Emrah Jefkaj, sa roditeljima i sestrom u porodičnoj kući u Zelenici, nadomak Herceg Novog, živi san brojnih sunarodnika mlađe generacije.

Školovao se redovno, upisao fakultet koji je oduvijek želio, diplomirao psihologiju na Filološkom fakultetu u Nikšiću 2012. godine i relativno brzo se zaposlio.

,,Imao sam podršku Fondacije za stipendiranje Roma, koja mi je plaćala školarinu i mjesečnu stipendiju od 150 eura tokom četvorogodišnjeg studiranja. Bez toga bilo bi mnogo teže, možda i nemoguće. Po završetku studija, godinu dana bio sam na Birou za zapošljavanje. Kada je Centar za socijalni rad u Herceg Novom objavio konkurs za prijem psihologa, javio sam se i primili su me. Niko u porodici, osim mene, ne radi. Sestra Linda je redovna studentkinja na drugoj godini Filološkog fakulteta, na smjeru za njemački jezik i književnost. Nadam se da će i ona ubrzo završiti fakultet i naći stalni posao”, kaže Emrah, u razgovoru sa novinarom Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG).

Svaki od djelova priče o Emrahu, na žalost, u važećem stereotipu mogao bi započeti sa ,,kao jedan od rijetkih Roma…”.

Iako je sve više pripadnika ove populacije koji završavaju srednju školu, nekoliko njih već ima fakultetsku diplomu, a dvadesetak podržanih pristojnim stipendijama studira, njihove šanse za zapošljenje, izvan komunalnih preduzeća i sezonskih radova i dalje nijesu velike. Osjećaj da im se to dešava zbog toga što su Romi je neizbježan, koliko god se crnogorsko društvo dičilo humanizmom i multikulturalnošću.

Glava desetočlane porodice Robert Jašaraj iz Podgorice ponosno ističe da su njegovo dvoje djece Visar i Almedina studenti. I ostala djeca idu u školu pa će njihovim stopama. Brojnu porodicu Jašaraj izdržava prodajom polovne i nove robe na podgoričkim pijacama. Nije lako. I ostali mu pomažu, pa se borba za preživljavanje već odrazila na Visarovo školovanje, On je prije četiri godine završio srednju ekonomsku školu i upisao ekonomiju na Univerzitetu Donja Gorica. Stigao je do druge godine i – zapeo. Bezuspješno je pokušavao da se zaposli, odlazio je i u inostranstvo da povremeno radi.

,,Morao sam da brinem o porodici i da svakog dana izlazim na pijacu. Bio sam prinuđen da zamrznem godinu na studijama. Zbog toga sam izgubio pravo na školarinu koju mi je obezbjeđivalo Ministarstvo za ljudska i manjinska prava. Moja sestra Almedina je ove godine upisala Ekonomski fakultet i biće na državnom budžetu, zahvaljujući tome što je bila vrlodobra učenica. To je moje roditelje obradovalo, jer bar o njenoj školarini ne moraju da brinu”, objašnjava Visar.

Porodica Abdula Nusreta je, takođe, jedna od brojnih romskih porodica koja ima djecu sa završenom srednjom školom, ali ne i posao. Zato su prinuđeni da rade teške poslove. Ćerim Abdulahi je prije šest godina završio srednju stručnu skolu, smjer – vodoinstalater. Kucao je bezuspješno na mnoga vrata. Na kraju je pokušao da se zaposli u gradskoj čistoći. Uprkos obećanjima, nijesu ga još pozvali.

Na problem, što se znatan broj srednjoškolaca iz ove populacije ne zapošljava u javnom sektoru, ukazuje i Dejvid Sejdović, predstavnik romske NVO Ruka prijateljstva. On upozorava da se ne poštuju i zakonske obaveze, dok Zavod za zapošljavanje uglavnom kritiku preusmjerava na poslodavce.

„I pored poreskih olakšica koje je Vlada predvidjela, poslodavci nijesu spremni da angažuju pripadnike romske populacije“, objasnila je Irena Perić iz Zavoda za zapošljavanje, nedavno na okruglom stolu koji je ta institucija organizovala o ovoj temi.

