostima, informisanjem i komunikacijama i IT, građevinarstvom, administrativnim i pomoćnim uslužnim djelatnostima, uslugama smještaja i ishrane, popravkom motornih vozila i drugim.

Prema podacima demografa Doderovića, trenutno su najbrojnije firme koje se bave nespecijalizovanom trgovinom na veliko i ima ih oko 3.500, a potom konsultantskim aktivnostima u vezi s poslovanjem i ostalim upravljanjem - njih ima oko 3.400. Firmi koje posluju u oblasti građevinarstva ima oko tri hiljade, a restorana i pokretnih ugostiteljskih objekata oko 1.600. Kompjuterskim programiranjem bavi se preko 1.500 firmi.

Rast broja novih preduzeća čiji su osnivači strani državljani doveo je i do velikog broja zaposlenih koji nijesu građani Crne Gore. To, upozorava Doderović, može imati i pozitivne i negativne posljedice za ekonomiju.

“U strancima koji dolaze u Crnu Goru mora se tražiti razvojni kreativni potencijal, jer oni utiču na tržište radne snage, investicija i rast bruto domaćeg proizvoda. Niska poreska stopa odličan je povod za otvaranje firmi u Crnoj Gori”, navodi demograf.

Sociološkinja Radović Fuštić smatra da novim zakonskim rješenjima treba ukloniti sve administrativne barijere i stvoriti uslove da stranci svoja statusna pitanja, uključujući pitanje rada i zapošljavanja, rješavaju u objedinjenom postupku, kod jednog organa - specijalizovane državne agencije.

“Potrebno je raditi na tačnosti evidencija o strancima i izdatih isprava po svim statusima, neophodna je brža i efikasnija kontrola nadležnih inspekcijskih organa i direktan pristup evidencijama od nadležnih državnih organa”, ističe ona.

Treba, međutim, voditi računa o zaštiti sopstvene radne snage i sopstvenih preduzetnika, što rade sve ozbiljne države.

CIN-CG se obratio Vladi Crne Gore sa pitanjima na koji način se država bavi svim ovim demografskim promjenama, šta radi da spriječi veliki odliv stanovništva i kako se odnosi prema sve većem doseljavanju stranaca. Do objavljivanja ovog istraživanja, nijesmo dobili odgovore.

Uređene države sprovode niz mjera kojima rješavaju problem nedostatka radne snage unutar sopstvenog stanovništva, ali i one kojima privlače strance sa određenim vještinama i tako podstiču rast bruto društvenog proizvoda. Zemlje EU, na primjer, imaju razne vrste pravnih mogućnosti koje strancima dozvoljavaju da se tamo nastane i žive pristojno, poput Plave karte EU (radne i boravišne dozvole), kao i nekih drugih jedinstvenih dozvola. Isto tako, one brinu o svojim državljanima na koje imigracije neminovno utiču, tako što ulažu u obrazovanje, zdravstvo, preduzetništvo… Crna Gora o tome još ne razmišlja, niti ima nacionalnu strategiju koja bi se bavila pitanjem uticaja demografskih promjena na njen razvoj. Nema ni rasprave među ključnim akterima o ovom problemu koji, prije svega zbog odliva stanovništva, prijeti ozbiljno da ugrozi same temelje društva.

Prvi u regionu po broju odbijenih američkih viza

Sve je veći broj odbijenih američkih viza crnogorskim državljanima. Taj broj raste iz godine u godinu. Tako je u 2023. čak 43 odsto viza odbijeno u Ambasadi SAD u Podgorici. To se vidi iz zvaničnih podataka vlade Sjedinjenih Američkih Država. To je čak za deset procenata više nego u 2022.

Do ovako velikog broja odbijenih viza moglo bi da dođe zbog toga što sve veći broj crnogorskih državljana ostaje ilegalno u Americi, ali i zbog toga što Vlada Crne Gore nije riješila neke administrativne zahtjeve koje traže SAD. Nije samo problem u odbijenim vizama, već i u tome što se crnogorskim državljanima, i kad im se odobri ulazak u SAD, viza izdaje na znatno kraći period nego stanovnicima drugih zemalja u regionu. Tako se obično crnogorskim državljanima turistička viza najduže izdaje na tri godine, dok se recimo državljanima Srbije izdaje i na deset godina. Tako je i sa studentima. Crnogorski studenti, čiji fakulteti traju četitri godine, moraju svake dvije godine da apliciraju za vizu, dok u Srbiji obično dobijaju vizu za cijeli period studija.

Crna Gora, u poređenju sa zemljama regiona, ima najveći procenat odbijenih viza.

Hrvatska u 2023. ima najmanju stopu odbijenih, oko devet odsto. Srbija oko 16 i po odsto, a Bosna i Hercegovina oko 18 i po odsto. Sjeverna Makedonija oko 29 odsto, Kosovo oko 30 odsto, a Albanija 31 odsto.

Zanimljivo je da je ova stopa bila veća u Srbiji i Bosni i Hercegovini u 2022. godini - u Srbiji je bila oko 19 i po odsto, a u Bosni i Hercegovini oko 20 odsto.

Osim u Crnoj Gori, i na Kosovu, u Albaniji, Sjevernoj Makedoniji i Hrvatskoj su se stope odbijenih viza povećale od 2022.

Ni uprava zatvora, ni pravosuđe ne ulažu napor da rasvijetle slučajeve mučenja i nečovječnog postupanja. Presude su rijetke, a kazne samo uslovne   

Đurđa Radulović

Službenici Uprave za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS) su prošle godine zlostavljali makar jednog zatvorenika, utvrdila je kancelarija Zaštitnika ljudskih prava i sloboda (Zaštitnik). To je za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) kazala Marijana Sinđić, glavna savjetnica Zaštitnika za oblast tortutre. ,,Utvrđeno je da su službenici zatvora, prilikom vršenja disciplinske mjere, primijenili ponižavajući tretman prema zatvoreniku, tako što su ga tukli i šamarali“, kazala je za CIN-CG Sinđić.

Time je uprava UIKS- a prekršila član tri Evropske konvencije o ljudskim pravima, koji se odnosi na zabranu mučenja, nečovječnog i ponižavajućeg postupanja i kažnjavanja, objašnjava Sinđić.

Pored ovog slučaja, Zaštitnik ispituje još jednu prijavu mučenja zatvorenika u prošloj godini. ,,Prijavu su u decembru podnijeli zatvorenik, a nezavisno od njega, i njegova porodica. Ovaj slučaj još uvijek je u obradi“, kaže Sinđić.

Kancelarija Zaštitnika ocijenila je neprihvatljivim postupanje uprave UIKS-a u ovom slučaju zlostavljanja, jer uprava nije uložila iskreni napor da se saznaju sve činjenice vezane za dogođaj i postupanje zatvorskih službenika prema njemu, kazala je Sinđić.

Uprava UIKS-a je nakon pritužbe bila dužna da uzme izjave drugih prisutnih zatvorenika i zahtijeva izvještaj od zatvorskog ljekara, objašnjava Sinđić. ,,Tek je istraga Zaštitnika i ispitivanje svjedoka pokazalo da je došlo do upotrebe fizičke sile, pa je slučaj je stigao do tužilaštva“, kazala je Sinđić.

Tako je ovo treća godina zaredom da Zaštinik upozorava odgovorne u UIKS-u da se u toj instituciji postupa neprihvatljivo kada su u pitanju optužbe za zlostavljanje.

Uprava UIKS-a nije odgovorila na pitanja CIN-CG-a da li su pokretali disciplinske postupke protiv  zaposlenih u toku prethodne tri godine, kao i da li se protiv njihovih službenika vode krivični postupci. Zamjenik v.d. direktora UIKS-a Nebojša Janković potvrdio je da imaju te podatke i da će biti dostavljeni, ali do objavljivanja ovog teksta ništa nije stiglo.

Akcija za ljudska prava (HRA) je apelovala na UIKS da vodi evidenciju o disciplinskim i krivičnim postpucima protiv zaposlenih, kao jednu od mjera koje doprinose suzbijanju torture.

Janković je za CIN-CG izjavio da su slučajevi zlostavljanja zatvorenih osoba nedopustivi i da vjeruje da svi zaposleni koji tako postupaju moraju biti kažnjeni prestankom radnog odnosa.

S obzirom na to da je Crna Gora ratifikovala Evropsku konvenciju o ljudskim pravima, zlostavljanje u institucijama je neprihvatljivo, čak i za vrijeme vanrednog stanja, pa i rata. ,,Zlostavljanje je neopravdano i država ne smije da toleriše svoje službenike koji zlostavljaju bilo koga“, navodi se u publikaciji HRA koja se godinama bavi problemom torture, posebno u centrima bezbjednosti i zatvorima.

Zabrana zlostavljanja obuhvata zabranu mučenja i drugog surovog, neljudskog ili ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja. Postoji više oblika zlostavljanja - ponižavajuće postupanje ili kažnjavanje je najslabijeg intenziteta, nečovječno postupanje srednjeg inteziteta, dok je mučenje oblik zlostavljanja najvišeg intenziteta, pojašnjavaju iz institucije Zaštitnika.

Samo uslovne i oslobađajuća presuda za zlostavljanje u UIKS-u

U posljednjih pet godina Osnovni sud u Danilovgradu, nadležan za slučajeve torture u UIKS-u, donio je četiri presude za mučenje i zlostavljanje zatvorenih osoba od strane zaposlenih. Prošle godine izrečene su dvije pravosnažne presude za zlostavljanje u UIKS-u, od kojih je jedna bila uslovna kazna za dvije osobe zaposlene u UIKS-u, a druga oslobađajuća za šefa smjene u UIKS-u.

Osim ovih presuda, donesene su još dvije u 2020, a odnosile su se na slučajeve zlostavljanja zatvorenika iz 2015. Iako je Osnovni sud u Danilovgradu u ovim slučajevima izrekao kazne zatvora zaposlenim u UIKS-u, te su presude preinačene od strane Višeg suda u Podgorici, koji je zlostavljačima dodijelio samo uslovne kazne.

U oslobađajućoj presudi iz prošle godine, koja je dostupna na sajtu Osnovnog suda u Danilovgradu, navodi se da je ova presuda donijeta u slučaju tužbe zatvorenika koji je tvrdio da je od šefa smjene UIKS-a zadobio udarce pendrekom.

I pored toga što je presuda bila oslobađajuća, sudski vještak medicinske struke naveo je da je prilikom postpanja UIKS-a došlo do propusta, jer je oštećeni, nakon što je navodno zadobio povrede, bio smješeten u disciplinsko odjeljenje bez prethodno obaveznog ljekarskog pregleda, što je u suprotnosti sa smjernicama za sprečavanje torture. Razlog je bio to što u noćnoj smjeni, kada se incident desio, nema stalno prisutnog ljekara u UIKS-u.

Stoga je bilo nemoguće dokazati da li su povrede koje je sudski vještak medicinske struke primijetio i opisao znatno kasnije, nastale u noći kada je zatvorenik tvrdio da je udaren od strane zatvorskog šefa smjene. Sudski vještak je konstatovao da su povrede mogle nastati pendrekom, ali i drugim sličnim predmetom, te da ih je zatvorenik mogao dobiti kada je tvrdio da su nastale, ali i  kasnije.

,,Iz ovog slučaja proizlazi očigledan propust u organizaciji zdravstvene službe u UIKS-u, gdje i dalje u određeno vrijeme nema ni jednog dežurnog ljekara, što bi na toliki broj zatvorenika trebalo da bude pravilo“, komentariše za CIN-CG Tea Gorjanc Prelević, izvršna direktorica HRA.