U odgovoru na pitanja CIN-CG, Zavod podsjeća da ,,poslodavac koji uposli određene kategorije nezaposlenih, za ta lica ne plaća doprinos za obavezno socijalno osiguranje na zarade (doprinos za PIO, doprinos za zdravstveno osiguranje i doprinos za osiguranje od nezaposlenosti) i doprinos za Fond rada i porez na dohodak fizičkih lica“.

Perićeva je navela da je na Birou rada polovinom godine bilo 1847 nezaposlenih Roma i Egipćana, a od tog broja 815, ili 44,12 odsto čine žene. Učešće romske i egipćanske zajednice u ukupnoj nezaposlenosti na nivou Crne Gore iznosi 3,58 procenata“, što je nekoliko puta više od udjela ove populacije u ukupnom stanovništvu.

Predstavnici Zavoda za zapošljavanje naglašavaju da su tokom realizacije projekta Korak bliže ka tržištu rada, koji se finansira iz fondova pretpristupne pomoći (IPA) došli do zaključka da zapošljavanje Roma dodatno otežavaju nizak nivo obrazovanja, kao i predrasude društva. Tako je Nevena Šuković istakla da je veći dio nezaposlenih Roma i Egipćana na evidenciji Zavoda bez škole, te da je samo četiri odsto završilo treći i četvrti stepen stručne spreme, dok jedna petina ima osnovnu školu. Prema njenim riječima, mali broj Roma i Egipćana ima znanja, motivaciju i vještinu za određene poslove, a često se dešava da oni kojima ponude neki posao to odbijaju, jer im je, navodno, isplativije da se bave sekundarnim sirovinama.

Uprkos isticanju takozvanih mjera aktivne politike zapošljavanja, ,,kroz informativne razgovore, intervjue i informativno–motivacione seminare”, Zavod u svoje rezultate posebno ubraja sezonsko zapošljavanje, gdje je u prvih devet mjeseci 2017. godine, na ovaj način, zapošljeno 49 Roma od kojih 26 žena.

Nacionalni savjet za obrazovanje usvojio je u martu program za sticanje stručne kvalifikacije ,,saradnik u socijalnoj inkluziji Roma i Egipćana”. Tako osposobljena osoba bi trebalo da upoznaje Rome i Egipćane sa pravima, procedurama, kao i sa načinom uključivanja u mjere aktivne politike zapošljavanja, zatim da po potrebi prevodi i ostvaruje kontakte sa poslodavcima. Sve to trebalo je da doprinese smanjenju diskriminacije, predrasuda, kao i da podstakne Rome i Egipćane na aktivno traženje posla. Lijepo zvuči, ali ne postoji. Ni poslije sedam mjeseci nije se odmaklo od ideje, jer, kako objašnjavaju iz Zavoda, ,,ne postoji licencirani organizator obrazovanja za navedeno zanimanje”.

Za Visara i brojne sunarodnike termini poput afirmativne akcije, pozitivne diskriminacije i inkluzije ne znače mnogo, jer je stvarnost lakše opisati razumljivim gorkim riječima. Nova generacija koju i on predstavlja se, ipak, ne miri sa tim.

,,Nastaviću studije kada zaradim dovoljno za školovanje. Sada želim da se zaposlim, da mogu sebi i porodici da obezbijedim uslove za život, a posebno da razbijem predrasude o tome da Romi mogu samo da čiste ulice. Nikako ne želim da radim kao čistač ulica, jer sam, ipak, završio srednju školu. Hoću da se i dalje obrazujem, da otvorim privatnu firmu i postanem preduzetnik. Važno je i da moji sunarodnici uče i da se, vremenom, izbore za svoja prava, koja su im Ustavom zagarantovana. Da nas ima što više obrazovanih, jer to je jedini put ka našoj integraciji u društvo”, zaključuje Visar.