Problematično je i to što je uprava zatvora poslodavac zdravsvenoj službi, umjesto da ih zapošljava Ministarstvo zdravlja, kaže Gorjanc Prelević. ,,Da je Ministarstvo poslodavac to bi obezbjedilo veću nepristrasnost, pogotovo u slučajevima prijave zlostavljanja izvršenog od  strane zatvorskog osoblja. Ovo je preporuka koju i domaće i strane organizacije ponavljaju godinama“, kazala je Gorjanc Prelević.

Komentarišući ovu presudu, Gorjanc Prelević kaže da je u ovom slučaju došlo i do propusta tužilaštva. ,,Da je blagovremeno obezbijeđen snimak iz prostorije ispred Disciplinskog odjeljenja, mogao se provjeriti iskaz službenika koji je tvrdio da je oštećenog temeljno pregledao, i da tom prilikom nije uočio nikakve povrede. Video nadzor je veoma važan izvor dokaza u ustanovi zatvorenog tipa. Trebalo bi obezbijediti da pokriva sve prostorije i hodnike“, kazala je Gorjanc Prelević.

Ona smatra da u ovom slučaju nije bilo dovoljno dokaza za osuđujuću presudu. ,,Moguće je da će oštećeni ostvariti naknadu štete u parničnom postupku od države, jer je za to potreban niži standard dokazivanja“, kazala je Gorjanc Prelević.

I ranije istrage bile nedjelotvorne

Interesantno, zatvorenik koji je pokrenuo ovaj postupak bio je jedan od oštećenih i u jednom od slučaja zlostavljanja iz 2015. Tada je čak 10 članova obezbjeđenja UIKS-a mučilo više zatvorenika, a neki su zadobili teške tjelesne povrede.

HRA u publikaciji „Djelotvornost istraga zlostavljanja u Crnoj Gori 2020-2021“ analizira ovaj slučaj i navodi da je naročito problematično što nije osuđen ni jedan od zatvorskih nadzornika, s obzirom na to da im je dužnost da spriječe nasilje prema zatvorenicima od strane zaposlenih. Nadalje, HRA je kritikovala što su u ovom slučaju zatvorske kazne preinačene u uslovne iako se radilo o djelu ,,koje je izvršeno na izuzetno svirep način“ pa ,,ni minimalne kazne zatvora izrečene u prvom stepenu ne bi bile adekvatne, a pogotovo nijesu adekvatne uslovne osude i to za sve okrivljene“. Navodi se i da je pojedinim zatvorenicima nanijeto po 13 i više udaraca, jednom čak 46, a udarani su pesnicama, nogama, koljenima, pendrecima i drugim tupim sredstivma.

,,Okrivljeni poslije incidenata nijesu bili ni pritvarani ni suspendovani tako da su i dalje mogli da utiču na oštećene kao svjedoke, koji su ostali u zatvoru i svakako imali razloga da se plaše dalje odmazde“, ističe se u analizi HRA. A da je strah od zatvorskog osoblja postojao potvrđuje i to što su oštećeni pred sudom mijenjali iskaze prvobitno date državnom tužiocu i „odjednom navodili da se ne sjećaju ko ih je neposredno zlostavljao“, piše u publikaciji.

HRA je istragu za ovaj slučaj, kao i za još jednu presudu iz 2020. za zlostavljane iz 2015. označila kao nedjelotvorne. Iz ove organizacije su naveli da je mana i dugo trajanje postupaka, jer je prošlo preko pet godina od izvršenja djela do presude.

Komitet za sprečavanje torture zabilježio prijetnje u Istražnom zatvoru

Evropski komitet za sprečavanje torture (CPT) je prilikom posjete Istražnom zatvoru u Spužu 2022, zabilježio prijave pritvorenika koji je bio izložen nedozvoljenom postupanju od strane zatvorskog osoblja u Istražnom zatvoru, prvo tokom 2020, a potom 2022. Ovaj pritvorenik je izvijestio Komitet da je bio žrtva torture 2020. kada je zadobio više povreda. Navodno, tužba je rezultirala uslovnim osudama za osoblje.

U izvještaju CPT-a se navodi da se ovaj pritvorenik požalilo da je, nakon što je dobio slučaj po tužbi za zlostavljanje, dvije godine kasnije ponovo završio u Istražnom zatvoru  u Spužu. Kako tvrdi, osoblje zatvora ga je ponovo tuklo, ovog puta zbog tužbe, navodi se u Izvještaju Komiteta. Tražio je, i dobio premještaj u zatvor u Bijelom Polju. Prema saznanju Komiteta njegova tužba za krivično gonjenje zbog zlostavljanja iz 2022 još je bila na čekanju kada je rađen Izvještaj.

Na uslove u zatvoru u Spužu, a naročito Istražnom zatvoru, CPT i Ombudsman opominjali su u više dokumenata.

U Izvještaju iz 2022, CPT navodi da pritvorena lica nastavljaju da žive u Istražnom zatvoru kao u ,,skladištu“, nekad i duže od tri godine, da su uslovi loši, a otežani i pretrpanošću. U Izvještaju navode da se od 2004, kada je CPT prvi put bio u posjeti, situacija pogoršala.

Prema pravilima Komiteta za sprečavanje torutre, zatvorenim osobama treba omogućiti smislene aktivnosti u trajanju od najmanje osam sati van ćelije. ,,Što je duža kazna u istražnim zatvorima, treba omogućiti raznovrsniji boravak“. U Istražnom zatvoru u Spužu pritvorena lica imaju pravo na svega dvije šetnje od pola sata.

,,S obzirom na kapacitete zatvora u Spužu i prirodu djela za koje se pritvorenici terete, na žalost nije moguće obezbjediti bezbjedan za sve boravak od osam sati van ćelije“, kaže za CIN-CG Nebojša Janković, v.d. zamjenika direktora UIKS-a. ,,Moramo da spriječimo pripadnike klanova da se sretnu. Neki susreti mogu ugroziti istragu, neki mogu rezultirati nasiljem, tako da je to naročito teško“, poručio je Jankovć.

On je kazao da je predviđeno da Istražni zatvor proširi kapacitete sa postojećih 292 na oko 360 mjesta. Od 450 osoba koja trenutno borave u toj instituciji, njih 70 je premješteno u Zatvor za kratke kazne, radi rasterećenja kapaciteta, kazao je Janković.

Zaštitnik: Procesuirisanje i kažnjavanje zlostavljanja važan društveni interes

Iz kancelarije Zaštitnika apeluju da je otkrivanje, krivično procesuiranje i kažnjavanje počinioca zlostavljanja jedan od najvitalnijih društvenih interesa. ,,Time se suzbija fenomen nekažnjivosti i stvara jak odvraćajući efekat kod državnih službenika/ca kojima je zakon delegirao ovlašćenje da primjenjuju silu“, kazala je Sinđić.

Ova institucija je i 2022. imala jednu prijavu za mučenje i nehuman, ponižavajući tretman, u kojem je utvrđeno da su optužbe osnovane. Prijava je stigla od strane zatvorenice u Zatvoru za žene, koja je trpjela zlostavljanje službenice UIKS-a. I u ovom slučaju, Zaštitnik je postupanje UIKS-a ocjenio neprihvatljivim. ,,Uprava UIKS-a nije uložila napor da sazna sve činjenice, već je pokušala da prikrije slučaj, a naknadno negirala bilo kakvo saznanje o događaju“, navodi se u Izvještaju Zaštitnika za 2022.

Iz UIKS-a su, komentarišući ovaj incident kazali da su postpil prema preporukama Zaštitnika. ,,O ovom slučaju obavjestili smo tužilaštvo i pokrenili disciplinski postpak protiv službenice koja je izvršila zlostavljanje“, kazali su za CIN-CG iz UIKS-a.

I u Izvještaju za 2021, Zaštitnik navodi da su tokom te godine od više osoba primili navode o primjeni fizičke sile prema zatvorenicima, od čega su u dva slučaja utvrdili povredu. ,,Međutim, ono što više zabrinjava su primjeri inertnog pristupa prilikom procesuiranja ozbiljnih sumnji u zlostavljanje. Drugim riječima, nedostaju djelotvorne i efikasne istrage, što dodatno pospješuje sumnju nekažnjivosti nezakonitog postupanja službenika UIKS-a… Neprihvatljivo je da UIKS ne preduzme mjere i radnje u cilju procesuiranja i eventualnog kažnjavanja službenih lica i prosleđivanja navoda o zlostavljanju nadležnom Tužilaštvu“, navodi Zaštitnik.

Preporuke za sprečavanje zlostavljanja

CPT je u Izvještaju za 2022. naglasio da se zabrana torture uvijek dovodi u pitanje ako nadležni ne odgovaraju za svoja djela. ,,Ukoliko postojeće informacije o nedozvoljnom tretmanu nijesu praćene pravovremenim i efikasnim odgovorom, počinioci ovih djela će ubrzo povjerovati da mogu nastaviti nedozvoljeni tretman prema zatvorenim licima, bez kazne“, navodi se u Izvještaju za 2022.

Ističe se da je zatvorska zdravstvena služba od posebnog značaja za prevenciju nedozvoljenog tretmana policije, kroz sistematsko bilježenje povreda i izvještavanje nadležnih organa. Navodi se da u zatvorima i u Spužu i u Bijelom Polju postoje registri povreda, ali su opisi povreda površni i ne rade se u skladu sa standardima.

CPT je podsjetio da su kazne za zlostavljanje primjetno niske, uglavnom uslovne osude. Od 96 slučajeva torture i nedozvoljenog tretmana koji su prijavljeni u Crnoj Gori od 2019. do 2022, samo 11 slučajeva rezultiralo je kaznama, a svega su tri bile zatvorske. CPT je naveo da uzajama lojalnost u policijskoj službi vodi do toga da se drže zajedno, pomažu i prikrivaju optužbe i nelegalna djela kolega.

Više istraga tužilaštva okončano bez pokretanja postupka, iako postoje indicije da je bilo fatalnih grešaka u sistemu   
Đurđa Radulović

Prije više od pet godina u Kliničkom centru Crne Gore (KCCG) preminuo je pritvorenik Istražnog zatvora u Spužu X (ime skriveno zbog zaštite identiteta), gdje je prebačen u jako lošem stanju i operisan. Preminuo je nekoliko dana nakon tri operacije. Tada je tužilaštvo pokrenulo istragu, a urađena je i obdukcija, ali krivični postupak nije pokrenut. Ipak, ni danas nije jasno šta se sve desilo u ovom slučaju.

Tokom prethodnih godina bilo je više slučajeva smrti zatvorenika, zbog kojih je Više državno tužilaštvo (VDT) Podgorica pokretalo postupke istrage, uključujući naprasnu smrt mladića od 21 godinu, ali i slučaj bosanskog državljanina koji je navodno preminuo usljed napada epilepsije. Iz VDT-a Podgorica su za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) potvrdili da je nakon obdukcija u ovm slučajevima odlučeno da nije bilo osnova za krivično gonjenje po službenoj dužnosti. Iz ovog tužilaštva su odbili da dostave podatke o obdukcijama. 

U Upravi za izvršenje krivičnih sankcija (UIKS)  je  u proteklih pet godina evidentirano 29 smrtnih slučajeva, od kojih je kod osam osoba smrt nastupila unutar UIKS-a, dok je njih  21 preminulo u KCCG-u, kazali su za CIN-CG iz UIKS-a. Od navedenih slučajeva makar dva su bila samoubistva. 

Internacionalna nevladina organizacija Panel Reform International (PRI) apeluje da je smrt zatvorenika na svjetskom nivou problem koji ostaje neistražen i o kome se ne izvještava u dovoljnoj mjeri. Nedostatak podataka i transparentnosti o smrti u zatvoru je jedan od vodećih problema, a mnoge zemlje ne objavljuju zvanične informacije o ovim slučajevima, apeluju  iz PRI-ja. I Visoki komesar Ujedinjenih nacija (UN) upozorio je da su podaci o nasilju i smrti u zatvoru ključ transparentnih i efikasnih istraga. 