 Ljut na Help, a oni kažu da nema razloga

Sa diplomom u džepu, ali bez posla životna je priča i Almira Tahirija, zbog koje u njemu raste bunt. Prošle godine završio je osnovne studije na Fakultetu političkih nauka u Podgorici, međunarodni smjer. Veliku podršku imao je od mađarske fondacije REF, koja je u saradnji sa Ministarstvom za ljudska i manjinska prava, plaćala školarinu i dodijelila mu stipendiju. Onda se vratio u Herceg Novi i ubrzo, kaže, doživio razočaranje.

,,U aprilu njemačka organizacija Help je objavila konkurs za asistenta na projektu za unapređenje položaja Roma, gdje sam ispunjavao sve kriterijume. Ali, nijesu me primili iako sam bio jedini Rom koji je konkurisao. I pored toga što realizuju milionski projekat sa ciljem unapređenja i zapošljavanja Roma, predstavnik Help- a Klaus Mok i njegovi saradnici nijesu imali razumijevanja za mene. Pretpostavljam da ih Romi, kada je riječ o nekoj višoj poziciji, ne interesuju mnogo. Bez obzira na završenu školu i diplome, prolazimo kroz težak period i jedino nam preostaje da se i dalje zapošljavamo kao čistači. Nekada su govorili da nemamo adekvatno obrazovanje. Sad kada to imamo, čak i fakultetske diplome, opet nas neće'', ispričao je Tahiri.

U Help-u, međutim, na pitanje novinara CIN-CG, drugačije vide ovu situaciju, uz poruku da snažno ohrabruju pripadnike RE da se prijave za bilo koje slobodno radno mjesto, te da je u ovoj organizaciji trenutno zapošljeno osam pripadnika ove populacije.

,,Konačna odluka o zapošljavanju zasniva se isključivo na kvalifikacijama. Gospodin Tahiri je imao priliku da se predstavi na intervjuu za posao u Help-u. Upoznali smo se sa njegovim performansama na ranijim radnim mestima koje je do sada pokrivao. Na osnovu intervjua i naših pitanja, kao i na osnovu intervjua sa ostalim aplikantima koje smo imali, zaključili smo da gospodin Tahiri nije najkvalifikovaniji kandidat. Takođe, željeli bismo dodati da je g. Tahiriju ponuđeno da bude uključen u naš program plaćenog stažiranja, ali u tom  momentu zbog ranije preuzetih obaveza, vezano za putovanje u SAD, on nije bio u mogućnosti da se uključi u taj program'', navodi se u odgovoru Help-a.

,,Ja sam sada u Njemačkoj i istovaram šlepere'', napisao je mladi politikolog u SMS poruci, kao reakciju na objašnjenje Helpa-a.

Maksut BERIŠA

Dok se dva lidera, bivši i sadašnji gradonačelnik, bore za glasove ulcinjskih Albanaca, obojicu istražuje Specijalno tužilaštvo za organizovani kriminal i korupciju.

Bivši gradonačelnik Ulcinja, lider Demokratske partije (DP) Fatmir Đeka mogao bi ponovo sjesti u istu fotelju, ako pobijedi na lokalnim izborima, koji se očekuju u januaru.

Dok puši jednu za drugom cigaretu, u kafiću Piano, u centru Ulcinja, konobar mu donosi za sto piće, kojim ga gosti čašćavaju. On ponosno kaže: „Opšte je poznato, Ulcinjani su za Fatmira Đeku.“

Žali se kako njegovi politički rivali, partija Forca i njen lider sadašnji gradonačelnik Nazif Cungu, ne biraju sredstva da ga kompromituju uoči izbora. Kaže da šalju specijalnom tužiocu materijale o njegovim navodnim zloupotrebama.

„Neka izađe neko i kaže otvoreno ako zna da je Fatmir Đeka nešto uradio... Nijesam radio ništa za moj interes... nego za interes grada... sve je bilo korektno, u skladu sa propisima i zakonima“, pojašnjava za CIN-CG/BIRN.