Dokumentacija u vezi sa slučajem pritvorenika X u koju je CIN-CG imao uvid pokazuje da postoji bojazan da je smrtni ishod mogao biti uzrokovan i zbog neodgovarajućeg pristupa zatvorskog zdravstvenog  sistema. U dokumentu koji je branilac po službenoj dužnosti predao na više adresa, od VDT-a do Vrhovnog suda, stoji da je ovaj zatvorenik ,,satima nakon pojave nesnosnog cijepajućeg bola... boravio u Istražnom zatvoru bez mogućnosti adekvatnog liječenja u neuslovnoj ambulanti istražnog zatvora u Spužu“, te da je prvi ,,put pregledan tek nakon više sati u Urgentnom centru u Podgorici“

Navodi se da se X javio zbog bolova komandiru, koji ga je odmah uputio na zdravstveno odjeljenje. Medicinska sestra je uvidjevši ozbiljnost hitno pozvala doktorku kako bi ,,pregledala pacijenta i odmah uputila pritvorenika u Urgentni centar, kao javnu zdravstvenu ustanovu u kojoj postoje uslovi za liječenje tako teško bolesnog pacijenta“, piše u dokumentaciji. Međutim, dežurna doktorka ,,ni pored upornog insistiranja medicinske sestre“ niti je htjela da izda dozvolu da se zatvorenik odvede u Urgentni centar, niti je došla da ga pregleda. Umjesto toga, naložila je sestri da mu da diklofen. X je ostao u ambulanti pod bolovima, ,,tolikim da je lupao šakama o glavu i glavom o zid“, navodi se dalje u ovom dokumnetu i ističe da je tu bio i komandir. Kada se sestra vratila zatekla je pacijenta koji je bio u tako teškom stanju da ,,nije mogao da se pomjera i imao je groznicu“, nakon čega je ponovo pozvala doktorku, koja je tek tada uputila X u Urgentni centar KCCG-a. 

Da je situacija bila ozbiljna, potvrđuje i to što je X čim je primljen u KCCG u teškom opštem stanju hitno operisan. Narednih dana urađene su još dvije operacije. Ali, bilo je kasno za X i on je preminuo. 

U dokumentaciji do koje smo došli navodi se da je ovaj zatvorenik i nakon prijema u Urgentni centar bio vezan lisicama za bolnički krevet, pa čak i nakon operacija. Zbog toga ,,nije mogao da se okrene ni lijevo ni desno, što mu je otežavalo već nesnosne bolove, zbog kojih je lupao glavom o bolnički zid“.  

Na pitanje branitelja po službenoj dužnosti, zašto je vezan, zatvorski stražari koji su bili sve vrijeme u sobi odgovorili su da ,,tako mora“. Posjeta žene, djece i rodbine nije bila dozvoljena, uprkos pisanim zahtjevima odbrane. 

Iz VDT-a Podgorica koje je tada pokrenulo istragu za CIN-CG su kazali da je nakon pribavljanja svih potrebnih podataka i izvršene obdukcije tijela navedenog lica, tužilaštvo ocijenilo da u ovom slučaju nema osnova za pokretanje krivičnog postupka protiv bilo kojeg lica po službenoj dužnosti. Oni su kazali da nalaz obdukcije ne može biti dostavljen CIN-CG-u. I Iz KCCG-a su takođe kazali da nalaz obudikcije ne mogu dostaviti zbog zaštite prava na privatnost pacijenata. 

Na istraživanje o ovom slučaju CIN-CG je bio potaknut iskazom izvora, prijatelja pritvorenika X, koji je sa njim bio u zatvoru. Prijatelj, koji je želio da ostane anoniman, tvrdi da je X preminuo zbog posljedice nemara Uprave zatvora. Iz UIKS-a tvrde da nijesu nadležni da komentarišu slučaj. Uputili su nas na tužilaštvo. 

Zaštitnik istražuje 11 smrtnih slučajeva iz 2023. 

Prošle godine preminulo je čak 11 zatvorenika UIKS-a. Iz kancelarije Zaštitnika saopštili su za CIN-CG da trenutno sprovode istraživanje smrtnih slučajeva zatvorenih i pritvorenih lica u 2023. To je, rekli su, prvo takvo istraživanje u Crnoj Gori. ,,Biće analizirani odgovori zatvorskog zdravstvenog sistema, uključujući postupunje u hitnim slučajevima i sa hroničnim bolesnicima, kao i izvještavanje zdravstvene službe zatvora o torturi“  kaže za CIN-CG Marijana Sinđić, glavna savjetnica Zaštitnika za oblast torture.

Sinđić objašnjava da je brojka od 11 smrti u jednoj godini velika, naročito kada se ima u vidu starosna dob zatvorenika.  Najveći broj lica lišenih slobode u UIKS-u u starosnoj je dobi od 25 do 50 godina, a prosječna starost lica lišenih slobode je 39 godina. Crna Gora spada u zemlje sa najnižim procntom zatvorenika starijih od 50 godina u svijetu. Preko polovine zatvorenika 2022. imalo je manje od 35 godina. 

U Crnoj Gori broj smrtnih slučajeva zatvorenih lica varira. Tokom 2022. preminule su tri osobe, 2021 - devet, a 2020 – tri. Iz Uprave za statistiku Crne Gore (MONSTAT) kažu da ne obračunavaju stopu smrtnosti zatvorenika, niti je tako nešto u planu. Evropski savjet je godinama obračunavao stopu smrtnosti zatvorenih lica za sve zemlje, uključujući Crnu Goru, ali su u poslednjem izvještaju, koji se odnosi na 2021. objavili isključivo stopu zatvorenika preminulih u zatvoru, a ne i onih koji su umrli u ustanovama van zatvora. Zbog neadekvatnog zdravstvenog sistema unutar crnogorskih zatvora, zatvorenici ugroženog zdravlja uglavnom umiru u KCCG-u. Tako je 2021. jedan zatvorenik preminuo u zatvoru, a osam u KCCG-u.  

Zbog toga je, piše u analizi Evropskog savjeta, stopa smrti unutar zatvora za Crnu Goru 2021. bila daleko niža od evropskog prosjeka. U većini evropskih zemalja zdravstveni sistemi unutar zatvora su funkcionalni, te obično nema potrebe da se zatvorenici liječe vani. 

Crna Gora se različito kotirala u ovoj analizi po smrtnosti zatvorenika u odnosu na druge evropske zemlje. Tako je 2018. imala jednu od najviših stopa, iza Islanda, Hrvatske i Litvanije. Naredne dvije godine, naša je zemlja imala manju prosječnu smrtnost zatvorenih lica od evropskog prosjeka, a noviji podaci nijesu dostupni. 

Neprihvatljivo postupanje UIKS-a u jednom slučaju samoubistva 

Svjestka zdravstvena organizacija (SZO) upozorila je u izvještaju iz 2022. da je samoubistvo jedan od vodećih uzoraka smrti u zatvorima, i navodi da istraživanja pokazuju da je rizik od samoubostva zatvorenih lica u evropskim zatvorima sedam puta veći nego u opštoj populaciji. 

CIN-CG je pitao UIKS koliko je bilo samoubistava u prethodnih pet godina, ali nijesu odgovorili.

Nakon što je jedan zatvorenik UIKS-a 2021. izvršio samoubistvo skočivši sa četvrtog sprata KCCG-a, gdje je privremeno bio smješten zbog liječenja, Zaštinik je pokrenuo istragu slučaja. Iako su Osnovno i Više državno tužilaštvo utvrdili da nema osnova za bilo koje krivično djelo po službenoj dužnosti, Zaštitnik je utvrdio niz nepravilnosti u postupanju UIKS-a. 

,,Zaštitnik je utvrdio da nakon izvršenog suicida UIKS nije sproveo ispitivanje u cilju: rekonstrukcije događaja koji su doveli do samoubistva; utvrđivanja činilaca koji su doprinijeli smrti zatvorenika... procjene adekvatnosti hitne intervencije i isticanja svih značajnih posledica ovog događaja koji bi unaprijedili buduće preventivne postupke“ , navodi se u mišljenju Zaštitnika o ovom slučaju koje je discplinski postupak UIKS-a ocijenio neprihvatljivim..

U dokumentu se ističe da je zatvorenik izvršio samoubistvo u aprilu 2021. ali je prema izvještajima zatvorskog psihijatra pokazivao sklonost ka suicidalnim mislima u periodu od januara do početka februara te godine. Međutim službenici UIKS-a su prilikom istrage isticali činjenicu da kod službenika obezbjeđenja ,,nije postojala ni najdalja sumnja, ni saznanje da bi pritvorenik mogao izvršiti suicid“. 

Zaštitnik je ovom prilikom ocjenio neprihvatljivim i izjašnjenje UIKS-a, da će ova institucija u odnosu na rezultat istražnog postupka kod tužilaštva eventualno pokrenuti disciplinski postupak protiv službenika obezbjeđenja koji su bili sa zatvorenikom. Zaštinik je naglasio da je UIKS dužan da pokrene disiplinski postpuak i disciplinske mjere prema zaposlenima, bez obzira na odluku tužilaštva o tome da li je postojala krivična odgovornost zapolsenih. 

Nadalje se ocjenjuje da je disciplinski postupak UIKS-a grubo prekršio standarde Evropske konvecije o ljudskim pravima, s obzirom na to da su za utvrđivanje činjenica korišteni isključivo iskazi policajaca zaduženih za čuvanje zatvorenika dok je bio u bolničkoj sobi. Zaštitnik posebno ističe da je zatvorenik u noći samoubistva patio od stanja koje vodi do djelimične paralize, pa su iskazi policajaca da je jednog od njih odgurnuo te trčeći otvorio vrata i izašao na balkon sobe odakle je skočio, morali biti temeljnije ispitani. 

Obično čekaju na hitne preglede 

PRI u svom izvještaju “Smrt u zatvoru“ iz 2022. navodi da je ovaj problem često povezan sa faktorima pretrpanosti, zanemarivanja i neadekvatnog pristupa zdravstvenoj njezi, uključujući dugo čekanje na pregled i odložen transfer u bolnicu, te diskriminaciju zatvorenika. 

Prema dostupnim podacima, pretrpanost je jedan od ključnih izazova i u UIKS-u. Zaštitnik je u svojim dokumentima više puta isticao ovaj problem, naročito kada je u pitanju Istražni zatvor u Spužu. 

Istraživanja organizacije Juventas, koja kreira programe za lica u UIKS-u, pokazuju da se najviše primjedbi zatvorenika odnosi na kvaliltet zdravstvene zaštite. Zatvorenici ,,naročito ističu nezadovoljstvo zbog vremena koje provedu čekajući na pregled“ navodi se u publikaciji Juventasa iz 2022. ,,Nezadovoljni su i zbog nemogućnosti da dobiju odobrenje za specijalističke preglede, usljed ozbiljnijih zdravstvenih problema. Zatim, posebno naglašavaju nedovoljno brzo postupanje zdravstvene službe u hitnim slučajevima“, navodi se dalje. „Jedan od ispitanika ističe da je mjesecima imao hronične bolove i nije znao kome da se obrati usljed neadekvatne zdravstvene njege, te je tek nakon devet mjeseci dobio adekvatnu terapiju“, navodi se u ovom dokumentu. 

U UIKS-u, međutim, imaju posve oprečno mišljenje i ističu da su lica lišena slobode privilegovana u zdravstvenom sistemu Crne Gore. ,,Oni lakše dolaze do operacija, na pregled specijaliste manje čekaju od slobodnih građana“, kaže za CIN-CG zamjenik direktora UIKS-a Nebojša Janković. 

Zatvorenici sa kojima je CIN-CG razgovarao navode da je put do ljekara često dug. ,,Danima me bolio želudac, i morao sam da čekam u ćeliji. Bilo je nepodnošljivo. Bilo je veče, dijelila se noćna terapija i rekao sam medicinskoj sestri da me boli želudac. Morao sam da čekam satima, dok ona podijeli terapiju svim zatvorenicima“, kaže za CIN-CG doskorašnji zatvorenika UIKS-a. 

Iz Juventasa naglašavaju da su zatvorenici nedovoljno informisani o samom zdravstvenom sistemu unutar zatvora, te da je slaba komunikacija između zatvorenika i zaposlenih. 

Tokom prošle godine u zatvorskom zdravstvenom sistemu bilo je 46 zaposlenih,  28 na neodređeno vrijeme, pokazuju preliminarni podaci koji se spremaju za godišnji Izvještaj Zaštitnika. Iz UIKS-a nijesu odgovorili na pitanja kakva je struktura zaposlenih, koliko je ljekara, koliko specijalista itd. 

Bez ljekara noću i vikendima 

Sva dokumenta do kojih smo došli ukazuju da je od ukupnog broja zdravstvenih radnika u ovom sistemu, jako malo ljekara. Izvještaj Zaštitnika za 2022. navodi da su radnim danima u UIKS-u bila angažovana svega dva ljekara, a u poslijepodnevnim satima samo jedan, a vikendom i noću ljekar je dolazio samo po pozivu. 

Iz kancelarije Zaštitnika kažu da se situacija u međuvremenu nije popravila. 

UIKS je tokom 2022. angažovala nekoliko specijalista sa strane: dva psihijatra, specijaliste interne medicine, radiologije, urologije i fizikalne medicine. 

UIKS je ranije imao rendgen sobu i ginekološku ambulantu, ali to više nije u funkciji. Ova ustanova je ispunila preporuku Zaštitnika iz 2022. u vezi sa hitnom nabavkom defibrilatora, koji može spasiti život kod srčanog udara. Nabavljena su dva. 

Zaštitnik u više svojih dokumenata ističe se da je problematično što pritvorena i zatvorena lica nemaju privatnost prilikom pregleda, te se svi pregledi odigravaju pred stražarima. ,,Problematično je i to što se zatvorenice ne vode na preventivene ginekološke preglede, već se ovakvi pregledi vrše uglavnom na insistiranje zatvorenica“, kažu iz ove institucije. 

Nije dobro što se biohemijske analize ne vrše po prijemu, već se uzorkovanje krvi vrši samo po potrebi i šalje u KCCG na dalju obradu. Ne radi ni skrining na prisustvo prenosivih bolesti kao što su hepatitis i AIDS, već se ova kontrola vrši samo u slučaju sumnje na bolest. Podaci organizacije PRI pokazuju da HIV globalno ima oko pet puta veću prevalencu među zatvorskom populacijom nego među opštom. 

Zdravstvo u zatvorima trebalo bi biti u nadležnosti Ministarstva zdravlja  

Crnogorski zatvorski zdravstveni sistem godinama predstavlja jedanu od najproblematičnijih karika UIKS-a. Preporuka Zaštitnika ljudskih prava, nevladinih organizacija, ali i Evropskog komiteta za sprečavanje torture je da se zdravstveni sistem zatvora administrativno prebaci pod nadležnost Ministarstva zdravlja, umjesto Ministarstva pravde.  

,,Ljekar u zatvoru mora biti nezavisan od sistema zatvora. Ukoliko je vama poslodavac ministarstvo pravde i oni vam daju platu, pitanje je da li ćete vi nezavisno postupati u odnosu na to kako je stvarno stanje“, kažu za CIN-CG iz kancelarije Zaštitnika. To je preporuka Komiteta za sprečavanje torture jer bi ljekari trebalo da budu nezavisni u odnosu na upravu zatvora i Ministarstvo pravde.  

Iz UIKSA kažu da se slažu sa idejom da se zatvorski zdravstveni sistem izmjesti pod nadležnost Ministarstva zdravlja. ,,Tako će i nama biti lakše, jer će svi protokoli biti ispoštovani“, kaže za CIN-CG Nebojša Janković, zamjenik vršioca dužnosti direktora te institucije. 

I dok iz UIKS-a najavljuju da će zgrada nove zatvorske bolnice biti gotova do 2025, iz kancelarije Zaštitnika izražavaju zabrinutost oko kadra buduće insitucije. 

,,Zgradu bolnice je lako napraviti, ali pitanje je kako privući kadar. Plate u zdravstvenom sistemu zatvora su značajno niže od plata u drugim zdravstvenim institucijama. Takođe, ovi ljekari nemaju pravo na dalje specijalizacije“, kažu za CIN-CG iz kancelarije Zaštitnika. 

U UIKS-u su, pak, optimistični. ,,Uradićemo sve da privučemo odgovarajući kadar“, kazao je Janković 

Poseban akcenat staviti na mentalno zdravlje zatvorenika 

U publikaciji Juventasa iz 2022. navodi se da zatvorena lica negativno ocjenjuju mogućnost i učestalost razgovora sa psihijatrom. Ističu da korišćenje terapija nije praćeno razgovorom sa psihijatrom. Savjetovanje sa psihijatrom na koje zatvorenici imaju pravo obično se svede samo na propisivanje terapije. 

,,Zar meni ne treba razgovor sa psihijatrom? Ja sam ovdje zbog ubistva u pokušaju, treba li ja da izađem kao nenormalan odavde? Da li to treba da se sprječava ovdje ili da čovjek još više izludi?“, navode se riječi jednog osuđenika u ovoj publikaciji.

Posebna pažnja mora da se posveti zdravstvenoj zaštiti osoba sa istorijom korišćenja psihoaktivnih supstanci i različitim mentalnim oboljenjima. 

Iz UIKS-a kažu da su u dugoročnim planovima programi resocijalizacije, psihijatrijske i psihološke podrške zatvorenicima, kada nova bolnica bude izgrađena. Iz ove institucije nijesu mogli precizirati kada se to može očekivati. 

Australijski sistem smrti zatvorenih lica - najtransparentniji na svijetu 

Australija ima možda i najtransparentniji sistem za registrovanje smrti zatvorenih lica. Na sajtu australijske vlade može se vidjeti spisak lica koja su preminula u zatvoru, zajedno sa izvještajima na svaka tri mjeseca, kao i podacima o polu, godinama i etničkoj pripadnosti preminulih. Na ovaj način vlada utvrđuje i da li postoji diskriminatoran tretman u zatvoru neke grupe. Sa druge strane, u mnogim evropskim zatvorima ne sprovodi se statistika po etničkoj pripadnosti, upravo jer se to smatra rasističkim. PRI ističe da upravo činjenica da nema te statistike doprinosi da se potencijalno nejednak tretman lakše prikrije. 

In just six months, the Nikšić businessman earned over a million euros from the sale of the administration building and land of the former mining giant, which was almost handed over to him as a gift by the bankruptcy trustee. Workers filed a criminal complaint, but there is no money to pay the outstanding salaries 

By Biljana Matijašević

The Nikšić-based company Roaming Montenegro, which purchased the administration building and land of bauxite mining company Boksiti from bankruptcy for 872,000 euros, sold that property to the German retail chain Lidl for around two million euros just a few months later, CIN-CG has learned.

Roaming Montenegro, owned by businessman Dalibor Milović, bought the Boksiti administration building covering an area of 1,652 square metres and the yard and building plots totalling about 5.9 thousand square metres at the end of 2021. Along with its plots nearby (around 2.7 thousand square metres), Milović sold the Boksiti property to Lidl in July 2022 for a total of 2.4 million euros, or at a price of 278.42 euros per square metre, according to the sales contract seen by CIN-CG.

This would mean that, excluding Milović’s plots, the Nikšić-based businessman received around two million euros for the Boksiti property, nearly two and a half times more than what he had paid. In other words, he earned over a million in just six months with this transaction.

The contract also states that the total price was reduced for costs related to meeting the requirements for the handover of the property.

Roaming Montenegro is registered as a company engaged in non-specialized wholesale trade, but it has expanded its business to include construction projects. In 2019, the company won a contract for the reconstruction of the Municipality building in Nikšić. A year earlier, it was awarded a contract for the construction of a building for employees of the Podgorica Waterworks on Stanko Radonjić Boulevard.

The company gained public attention in 2018 when around 1.6 million euros were fraudulently withdrawn from its business account by an organized group based on falsified documentation.

Milović signed a contract worth nearly 1.8 million euros with representatives of the former government in October last year for the renovation of five healthcare facilities in Montenegro.

At the time of the sale of the administrative building, Blažo Jovanić was at the helm of the Commercial Court. Jovanić is currently on trial on charges brought by the Special State Prosecutor’s Office for criminal association and malpractice in bankruptcy proceedings.

The Commercial Court initiated bankruptcy proceedings against the Nikšić-based Boksiti at the end of 2013, at the request of the CKB bank, due to a debt totalling 1.59 million euros. Prior to that, the bauxite mining company was managed by the Central European Aluminium Company (CEAC), owned by Russian oligarch Oleg Deripaska. Part of the Bauxite Mines’ assets from bankruptcy was acquired in 2015 by Uniprom, owned by Veselin Pejović, following his takeover of the Podgorica Aluminium Plant (KAP).

Boksiti assets sold below market value

The remaining assets of Boksiti, including the building and land, were sold at an auction in December 2021 to a company owned by businessman Milović upon the tenth attempt, as there had been no interested buyers in previous advertisements.

In the first advertisement in May 2019, the price of this property was listed at 1.55 million euros. In accordance with the Law on Bankruptcy, the bankruptcy trustee has the discretion to conduct each subsequent public sale with a reduction in the minimum sale price. The bankruptcy trustee of Boksiti at the time was Mladen Marković, while the bankruptcy judge was Blažo Jovanić.

In the initial advertisement, the Boksiti land was offered at 77.4 euros per square meter, and the commercial building at a slightly higher price of 662 euros per square metre. After nine unsuccessful attempts, the assets were sold below market value. 

According to data from Monstat, the average price per square metre of land in the central region, where Nikšić is located, stood at 42 euros in 2021, coinciding with the time when the property was sold to Milović for 870 thousand euros. This suggests that the Boksiti land was valued at approximately 250 thousand euros on the market. Meanwhile, the administrative building held a minimum value of one million euros, considering that the average price per square metre of an apartment in that period was around 620 euros (Monstat), and even higher within the city centre.

Milović managed to profit well from the Boksiti property sold to Lidl and achieved what the bankruptcy administration of the company could not. He managed to secure the market price for both the administration building and the Boksiti land, resulting in an outstanding profit.

The Hungarian creditor Vagonimpex also submitted an offer on the tenth advertisement. However, the bankruptcy trustee deemed it invalid, explaining that it lacked evidence of a deposit payment, proof of the legal entity’s registration with a certified translation into Montenegrin and a legally certified power of attorney for submitting the offer. Vagonimpex had proposed 800,000 euros.

“The statements in the offer that the evidence of deposit payment actually represents a claim that the bidder has against the bankrupt debtor in the amount of 800,281.54 euros cannot be accepted as valid evidence of deposit payment because such offsetting of claims in the sale process of the assets of the bankrupt debtor is not permitted and is not prescribed by the Bankruptcy Law,” wrote Marković in the explanation.

“The statements within the offer suggesting that the evidence of deposit payment equates to a claim of 800,281.54 euros against the bankrupt debtor cannot be deemed valid. This is because offsetting claims during the asset sale process of the bankrupt debtor is not permitted nor prescribed by the Law on Bankruptcy”, he added.

From the third to the first priority group and back

Former employees have been demanding payment for outstanding claims (wages and other allowances) totalling 2.1 million euros since the introduction of bankruptcy. This includes 15 earned monthly salaries before bankruptcy for about 240 employees, or the difference between the minimum monthly salary of 190 euros they were paid at the time and their full salary.