Specijalno državno tužilaštvo od marta ove godine ispituje trošenje budžetskih para tokom vremena kada je Đeka bio gradonačelnik ove najsiromašnije primorske opštine. On je na toj poziciji bio od februara 2014. do marta 2016. godine, kada je došlo do prekompozicije snaga u lokalnom parlamentu. Đeka je podnio ostavku ali je i nakon toga njegova stranka ostala u vladajućoj koaliciji, doduše sa znatno oslabljenom pozicijom, zbog ulaska Demokatske partije socijalista (DPS) u lokalnu vlast.

Nezavisno istraživanje CIN-CG/BIRN pokazalo je da je Kabinet gradonačelnika Fatmira Đeke, uprkos velikim finansijskim teškoćama i čestim blokadama računa, samo u 2015. godini probio planirani budžet za najmanje 135 hiljada eura. Trošilo se, između ostalog, na parfeme i kožnu galanteriju. Đeka se danas prisjeća da su to bili pokloni raznim delegacijama i zaposlenim u opštini.

Neki računi su obrađivani i u fotošopu. Tako je cijena naručene kožne muške torbe za odbornike sa 179 eura prepravljena na 500 eura, kako bi se ukupni iznos poklopio sa iznosom na uplatnici iz banke.

Na Kabinet predsjednika Opštine fakturisane su kožne garniture, klima uređaji, trpezarijski stolovi i stolice i mnoge druge stvari kojima se ne može ući u trag, po nalazima opštinske komisije koja je obavila popis. Postoje sumnje da je Đeka pridobijao glasače građevinskim materijalom, koji je naručivan uoči parlamentarnih izbora 2009, lokalnih izbora 2010. i parlamentarnih izbora u oktobru 2016. godine.

Dokumenta u posjedu CIN-CG/BIRN ukazuju i na moguće kršenje procedura javnih nabavki.

Tokom intervjua, suočen sa nalazima istraživanja, Fatmir Đeka je prokomentarisao: „Mislim da su sve ovo maliciozna, politička pitanja... Prozivaju me, prozivali su me i prije, a naročito sada kad se približavamo izborima. Mi imamo samo jednu riječ – za dobrim konjem se prašina diže.“

Njegov rival Nazif Cungu ne negira da obavještava tužilaštvo o mogućim prekršajima koje je Đeka počinio dok je upravljao Ulcinjom. Cungu, međutim, tvrdi da iza toga ne stoji politička borba, već se radi o zakonu i procedurama.

„Radi se o normalnoj proceduri. Predsjednika Opštine obavještava nadležni Sekretarijat da nedostaje roba i da nedostaje materijal i onda je sigurno da treba da se obavijesti tužilaštvo da utvrde da li tu ima elemenata krivičnog djela“, kaže Cungu.

Ali i Cungua istražuje Specijalno tužilaštvo za organizovani kriminal i korupciju, kako saznaje CIN-CG/BIRN od dva nezavisna izvora u Specijalnom tužilaštvu. Istraga se, potvrdio je jedan izvor privodi kraju, ali detalji nijesu dostupni.

Cungu kaže da nema informaciju da ga istražuje Specijalno državno tužilaštvo. „Ne znam. Oni su dolazili u Opštinu a što su konkretno uzimali, ja se poslije nijesam puno ni raspitivao, iskreno da vam kažem, nego sam samo bio na usluzi da imaju uslove i da mogu da pribave svaki dokument koji im je trebao.“

Istrage bez sudskog epiloga

Građani Ulcinja, većinom Albanci, kojih je u ovom gradu od 22.000 stanovnika oko 70 odsto, nemaju sreće sa svojim predstavnicima.

U posljednjih deset godina, pod istragom su se nalazili gradonačelnici, direktori javnih preduzeća, lideri partija ali se skoro nijedna istraga nije završila sudskom presudom.

Iako Ulcinj ima jednu od najljepših i najdužih pješčanih plaža na Jadranu, građani žive sve teže. Prosječna plata je 428 eura, za 20 odsto manja nego na državnom nivou. Opštinski račun je često u blokadi, zbog raznih utuženja.