They were included in the first priority group in March 2021, when Jovanić was at the helm of the Commercial Court. Nonetheless, they did not receive any money because they were returned to the third priority group in another court proceeding.

The Commercial Court, under the leadership of its new president, Mladen Grdinić, who assumed office in April of the previous year, provided clarification on this matter when speaking to CIN-CG.

“The funds deposited by Roaming Montenegro, pursuant to the agreement on the purchase of the business building, were used to settle the claim of the bankruptcy creditor Vagonimpex KFT from Budapest, as stipulated by the final judgment of the Commercial Court of Montenegro dated 20 July 2018”, stated in the response.

As explained, after Roaming Montenegro deposited the money, bankruptcy trustee Mladen Marković made a decision on 21 January 21 2022 to deposit the money into the account of the Commercial Court, pending a decision of the Constitutional Court on his appeal from 2019 against the judgment in favour of the Hungarian company.

In response to the bankruptcy administrator’s decision, Vagonimpex lodged an objection, which was subsequently dismissed. Following this, the Hungarian company appealed to the Court of Appeals. On 13 April 2022, the Court of Appeals annulled the ruling of the Commercial Court and remanded the case for reconsideration.

“In the subsequent proceedings, the Commercial Court on 21 January 21 2022 upheld Vagonimpex’s objection and ordered the bankruptcy trustee to fully settle the claim of this creditor. Accordingly, the bankruptcy trustee made a decision on 20 April 2022 to settle the claim of the bankruptcy creditor Vagonimpex,” the court explained.

Subsequently, on 15 June 2023, the Commercial Court issued a decision to correct the final list of recognized and disputed claims by reclassifying the claims of all bankruptcy creditors, including workers whose claims were based on unpaid net wages, from the previously assigned third payment priority back to the first payment priority. However, by the time this decision was made, the funds had already been disbursed to the Hungarian company.

“So, at the time of disbursing the funds obtained from the sale of the administrative building, the employees, as bankruptcy creditors, were in the third payment priority.”

A representative of the former workers, Rašo Čivović, filed a criminal complaint with the Special State Prosecutor’s Office regarding the sale of the administrative building.

“We are waiting for a call and a meeting with the new prosecutor Nataša Bošković, who has taken over the case,” Čivović told CIN-CG.

Former Boksiti workers expected to collect their overdue wages and other benefits from the sale of the administrative building, which was the only remaining property of the company that had filed for bankruptcy ten years ago.

Čivović believes that everything regarding the sale of the administrative building was “staged” to “pay out the Hungarians.”

The Hungarian company sued Boksiti, seeking compensation for lost profits of 891,000 euros with interest due to the unilateral termination of the ore purchase agreement. The ore purchase agreement was signed several months before the introduction of bankruptcy in Boksiti in 2013 and terminated after bankruptcy was introduced.

Vagonimpex was registered in Hungary in 2006 as a company for the sale of various goods. It has one employee, director Andras Raczko, as stated in Hungarian registries.

Čivović says that the Commercial Court should have paid the workers in 2021 when it issued decisions to return them to the first payment queue. According to him, the problem is that the decisions do not bear the seal confirming their finality (res judicata clause), which, he claims, proves that everything was a game to ensure that the money went to “certain Hungarians.”

Blažo Jovanić, the former president of the Commercial Court, was released from custody earlier this year by a decision of the Court of Appeals, allowing him to defend himself at liberty. He had been held in custody since May 2022.

On 29 December last year, the court approved the proposal put forth by his lawyer, Predrag Đolević, and upheld the decision of the High Court in Podgorica to accept bail totaling 768,000 euros in real estate provided by his family.

Jovanić is charged, among other things, with creating a criminal organization in 2015 that operated in Montenegro until April 2022. The organization included other accused individuals and legal entities, as well as several other unknown individuals whose goal was “to commit criminal acts of abuse of office for illicit gain, with the operation of the criminal organization planned for an unlimited period of time and based on the application of certain rules of internal control and discipline of its members.”

Jovanić and the other defendants are being tried before the High Court in Podgorica based on this indictment. The trial began in June 2023.

As the president of the Commercial Court, Jovanić simultaneously served as the bankruptcy judge for the largest companies in Montenegro – Podgorica Aluminium Plant, Boksiti Nikšić, Radoje Dakić, Vektra Boka, Brodogradilište Bijela, Onogošt, Bjelasica Rada and others.

The Special State Prosecutor’s Office suspects Jovanić of illegally inflating the costs of bankruptcy proceedings using his position as the president of the Commercial Court, as well as his judicial role, with the assistance of certain bankruptcy trustees.

“Illicit financial gain was obtained by directing certain funds, at Jovanić’s order, from the account of the Commercial Court to the account of the bankruptcy debtor, ostensibly for the purpose of conducting the bankruptcy proceedings. Subsequently, this money was transferred to the accounts of members of this criminal group before the conclusion of the bankruptcy proceedings,” reads the decision to remand a part of this group into custody.

Lidl: We always comply with applicable laws

Lidl headquarters in Germany declined to comment on the situation with former employees of Boksiti, stating that they always adhere to applicable laws in all business activities.

They did not respond to inquiries regarding the opening of stores in Montenegro either.

“Montenegro is a retail market where Lidl’s concept of offering high-quality goods at the best prices resonates well with consumers. Therefore, Lidl is investing in potential store locations and warehouses in Montenegro. We kindly ask for your understanding, as at this moment we cannot comment on the extent of our activities, potential locations or possible opening dates,” Lidl told CIN-CG.

Lidl, they added, values transparent and reliable communication and will duly inform employees and stakeholders about the next steps.

The contract signed between Roaming Montenegro and Lidl states that the seller has committed not to construct, operate or manage any grocery stores, supermarkets, self-service stores or similar retail establishments with a sales area exceeding 500 m2 on its properties in Nikšić located within a radius of 1 km from the specified property, within three years from the conclusion of the contract. Furthermore, the seller will not permit third parties to construct, operate or manage such establishments on the mentioned properties.

“In case of breach of this obligation, the seller undertakes to pay the buyer a contractual penalty of 100,000 euros for each individual violation, without excluding the buyer’s right to claim damages, including lost profits,” states the contract obtained by CIN-CG under the Law on Free Access to Information through the MANS platform.

Where did Deripaska’s 17 million euros end up?

Rašo Čivović has been trying for years to determine the whereabouts of the alleged 17 million euros from Deripaska that were reportedly loaned to Boksiti a decade ago and which the Russian oligarch is now seeking in legal proceedings.

Čivović told CIN-CG that if this money had entered Rudnici boksita, the company would not have gone bankrupt because there would have been funds to repay the debt to CKB.

He requested this information from the new governor of the Central Bank of Montenegro (CBCG), Irena Radović, at the end of the year. However, the CBCG declined his request, stating that this information is confidential business information.

The court handling the trials of Medenica, Jovanović, Čađenović, Lazović, heads of drug cartels and other defendants accused of high-level corruption and organized crime is not functioning and rarely renders decisions

By Maja Boričić 

The Special Division of the High Court in Podgorica, responsible for adjudicating of corruption, organized crime and war crimes, has rendered only 19 judgments over the course of nearly four years.

These figures were disclosed to the Centre for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG) following a freedom of information request submitted to the High Court in Podgorica.

Out of the 19 judgments rendered between January 2020 to October of this year, within the division handling cases initiated by the Special Prosecutor’s Office, 11 resulted in convictions, five in acquittals and three in dismissals.

According to the report’s findings, the annual caseload ranged from 109 in 2020 to 150 cases last year. Last year saw only eight judgments being issued.

In addition to the alarmingly low number of judgments for the gravest criminal offences, the problem lies in the lengthy duration of trials, whereas the number of defendants is increasing each year.

The number of old cases is also on the rise. All of this could lead to breaches of the right to a trial within a reasonable timeframe, and in some cases, even to statutes of limitations. 

As of 12 October of the current year, the Special Division of the High Court had as many as 44 cases older than three years, as per statements from spokespersons of the Judicial Council who spoke to CIN-CG.

According to the report from the Judicial Council, at the beginning of last year, the High Court in Podgorica had 1,967 pending cases, of which 661 had lingered than three years. By the end of the year, that number had increased to 3,185 cases, with the number of older cases almost doubling to 1,008.

In addition to the inefficient handling of the most sensitive cases, the High Court in Podgorica was further compromised by a recent break-in at the evidence storage facility housing evidence for the most serious criminal offenses. The extent of the missing evidence and how much this situation will further complicate the handling of cases in that court remains to be seen.

The duration of proceedings is one of the main indicators of the efficiency of the judiciary in cases of organized crime and high-level corruption, emphasizes Valentina Pavličić, Montenegro’s representative before the European Court of Human Rights, speaking to CIN-CG.

Judicial authorities must make efforts to ensure trials are conducted within a reasonable timeframe, and excuses relating to case overload cannot be accepted. “It is reasonable to expect that applications will be lodged if someone has spent three years in detention without a first-instance judgment, provided that there is no contribution on their part to delaying the proceedings,” Pavličić underscores.

The representative before the Strasbourg court notes that the European Court of Human Rights (ECtHR) has reiterated in numerous decisions that “states are required to ensure the administration of justice promptly, as delays could jeopardize its effectiveness and credibility.”

Trials against officials either have not yet begun or are in their very early stages

The efficiency of the judiciary is exemplified by ongoing trials against leaders of the judiciary, prosecution and police, as well as other high-ranking officials, many of which either have not yet commenced or are in their initial stages.

The trial of Vesna Medenica, the former president of the Supreme Court and longtime Supreme State Prosecutor, has not yet begun at the High Court in Podgorica, despite the indictment being filed a year ago. The Pre-Trial Chamber of the High Court confirmed the indictment only in February of this year. The trial was supposed to start in May, but has been postponed several times. Subsequently, the proceedings against Medenica and her colleague from the Commercial Court, judge Milica Vlahović Milosavljević, have been separated from those of the other defendants. They are being tried by the panel presided over by judge Nada Rabrenović.

The Special Prosecutor’s Office filed charges against Medenica in October last year, accusing her of being part of a criminal organization created by her son, Miloš Medenica.

The former “first lady of the judiciary” is accused of facilitating court cases to end in favour of private companies and receiving bribes for doing so.

The criminal group allegedly formed by her son is also accused of cigarette smuggling, unauthorized production, possession and trafficking of narcotics, as well as exerting unlawful influence. 

Medenica was released from custody in November last year after spending just under seven months in detention. 

Her colleague, former head of the Commercial Court, Blažo Jovanić, began his trial only at the end of June this year, despite the indictment being filed in November last year. He is accused of leading a criminal organization that engaged in malpractice in bankruptcy proceedings at the court. He is being tried by a panel presided over by judge Zoran Radović.

Special State Prosecutor Saša Čađenović was arrested in December last year on suspicion of collaborating with the ‘Kavac Clan’. The indictment was filed with the High Court in June this year and was confirmed a few days ago. He is charged with the criminal offence of forming a criminal organization and four offences of abuse of office. The trial in this case is yet to commence.

The Special State Prosecutor's Office filed an indictment in early January this year against former national security officer Petar Lazović, Radoje Zvicer, police officer Ljubo Milović, and several other individuals. Lazović has been in custody since July last year, and the indictment in this case has not yet been confirmed. He has offered multimillion-dollar bail several times in exchange for freedom, but the court rejected it.

In March this year, the Special State Prosecutor’s Office filed an indictment with the High Court against six former executives of the Plantaže company, who are charged with the criminal offence of abuse of office in economic activity. The indictment has not yet been confirmed in this case either.

In the case involving the Abu Dhabi Fund, in which former high-ranking Democratic Party of Socialists (DPS) official Petar Ivanović is among the suspects, the prosecution has encountered setbacks. The indictment for abuse of office was announced multiple times, but it turned out that the investigation was remanded for reconsideration due to procedural errors by the prosecutors. The investigation was initiated in early 2021. Ivanović is accused of entering into several loan agreements with domestic companies from the Abu Dhabi Fund that failed meet loan eligibility requirements, resulting in a budgetary loss amounting to eight million dollars.