U Ulcinju se za albanske glasove godinama bore DP i Forca. Lideri tih partija smjenjuju se kao gradonačelnici, a stranke zajedno prave vladajuću koaliciju, tokom koje teško sarađuju. Zbog sukoba ove dvije partije 2014. i 2015, kada je Đeka bio gradonačelnik, lokalna skupština nije glasala za završni račun budžeta, a sporenja oko rebalansa budžeta su rezultirali Đekinom ostavkom. Zbog nedostatka većine u lokalnom parlamentu rad skupštine je bio u blokadi kad god bi se na dnevnom redu našle suštinski važne odluke o kojima treba glasati.

Andrija Ćetković, odbornik opozicione Socijalističke narodne partije (SNP), koji često kritikuje nedomaćinsko trošenje para, ovako opisuje stanje u opštini: „Oni se po danu svađaju, a po noći mire. Ta svađa traje samo do onog momenta dok ne uberu dovoljan broj glasova a onda obično prave koaliciju i vladaju. I onda prave rotacije, te jedan je predsjednik, te drugi je predsjednik. Za njima ostaju veliki repovi, ali nikada se do kraja to ne procesuira.”

Državni pravosudni organi već godinama imaju pune ruke posla u Ulcinju.

Gzim Hajdinaga, partijski kolega Fatmira Đeke, nekadašnji ministar u Vladi Crne Gore za ljudska i manjinska prava, bio je gradonačelnik od 2006. do 2011. godine. U skoro istom periodu Đeka je bio sekretar za finansije u opštini.

Hajdinaga je 2012. godine zaključio sporazum sa Vrhovnim državnim tužiocem. Uplatio je lokalnom porodilištu 10.000 eura da bi izbjegao suđenje zbog krivičnog djela zloupotreba službenog položaja i omogućavanje bespravne gradnje na štetu opštine.

U toku je i istraga zbog rušenja hotela Galeb prije devet godina, kada je Hajdinaga bio gradonačelnik. Istražuje se ko je investitoru omogućio da sruši hotel, koji je bio jedan od simbola grada, a da ne uloži obećanih 15 miliona eura. Nedavno je postavljen za izvršnog direktora Berze struje, nove energetske kompanije, sa većinskim državnim kapitalom.

Hajdinagu je naslijedio Nazif Cungu i bio je gradonačelnik od 2011. do 2014. godine. Tužilac je 2014. godine počeo istragu protiv njega, zbog mogućih malverzacija u vezi prenamjene državnog zemljišta na lokaciji Šas u Ulcinju. Navodno su usvajani urbanistički planovi koji su omogućili gradnju u tom području gdje je Cungu imao zemlju. U maju te godine Osnovno državno tužilaštvo donosi rješenje kojim odbacuje krivičnu prijavu povodom ovog slučaja.

Izvor iz Specijalnog državnog tužilaštva potvrdio je CIN-CG/BIRN da se istraga vodi povodom slučaja Šas dok drugi nije govorio o specifičnom slučaju ali je naveo da se istraga privodi kraju. Cungu, međutim, kaže da je slučaj Šas okončan. „Mi imamo rješenje. Apsolutno nemam ništa iz Specijalnog tužilaštva. Sumnjam da bi se bavili time. To je čista stvar... Nemam takvu informaciju.“

I Fatmir Đeka se nagodio sa tužilaštvom, koje je istraživalo zloupotrebe dok je bio na čelu javnog preduzeća Vodovod i kanalizacija, od 2010. do 2012. godine. On je, da bi izbjegao suđenje zbog nezakonitog zapošljavanja 79 osoba, morao da plati 1.200 eura ustanovi za djecu sa posebnim potrebama.

DP i njen predsjednik Fatmir Đeka su kažnjeni novčanom kaznom nakon što je Državna revizija ustanovila da je sa računa partije u 2013. i 2014. godini, nedokumentovano podignuta gotovina od 23.430 eura. To je predstavljalo skoro 40 odsto ukupno raspoloživih sredstava partije.

Za propadanje Ulcinja opozicija i nevladine organizacije krive vladajuću DPS Mila Đukanovića.