The Criminal Procedure Code provides that the prosecutor must immediately inform their immediate superior prosecutor (in this case, the Supreme Prosecutor) of the reasons why an investigation has not been completed if it is not concluded within six months. The immediate superior prosecutor will take necessary measures to conclude the investigation.

Although the inquiry in this case was initiated in 2019 and the investigation began only in early 2021, significantly exceeding the deadlines, the Supreme State Prosecutor was only recently informed about it, and the Prosecutorial Council requested a report on this case only in September of this year.

Judges refuse to go to High Court

The Special Division of the High Court currently operates with only six judges, which allows for the formation of just two panels. This further complicates the situation because, among other things, a judge who participated in the decision to confirm the indictment may not participate in the trial of the accused.

Several legal experts interviewed by CIN-CG have noted that the responsibility for the situation in the High Court lies with the president of the court, who bears the responsibility for scheduling judges, as well as with the Judicial Council, which allowed judges to be appointed to multiple courts, leaving unfinished cases for the most serious criminal offences.

In October, acting president of the Supreme Court of Montenegro Vesna Vučković sent a letter to the president of the Court of Appeal of Montenegro, Mušika Dujović, and judges of the Criminal Division of the Supreme Court, Seka Piletić, Milenka Seka Žižić and Zoran Šćepanović, asking them to consider the possibility of sending judges from these two courts to assist in the Special Division of the High Court in Podgorica: “The president of the Court of Appeal responded that none of the judges of this court were able to be sent to assist, and the same stance was taken by the judges of the Supreme Court,” sources from the Supreme Court told CIN-CG.

The Judicial Council has clarified that at present, judges from High Courts can only be temporarily reassigned to the High Court for a maximum period of one year, with their consent being necessary for this.

Pavličić, who is also a former judge of the High Court, explains that the organization and scheduling of work in the court are certainly defined by the court’s president.

Boris Savić, the president of the High Court, declined to respond to CIN-CG’s question about whether he considers himself responsible for the inefficient operation of the Special Division, and also refrained from addressing other questions concerning the functioning of the court.

“Practice shows that the current number of active judges is not sufficient, so preventive action should certainly have been taken to prevent this situation. We are talking about the most sensitive and perhaps the most urgent category of proceedings that require more than a formal approach,” says Pavličić.

She notes that it is precisely through the handling of cases of organized crime and corruption where the strength of the court’s authority, professional knowledge and procedural capabilities is demonstrated, ultimately leading to the resolution of such cases within a reasonable timeframe.

According to reports from the Judicial Council, the Special Division of the High Court each year resolves about 20 to 30 percent of cases from January 2020 to December 2022, with the fewest being resolved through judgments.

The Judicial Council’s report cites the insufficient efficiency due to factors such as the small number of judges, the pandemic and the large number of defendants and defence counsels in most cases, which requires additional time. It is also noted that last yea “three experienced judges” left the division.

The report failed to address any potential omissions made by judges

Additionally, statistics indicate that last year, the High Court sentenced individuals to imprisonment in only 45 percent of cases where penalties were imposed.

In 2021, the Special Division of the High Court had 138 ongoing cases, with 95 remaining unresolved, representing just under 69 percent. Likewise, within the High Court, only approximately 40 percent of resolved cases resulted in imprisonment.

In 2020, there were 109 cases in progress, with 81 remaining unresolved, or just over 74 percent. Once again, only about 44 percent of cases in the High Court resulted in imprisonment.

Court efficiency has deteriorated

In its Analysis of the Application of the Law on the Protection of the Right to a Trial within a Reasonable Time 2017-2022, Human Rights Action (HRA) concludes that the efficiency of the courts has significantly deteriorated in the period from 2017 to 2022.

The judiciary has failed to achieve the goal of reducing the number of backlog cases, as envisaged by the Action Plan for the Implementation of the Judiciary Reform Strategy. Instead of decreasing, the number of such cases surged by as much as 49.5 percent compared to the target.

They say that this deterioration was particularly evident in 2022, exacerbated by a vacancy rate of approximately 21 percent during 2021 and 2022.

“A careful analysis should explore whether other indicators may also suggest that the decline in efficiency is due to poor management of human resources and cases in the courts, compared to what was previously the case.”

HRA notes that compared to the population size, Montenegro still ranks second in Europe in terms of the number of judges, with even twice as many as the European average.

Although there are significantly more judges, it is evident that they are not well-distributed, nor efficient, especially in key cases.

No more hearings for the confirmation of indictments?

The amendments to the Criminal Procedure Code, currently under consideration in the Parliament, envisage that there will no longer be hearings for the confirmation of indictments, so as to prevent unnecessary delays in the proceedings.

According to the amended provisions, it is the obligation of the court to deliver the indictment to the accused and their defence counsel, who may provide written responses.

“The court shall render a decision on the confirmation of the indictment provided that the legally prescribed conditions are met. The accused and their defence counsel retain the right to appeal the decision on the confirmation of the indictment. Once the decision on confirmation is final, the indictment becomes legally binding.”

EU also warns of the lack of judgments

The so-called non-paper by the European Commission from June this year highlights that there is a need to improve the public perception of impunity for high-level corruption and organized crime, and that it is necessary to implement a more deterring, consistent and efficient sanctioning policy for the most serious criminal offences.

They emphasize that the track record of investigations and criminal prosecutions in high-profile cases have improved, but they are not accompanied by effective trials, and that there are almost no outcomes or convictions in these cases.

The 2022 report on Montenegro adds that data on the duration of proceedings are still not available, and that statistical information on the performance of the judicial system is not systematically analysed or used for management and policy-making purposes. 

Following the change of government three years ago, deposits held in the bank of the younger Đukanović began to ‘melt away’. The bank has survived thanks to substantial backing from the government, as well as deposits from state-owned enterprises, institutions, local governments and close businessmen. Auditors warned about the company’s uncertain future, while the Central Bank insists that everything is fine but withholds audit findings.

By Biljana Matijašević

As Prva Banka (First Bank) grapples with a new crisis stemming from its history of risky operations and the loss of its privileged market position after 30 August 30 2020, its major owner, Aco Đukanović, resides outside Montenegro following the collapse of the Democratic Party of Socialists (DPS) and is seeking to sell this company. For years, the Prva Banka has survived thanks to substantial backing from the government, as well as deposits from state-owned enterprises, institutions, local governments and and businessmen close to the Đukanović family.

Multiple sources confirmed to the Centre for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG) that the brother of the former multiple prime minister and president of the country, Milo Đukanović, moved to Luxembourg shortly after the 2020 elections and has already embarked on new projects there.

The long-standing regime of the Democratic Party of Socialists (DPS) enabled Aco Đukanović and a certain number of affiliated businessmen to amass enormous wealth, often bypassing legal regulations, despite the fact that laws were written precisely for them. The wealth of the younger Đukanović has been estimated at several hundred million euros. Prva Banka is just one of the former state-owned companies that have fallen into Aco’s hands during years of dubious and partner privatizations led by the elder Đukanović.

Following the change of government three years ago, deposits placed in the Prva Banka began to dwindle, and the 2022 audit report highlighted significant uncertainties regarding the bank’s future operations.

“The potential cumulative effects of the issues raised in sections of our report entitled ‘Basis for a qualified opinion and emphasis of matter’ may directly impact the reduction of capital adequacy below prescribed minimums, as well as worsen other indicators and limits prescribed by the Central Bank, indicating the existence of material uncertainty that raises significant doubt about the bank’s ability to continue operating in accordance with the principle of going concern,” states the report from BDO, an independent auditing firm.

How deposits were dwindling

The new management of the Electric Power Company (EPCG), which is a significant shareholder in Prva Banka (around 20 percent), withdrew around 11 million euros in deposits from the bank immediately after the establishment of the new management and change of government. According to EPCG officials, the current balance in the deposit account at Prva Banka is around 1.6 million euros.

In 2019, the energy company had a total of 24 million euros in deposits (fixed-term and on-demand) in Prva Banka, which decreased to around 20 million euros in 2020. According to audit reports, EPCG reduced its deposits in Aco Đukanović's bank to 14.5 million euros in 2021, and further to 8.8 million euros in the previous year, leaving only 1.6 million euros in the account now.

In 2010, the state-owned energy company granted Prva Banka a subordinated loan of 10 million euros to overcome liquidity problems. The loan was reduced to six million euros through several annexes, with the last annex signed by the former management of EPCG in 2020, postponing the repayment until 1 April 2028.

EPCG recalls that last year they requested approval from the Central Bank of Montenegro (CBCG) to withdraw the subordinated loan, but the regulator did not allow it. The CBCG previously explained that such action would jeopardize the bank’s operations.

“The total income of EPCG from accrued and paid interest on the subordinated debt, as of 31 March 2023, amounts to approximately 6.5 million euros,” EPCG officials told CIN-CG.

At the end of 2019, Prva Banka had deposits of around 340.8 million euros. By the end of 2020, following the fall of the Democratic Party of Socialists (DPS), customer deposits decreased to 301.7 million. In 2021, they further dropped to 258.4 million euros. However, by the end of last year, deposits at Prva Banka had increased to approximately 285.3 million euros, but this still represents a significant outflow compared to the time of the elder Đukanović’s rule.

Significant amounts of deposits in Prva Banka were also held by EPCG’s subsidiaries – the Montenegrin Electric Distribution System (CEDIS), as well as the companies majority-owned by EPCG – the Coal Mine and Zeta Energy. Deposits were also held by Pivara Trebjesa, Sports Facilities LLC, the Student Dormitory and Student Centre in Nikšić and the Municipality of Nikšić. 

Of those, significantly reduced deposits were held only by EPCG, CEDIS, Zeta Energy and Coal Mine in the last year. For example, in 2019, CEDIS had a total deposit of 20 million euros, while by the end of last year, it was reduced to only 3.5 million euros.

The deposits of Coal Mine amounted to 3.2 million euros in 2019, falling to 675 thousand euros last year. Zeta Energy reduced its deposits from 953 thousand euros in 2019 to a symbolic one thousand euros last year.

CBCG witholds audit findings

The Central Bank of Montenegro (CBCG) conducted an audit of Prva Banka last year, but the institution, still managed by Radoje Žugić, a trusted figure of the former regime and former director of Aco Đukanović’s bank, refuses to disclose the findings. Žugić’s term of office has expired, but due to political disagreements, a new governor has not yet been appointed, so he continues to lead this institution, which he took over in 2016. He also headed the institution between 2010 and 2012.

“The information regarding the findings of the bank audit, as well as any potential measures to be implemented, is confidential,” the CBCG told CIN-CG.

Goran Knežević, a banking expert and former deputy director-general of the CBCG, says that, to his knowledge, the CBCG conducted an audit of the bank at the end of last year and the beginning of this year, and allegedly found nothing irregular.

According to him, the audit findings by the CBCG regarding Prva Banka reportedly indicate that the bank’s operations are compliant with the law, based on good practices and stable. He mentioned that the cut-off date for an assessment was the end of November, rather than the end of the year.

“In line with the new Law on Credit Institutions, CBCG is required to disclose any disciplinary measures imposed on banks, if any. If none are imposed, it should mean that everything is in order,” he explains.

The CBCG says that Prva Banka is operating within the regular regime. It is liquid and there are no outstanding orders.

In response to CIN-CG’s inquiry about whether EPCG will continue to support Prva Banka as in the previous period, the energy company said that Prva Banka, in its semi-annual report, indicates that there are no operational issues and that liquidity is at a satisfactory level, enabling uninterrupted operation, adding that the bank operates without any restrictions regarding loan approvals.