Za Dritana Abazovića, Ulcinjanina, koji je na čelu opozicione građanske partije Ujedinjena reformska akcija (URA), grad u kojem živi našao se u vrtlogu „političkog dila“ između albanskih nacionalnih stranaka koje su dominantne u opštini Ulcinj i DPS-a. „DPS je prihvatio da zarad podrške koju im oni daju na državnom nivou omogući albanskim nacionalnim strankama da rade bukvalno što god žele u Ulcinju“, on je kazao.

DPS je ovo više puta negirala.

Gdje su nestale kožne garniture?

Tokom 2014. i u prvoj polovini 2015. godine od opštine Ulcinj je prinudno naplaćeno preko 2,5 miliona eura za dugove prema zaposlenima i prema privatnim kompanijama, kao i zbog raznih poreskih obaveza a zbog čega je opštinski račun često bio u blokadi. U 2015. godini, zaposlenima u administraciji i u javnim preduzećima, kasnile su plate od četiri do osam mjeseci.

U toj godini, Kabinet je po nalazima eksternog revizora, potrošio za službena putovanja, telefonske račune i reprezentaciju umjesto odobrenih 75 hiljada više nego duplo - 162.000 eura. Druga budžetska linija označena kao „ostali izdaci“, za koju je bilo namijenjeno oko 15.000 eura, premašena je za 31.000 eura.

Planirani budžet Opštine je na račun komisija, medijskih usluga, reprezentacije, ugovora o djelu, tekućeg održavanja opreme i jednokratne socijalne pomoći premašen za 156.402 eura. Za otplatu duga iz prethodnog perioda je potrošeno million i 158 hiljada, duplo više nego što je planirano.

Te godine, Kabinetu Fatmira Đeke fakturisani su računi iz luksuznog butika Tenero, gdje jakna u prosjeku košta 900 eura, sako 700, a cipele 400.

Ukupan račun za četiri kupovine iznosio je četiri i po hiljada eura. Račun je platio direktno u banci, gradonačelnik. Samo je u jednom danu, 30. aprila 2015, kupljeno sedam parfema.

U intervjuu za CIN-CG/BIRN Fatmir Đeka je kazao da su troškovi ove vrste bili pokloni „raznim delegacijama koje su kroz razne manifestacije“ posjećivale Ulcinj u tom periodu.

„Bilo je puno raznih delegacija. Ne mogu tačno da se sjetim, to su bili pokloni za sve ove ljude koji su bili tu... Ne bih ulazio u priču za parfeme... Bilo je i za službenice koje rade u opštini jer i one imaju ponekad neke praznike, ne pričamo o 8. martu već nešto drugo,“ kaže.

Tvrdi i da je Sekretarijat za finansije i budžet trebalo da prati troškove ove vrste, te da on nije nadležan. Ističe i da je deponovani potpis imao i sekretar za finansije.

„Tačno je da sam imao deponovani potpis, ali se on ne nalazi ni na jednom od računa koje ste naveli u svim vašim pitanjima, niti je išta plaćeno mojim potpisom,“ kaže Valdet Adžemović koji je bio na čelu Sekretarijata za finansije i budžet u tom periodu.

Neobično je poslovanje sa firmom Stylos u 2014. godini, od koje se nabavljala poslovna galanterija. Iznos na računu koji je Stylos dostavio za potrebe našeg istraživanja, manji je od računa koji je zaveden u opštinskim finansijama.

Račun iz Opštine na kome stoji Đekin potpis je prepravljan i pokazuje da su poslovne torbe za odbornike na volšeban način od početne cijene 179,19 eura skočile na iznos od 500 eura, a poslovne aktovke sa 114,55 eura na 499,80.

 Istovremeno, račun iz kompanije Stylos pokazuje i sasvim druge artikle.

Saša Femić iz Stylosa, koji je dostavio račun autorki teksta, u mejlu je rekao da je izvjesno da ima neslaganja ali nije mogao da ponudi objašnjenje.