An analysis by CIN-CG has revealed that Prva Banka has not received a positive report from independent auditors for over a decade, which should have been a warning signal for the regulator, the Central Bank, to take stricter measures.

In their reports of auditing firms over the past 12 years (earlier reports are not available on the Central Bank’s website), audit companies generally highlight the same issues – a high level of non-performing loans, non-compliance with regulatory requirements and international auditing standards, underestimated or overestimated balance sheet items, leading to a misrepresentation of the true financial performance.

A source familiar with the situation at Prva Banka (name known to the editors) stated that the bank had previously warranted a negative opinion from auditors, “but no one dared to write it,” given that it is owned by the brother of Milo Đukanović, who himself once held shares in the bank. It is known that he earned his first legal million by selling those shares.

The source indicated that the bank did not adjust to banking regulations in Montenegro; instead, the regulations were “adjusted to it”. In other words, the Central Bank relaxed regulations to tailor them to Prva Banka.

Goran Knežević told CIN-CG that analysing the performance of this bank, one can conclude that it would be desirable for Prva Banka to change its business model, risk management system and corporate culture.

“Those who build one culture rarely change it, unless they themselves undergo intensive change. Typically, a new culture needs to be introduced by someone else, or an inadequate business culture ultimately results in the system’s demise,” Knežević notes.

He confirmed that after 2008, when Prva Banka faced its first major crisis, bank controls were ‘relaxed’.

Measures and performance data also remain under the veil of secrecy

Asked about why stricter measures were not taken against Prva Banka, given the fact that it has not received a positive auditor’s opinion for over a decade, the CBCG told CIN-CG that information regarding the findings of bank business controls, as well as the implementation of measures, is confidential and can only be provided to the competent state authorities.

Ines Mrdović, director of the Action for Social Justice (ASP), told CIN-CG that actual control of the bank’ operations by the supreme monetary institution has never been undertaken, and those who attempted it previously were quickly removed.

“It was simply an ‘untouchable’ bank to which state interests were subordinated due to strong political and nepotistic connections, so there is a big question mark about whether auditors received truly relevant data from the bank’s management in such an environment, and how they were able to provide relevant assessments of the bank’s condition," she notes.

Mrdović believes that since the 2008 financial crisis, during which the bank was assisted with 44 million without consulting the public, and a year later, when tens of millions of euros were deposited into it from the sale of part of the government’s stake in EPCG to prevent bankruptcy, the true business figures of the bank are still largely shrouded in ‘a veil of secrecy’.

Prva Banka was founded by taking over the state-owned Nikšić Bank in 2006, and within a few months under the control of the Đukanović family, it grew by several dozen times. It immediately began to serve, as reported by the BBC, as an ATM machine for the ruling elite and their friends, some of whom received multimillion-dollar loans without proper collateral.

Before the crisis and state aid in 2008, the regulator had imposed measures on Prva Banka due to identified liquidity problems. At that time, the bank was required to cease granting loans that did not comply with regulations. However, according to audit reports, the bank did not adhere to the measures imposed by the Central Bank of Montenegro (CBCG), under which it was effectively operating only nominally for two and a half years.

In 2008, Prva Banka managed to avoid collapse with the help of the state following the enactment of special legislation, allegedly due to the global crisis, and by approving a loan of 44 million euros from the state budget. The bank repaid the loan in instalments, but doubts arose in some quarters about the authenticity of the repayment. The first instalment was repaid by transferring 11 million euros in 11 consecutive transactions on 13 March 2010, following the inflow of deposits from the state-owned Regional Waterworks, also in 11 transactions of one million euros each. This was confirmed by the auditor.

Due to suspicions regarding the regularity of the loan repayment to the state, several criminal complaints were filed against Prva Banka and some former members of the government. The complaints were filed by MANS, the CBCG and the Movement for Changes. Prva Banka at the time denied allegations that they had unlawfully repaid a portion of the loan to the government.

The Special State Prosecutor’s Office did not respond to CIN-CG’s questions regarding the criminal complaint filed in 2020 by the Democratic Montenegro, the Pensioners’ Party and the Pensioners’ Union. The previous criminal complaint filed in 2012 was dismissed by the Supreme State Prosecutor’s Office, led by Ranka Čarapić. That complaint was filed by the CBCG due to suspicions of irregularities in business operations when Ljubiša Krgović was at its helm. He was dismissed from that position after opposing the Đukanović family.

It will be difficult for someone to buy a bank burdened with problems

During the era of the DPS, the bank was effectively supported by the Montenegrin Electric Power Company (EPCG) through deposits, recapitalization, approval of subordinated loans and through million-dollar transactions during the sale of a part of the EPCG to the Italian company A2A. The sale of Montenegro’s most valuable company was negotiated by the elder Đukanović.

Thanks to the EPCG, Prva Bank managed to maintain the legally prescribed level of capital. Following the latest auditor’s report for 2022 and the expressed qualified opinion, there have been discussions about selling the bank.

Media outlets from Serbia and Montenegro reported in July that the Postal Savings Bank of Serbia was interested in acquiring Prva Banka, but this news was quickly denied. The Central Bank says they have not received any formal notification regarding the intention to purchase the shares of Prva Banka, claiming that the EPCG is also not aware of such information.

In the 2022 report on Prva Banka, the auditor stated that there is interest in acquiring a majority stake in the bank “by strategic investors from Europe and the region.”

“According to the bank’s management, some of the offers could be implemented in the short term, creating the necessary conditions for the survival and further development of the bank,” the report states.

CIN-CG has reached out to several banks in Europe and the region, all of which said they were not considering the purchase of Prva Banka. Prva Banka did not respond to CIN-CG’s inquiries regarding whether they are conducting negotiations for selling the bank and with whom.

An insider familiar with the matter points out that the talks about the sale of the bank have been ongoing for more than a decade, so it will be challenging for anyone to acquire it due to liquidity issues.

As early as in 2011, according to media reports, negotiations were underway for the sale of Prva Banka to Russian banker Vladimir Antonov, who was suspected of embezzlement in Lithuania’s Snoras and Latvian Krajbanka, as well as financial irregularities involving the HSBC bank.

Prva Banka was in negotiations for sale with the royal family of Al Nahyan from the UAE in 2008 and 2013, but those attempts were also unsuccessful.

At the end of last year, the bank had 280 shareholders, with the largest being Aco Đukanović, holding 41.46 percent and EPCG holding 19.76 percent. However, the owners of a total of 11 percent of shares are concealed behind aggregate custody accounts at Hipotekarna Bank (4.48 percent), Prva Banka (3.44 percent), and CKB (3.1 percent).

Aco is now increasing his deposits

NGO Action for Social Justice (ASP) announced in late August that Aco Đukanović withdrew his deposits when seeking state assistance in 2008.

According to ASP data, Aco Đukanović’s fixed-term deposits fell from 18.1 million euros at the end of 2008 to 4.3 million euros. His deposits continued to decrease, so by 2019, according to the auditors’ report, he had not held any deposits at Prva Banka under his name.

Since leaving the country, however, the younger Đukanović has been injecting deposits into his bank over the past three years, while others were withdrawing, as shown by the audit reports. In 2020, he had a deposit in the bank amounting to 956,000 euros, and by 2021, this sum had grown to 1,127,000 euros. In the same year, a microcredit company owned by Prva Banka, Montenegro Investment Credit, deposited 806,000 euros in Prva Banka. The 2022 audit report states that Aco Đukanović’s deposit amounted to 1.8 million euros, while Montenegro Investment Credit reduced its deposit to 514,000 euros.

Since the state no longer injects money into the bank that has been privileged for years, it is evident that the younger Đukanović now has to inject his own money to save the bank’s liquidity and prepare it for sale. Considering how much money they have taken from the state, these deposits are only symbolic amounts for the family.

CIN-CG requested copies of the 2008 and 2009 control reports on Prva Banka from the Central Bank, but the request was denied on the grounds that they constitute business secrets.

Through the freedom-of-information platform developed by MANS, CIN-CG also requested a separate 2009 audit report by the PriceWaterhouseCoopers (PwC), ordered by the Central Bank. However, the Central Bank also declined this request, stating that they do not have it. The PwC did not complete the audit, which remained in a draft form. This, as Krgović stated in his statement to the prosecution service in 2014, is one of the most severe qualifications for a bank.

Asked by CIN-CG whether the Central Bank destroyed documentation on the operations of Prva Banka for 2008 and 2009, they said that they “do not destroy documentation on bank operations, and it is available for inspection by third parties in accordance with the law.”

“When it comes to archiving and storing documentation, the Central Bank acts in accordance with the Law on Archival Activities and the List of Categories of Central Bank Registry Material approved by the State Archives of Montenegro,” they said.

Parts of the draft audit report by PWC were published in 2012 by the regional network of investigative journalists, the Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP). The report revealed that Prva Banka approved nearly two-thirds of loans to related parties, where it not only violated its internal rules but also laws and other regulations, causing harm to itself in favour of providing special treatment to VIP firms and individuals.

One example involves foreign companies associated with businessman Zoran Bećirović, a friend of Milo Đukanović. Central Bank inspectors established in 2007 that the bank, without obtaining all the necessary information and documentation, opened accounts for Beppler and Partners, registered in the British Virgin Islands, as well as Caldero Trading, Beppler Property and Development and Beppler Investments, registered in Cyprus.

In 2014, the OCCRP also reported that Prva Banka conducted business with the convicted drug lord Darko Šarić and his associates, allowing them to take out loans under favourable conditions through accounts at the bank, which raised justified suspicions of money laundering.

“In its dealings with Šarić and Rodoljub Radulović, or their companies, Prva Banka violated the law and internal regulations, granting them loans in violation of prescribed procedures and without adequate collateral to ensure repayment. For instance, when opening accounts for Lafino Trade LLC in the US state of Delaware and for Camarilla Corporation in Seychelles, Prva Banka failed to obtain valid registry extracts or copies of personal documents for individuals with access to the accounts. In this way, Prva Banka breached the Law on the Prevention of Money Laundering and Terrorism Financing,” the OCCRP reported.

Jegdić has been on trial for six years already, and yet there is still no first-instance decision. How much longer will the trials of Medenica and Jovanić last? Judging by the initial hearings, the wheels of justice will move slowly, if at all.

By Maja Boričić

The Judicial Council dismissed two judges over 10 years ago for committing criminal offences. In 2017, the Judicial Council dismissed another judge, but that decision was overturned and the judges were reinstated. Five judges were dismissed for negligent and incompetent conduct, but even those dismissals occurred a long time ago, with the last one taking place 12 years ago.

According to data obtained by the Centre for Investigative Journalism of Montenegro (CIN-CG), it is common for judges to evade disciplinary proceedings by resigning. As CIN-CG previously reported, the same practice was observed in the prosecution service.

A number of dismissed judges continued to work in the judicial system, most often as attorneys.

By reviewing disciplinary proceedings published on the website, the Council has had a practice of imposing symbolic salary cuts for a few months as punishments for judges for consistent delays in rendering judgments; unjustified absence from hearings for up to a month; failure to act within legal deadlines in multiple cases. It has often happened that judges only received warnings for breaches of duty.

The system for establishing the accountability of judges and state prosecutors, unfortunately, is still ineffective, says Marija Vesković, legal advisor at the Human Rights Action (HRA), speaking to CIN-CG.

“Numerous criminal proceedings initiated in the past 15 months indicate that there has been unlawful influence within the judiciary and the prosecution service, while on the other hand, the practice of establishing disciplinary and ethical accountability remains at a minimal level,” Vesković stresses.

Former judge of the Basic Court in Kolašin, Branislav Grujić, was dismissed by the Judicial Council in 2009 because he was sentenced by a final judgement to one year in prison for abuse of office and negligent performance of duty.

He was convicted for allowing the limitation period for criminal prosecution to expire in several cases, and in one case, he enabled a convicted individual to avoid serving the sentence. 

He was charged with abuse of office, which carries a sentence of imprisonment ranging from one to eight years, and for two offences of negligent performance of duty, for which the penalty is either a fine or imprisonment for up to three years. 

However, the Basic Court in Bijelo Polje sentenced him to ten months in prison for the lesser offence of abuse of office and three months for only one offence of negligent performance of duty, imposing a total sentence of one year. In the same case, the court clerk responsible for criminal cases received a prison sentence twice as long as judge Grujić, totalling two years.

The most serious consequences for violating ethics and professional principles were faced by Arif Spahić, a former judge of the High Court in Bijelo Polje. In 2010, he was sentenced to seven years in prison for two offences of bribery. The Judicial Council dismissed him in 2011. The crime for which he was convicted carries a penalty of three to 15 years in prison.

He was convicted after it was proven that he had accepted bribes totalling around 20,500 euros to impose a lighter sentence in a case involving a serious criminal offence in the field of public transport resulting in death. Additionally, the judge allowed the defendant to have their detention revoked and facilitated their escape.

In another case, Spahić accepted a bribe of 18,500 euros to impose a lighter prison sentence and revoke the detention of the accused for unauthorized production, possession and trafficking of narcotics.

In 2017, the Judicial Council dismissed Goran Vrbica, the then president of the Basic Court in Cetinje, but reinstated him in 2021. Vrbica was accused of instructing judge Nebojša Marković on what decision to make, thereby causing €800,000 damage to one company to the benefit of another.

The one-year sentence was overturned by the Constitutional Court. In the retrial, the judge was acquitted on the grounds that there was no evidence of abuse of office. After being reinstated, Vrbica continued to work as a judge in the Basic Court in Kotor but soon resigned from his position.

Judge Nebojša Marković, who was also involved in the same case, was also acquitted of the charges. However, the Judicial Council did not address his case as he had already resigned and became a practising lawyer.

A judge buried a defendant

Due to incompetent and negligent work, the Judicial Council dismissed five judges, the last one being dismissed twelve years ago.

Former judge of the Basic Court in Pljevlja, Zorica Novaković, former judge of the Basic Court in Podgorica, Žarko Savković, former judge of the Basic Court in Kolašin, Ljiljana Simonović, former judge of the Basic Court in Cetinje, Duško Jovović, and former judge of the High Court in Bijelo Polje, Atif Adrović, were dismissed for incompetent and negligent performance of judicial duties in proceedings between 2008 and 2011.

Simonović was dismissed because in 2008 and 2009, over 50 percent of her decisions were overturned, and for years she failed to proceed in dozens of execution cases, although she was required to do so urgently. In one case, the judge even terminated the proceedings due to the death of a defendant, who was still alive.

Savković was dismissed because he did not proceed in many cases for several years, causing limitation periods to expire in some cases.

Similarly, Novaković failed to act in enforcement cases for years or proceeded incorrectly. She later continued to practise as an attorney. However, she was recently sentenced to three years in prison for the continuing criminal offence of fraud and the continuing criminal offence of forging a document. She is accused of collecting false costs totalling 160,000 euros in over 20 cases. This judgment is not yet final.

Former judge Jovović was fired because, in 2009, he delayed rendering over 150 judgments. According to the Criminal Procedure Code, a judgment must be drafted and delivered within one month, and within two months for complex cases. Former judge Jovović, now an attorney, took up to eight months for some judgments.

No one is held accountable for crimes, but some are for electricity theft

The case of judge Adrović vividly illustrates how a judge can be dismissed for much milder offences than those committed by many representatives of the judiciary over the years.

Adrović was dismissed because he imposed a suspended sentence on a person who stole electricity, but later paid the Electric Power Company (EPCG) even more money than he had consumed. However, this accused person had previously been sentenced to 45 days in prison for endangering traffic, so the Judicial Council referenced the provision of the Criminal Code that a suspended sentence cannot be imposed if someone commits a new offence within five years.

In all these proceedings, the president of the Judicial Council was Vesna Medenica, who is now facing trial for abuse of office. The Special State Prosecutor’s Office is prosecuting Medenica for her involvement in a criminal organization formed by her son, Miloš Medenica, and for inciting judges from various courts to make decisions in favour of certain parties, who in return provided bribes or had family ties with her.

Currently, criminal proceedings are underway against judges Danilo Jegdić and Blažo Jovanić, as well as judges Marija Bilafer and Milica Vlahović-Milosavljević.

Judge Bilafer of the Basic Court in Kotor is suspected of abuse of office, particularly for issuing unlawful court decisions cornering the registration of property in the maritime zone. The Special State Prosecutor’s Office has not responded to CIN-CG’s inquiries regarding the status of this case and whether charges have been brought against the judge.

Judge Milica Vlahović-Milosavljević of the Commercial Court is accused of abuse of office, specifically for imposing a temporary measure in favour of Vesna Medenica’s godfather, Rado Arsić, and his company, under pressure from the former president of the Supreme Court, Vesna Medenica. This action was contrary to the Law on Enforcement and Security, resulting in a serious violation of the rights of the other party.

Her suspended superior at the Commercial Court, Blažo Jovanić, is accused of creating a criminal organization that engaged in malpractices in bankruptcy proceedings in that court. This included fabricating fictitious expenses and false evaluations, resulting in eight companies being defrauded of hundreds of thousands of euros.

Since its establishment, the Judicial Council has issued 21 decisions to suspend judges, including Branislav Grujić, Snežana Dragojević, Željko Šupljeglav, Žarko Savković, Zorica Novaković, Zoran Lekić, Zoran Ašanin, Milorad Marotić, Ilijaz Krom, Isad Jašarović, Arif Spahić, Ljiljana Simonović, Nikola Tomić, Vidomir Bošković, Nedeljko Mrdak, Atif Adrović, Lazar Aković, Danilo Jegdić, Marija Bilafer, Milica Vlahović-Milosavljević and Blažo Jovanić.

The decision to suspend, effectively temporarily removing a judge or prosecutor from their duties, is taken if a criminal procedure has been initiated against them for an offence that disqualifies them from performing their function, if they are detained or if there is an ongoing disciplinary procedure leading to dismissal.

In addition to the already dismissed judges and the four against whom proceedings are still ongoing, almost all other suspended individuals have resigned, thereby preventing the continuation of disciplinary proceedings.

Even Vesna Medenica, who held top positions in the judiciary for almost three decades, avoided having her case reviewed by the Judicial Council by resigning before criminal proceedings were initiated against her.

Prolonged proceedings cast a shadow on truth

Speaking to CIN-CG, Ana Perović-Vojinović, a long-time judge and former member of the Judicial Council, says she is confident that criminal proceedings against judicial leaders and judges will end ingloriously.

“However, there is justified concern regarding the duration of the proceedings, as prolonged proceedings always cast a shadow on the truth established in the proceedings, diluting it and diminishing its strength,” she notes. 

Perović-Vojinović suggests that there should be a consensus to prioritize these proceedings and ensure absolute dedication to them in order to reach a high-quality judgment that is professionally grounded and substantiated.

“This means shorter deadlines for scheduling hearings, thorough and swift processing of the evidence and proficient handling of entire case files,” says this judge from the Administrative Court.

She notes that the disciplinary responsibility of judges is undoubtedly one of the most important issues upon which the efficiency of the judiciary hinges.

“We have been witnessing many negative developments in the judiciary in recent years, especially the inability to adequately and promptly resolve situations where there is suspicion of major errors due to incompetence or suspicion of corruption,” she adds.

Perović-Vojinović was a member of the Judicial Council between July 2018 and July 2022. She emphasizes that during that period, the Judicial Council particularly struggled with the disciplinary responsibility of judges, as well as with an inefficient, outdated and inapplicable Law on the Judicial Council and Judges.

She explains that the law broadly defines disciplinary offences, which in practice often results in the dismissal of complaints.

Vesković of Human Rights Action further explains that the legal descriptions of some disciplinary offenses by officeholders, not only in the judiciary but also in the prosecution service, are too vague and subject to arbitrary interpretation, leading to avoidance of accountability. As a result, judges and prosecutors are sometimes treated unevenly.

According to the legal advisor from HRA, it is necessary to improve the legislative framework, especially regarding violations of the Code of Ethics and disciplinary offences.

“The difference is not insignificant because disciplinary offenses entail serious sanctions unlike ethical violations, which practically go unpunished.”

Resignation should not be allowed during disciplinary proceedings

Perović-Vojinović also points out the problematic issue of allowing judges to resign, especially in cases where there is suspicion that they have committed serious disciplinary offenses through their conduct.

“I believe that judges, as public officials, have a special responsibility to the public, and that the law should address the ‘legal power’ of resignation in a way that prioritizes disciplinary offences.”

Vesković also highlights the problematic nature of this practice, noting that Human Rights Action has proposed amendments to the law to stipulate that resignation should not be considered during disciplinary proceedings. However, the Ministry of Justice rejected this proposal, stating that according to the Constitution, the judicial function, among other things, ceases upon the judge’s request.

Vesković explains that in Serbia, there is a legal possibility allowing a resignation not to be accepted until the completion of disciplinary proceedings. In addition, their Constitution also states that the judge’s function ceases upon the judge’s request, so this was not a valid reason for not adopting this provision.

HRA’s legal advisor notes that there is also a problem with initiating proceedings to establish the responsibility because neither members of the Judicial and Prosecutorial Councils nor the disciplinary prosecutor have the authority to initiate proceedings to establish the responsibility of a judge or prosecutor. This should be changed. Every member of the Judicial and Prosecutorial Councils should have the authority to initiate disciplinary proceedings, she emphasizes.

The fact that certain cases have never been prosecuted, despite legal conditions allowing it, also shows that the problem lies not only in the legislative framework but also in the lack of proactivity or willingness of judicial officials to initiate proceedings against their colleagues, says the legal advisor from HRA.

Vesković cites the case of judge Milosav Zekić, who continued to hold judicial office for almost a year after being criminally convicted, despite being required to be immediately dismissed.

“At that time, Vesna Medenica was the president of the Supreme Court, aware that criminal proceedings were underway against Zekić, but did not initiate disciplinary proceedings against him even after he was convicted.”

Such conduct by the court president constitutes grounds for removal from the presidential position, concludes Vesković.

It is not known to us whether the legality of the decisions made by judge Zekić during the time when he could no longer be a judge was questioned. Only after a year of being convicted, he resigned.

Acting president of the Supreme Court Vesna Vučković, who is also a member of the Judicial Council, told CIN-CG that it is not within her responsibility to discuss the accountability of judges and referred us to the Disciplinary Council of the Judicial Council. However, even the Disciplinary Council of the Judicial Council remained silent to our questions, which speaks volumes about their readiness to change the system.

Judge Danilo Jegdić of the Basic Court in Podgorica has been on trial for six years, and a first-instance decision has not yet been rendered. He is accused of continuing forgery of an official document, which is liable to imprisonment for a term from three months to five years, with the possibility of a stricter sentence for continuing offences. In response to CIN-CG’s questions, the Basic Court in Nikšić, where this case is being tried, said the proceedings were still ongoing before judge Sava Mušikić.

How long will the trials of the former president of the Supreme Court and the suspended president of the Commercial Court last? Given the way the trials started, with frequent postponements of hearings, one might infer that the wheels of justice will turn slowly, if at all.

Reasons for missed limitation periods should be examined 

The previous practices of both councils concerning complaints about the work of judges and prosecutors, as well as annual reports on their performance, have shown numerous cases of limitation periods being missed in criminal prosecutions, Vesković recalls.

“However, in practice, there has been a lack of checks and initiation of proceedings to determine their responsibility.”

Accordingly, Vesković emphasizes, it will be particularly important to ensure that the reasons for missed limitation periods in criminal prosecutions are investigated. If the responsibility of a judge or prosecutor is established, it should have implications for their evaluation, advancement, and dismissal.