Đeka je kazao da se ne sjeća šta je kupovano u ovoj firmi niti zna zašto je račun izmijenjen. „Ne osporavam ja to ako je moj potpis, ali da li je dobro sabrano, ne treba ja da gledam, nego finansije“.

Valdet Adžemović, bivši sekretar za finansije, ističe da on nije prava adresa te da treba da odgovore oni koji su potpisali prijem i izvršili plaćanje fakture. Na priznaninici iz banke stoji Đekin potpis.

Ne zna se ni gdje su nestali artikli koji su tokom 2014. i 2015. fakturisani na račun Kabineta predsjednika, kao što su 14 klima uređaja, 11 tepiha i itisona, pet kožnih garnitura i isto toliko ormara, 20 trpezarijskih stolica, trpezarijski sto, šest mobilnih telefona, četiri laptopa, dva projektora, sedam štampača, više kancelarijskih stolova, dva usisivača, police i vitrine... Njihovu vrijednost je utvrdila opštinska komisija koja je u junu ove godine obavila popis za 2014, 2015. i 2016. godinu, a manjak iznosi 31,125.80 eura.

Zanimljivo je da je dio vladajuće koalicije, uključujući DPS, nedavno izglasao na sjednici lokalnog parlamenta da se nedostajuće stvari otpišu ali je Forca napustila to zasjedanje. Na sljedećoj sjednici, 26. oktobra, odluka je povučena i donijeta je nova - da se formira parlamentarna komisija koja bi trebalo da istraži šta se dogodilo sa stvarima koje nedostaju.

Đeka kaže da je bio upućen u ove poslove. „Opština kao institucija i kao zgrada ponekad ima potrebu za raznim stvarima... Ali, opet, ponavljam, nijesam ja za to kriv, nijesam ja za to nadležan. Stolovi i stolice nijesu moja nadležnost bez obzira da li sam ja poručio ili nijesam.“

U službi izbora

Uoči vanrednih parlamentarnih izbora 2009. i lokalnih izbora 2010, Đeka je bio opštinski sekretar za finansije a njegov partijski kolega Gzim Hajdinaga gradonačelnik.

U tom dvogodišnjem periodu je naručen građevinski materijal vrijedan više od 65.000 eura, od Ulcinjske firme Građa komerc, pokazuju fakture u posjedu CIN-CG/BIRN.

Nije jasno, međutim, gdje je taj materijal završio, pošto su ga podizali direktno iz Građa komerca građani koji nijesu bili zaposleni u opštini, a po odobrenju Fatmira Đeke, kako se vidi na otpremnicama.

 Politički protivnici optužuju da je ovaj materijal našao put do Đekinih partijskih aktivista da bi se pridobili glasovi.

Odbornik Ćetković, koji je imao uvid u fakture, kaže: „Riječ je većinom o partijskim aktivistima DP. To je uvijek bivalo prije izbora...“

Ćetković procjenjuje da je nabavka građevinskog materijala od Građa komerca dostizala i pola miliona eura, tokom Đekinih različitih funkcija.

„Tu se radi o ogromnim sredstvima koja se ne zna gdje su uložena. Opština nije imala potrebe za tolikim materijalom“, dodaje on.

Aslan Alaj, čije se ime nalazi na nekoliko priznanica iz tog vremena, kaže da je bio zaposlen u opštini samo 120 dana, honorarno, za izvođenje električarskih radova, a da je robu uzimao po odobrenju Fatmira Đeke i „isključivo za potrebe javne rasvjete u seoskim područjima“. Alaj navodi da je bilo slučajeva kada je on potpisivao specifikacije, koje je odobravao Đeka, a da su robu uzimala druga lica. Dodaje i da ne zna sudbinu te robe.

Đeka, međutim, tvrdi drugačije.

„Nijesam imao ovlašćenja... ono što je išlo, išlo je preko nadležnog Sekretarijata i ne bih imao neki drugi odgovor da dam na to jer je već nekoliko godina, da ne kažem decenija, prošlo.“

Veliki broj ovih računa, u ukupnom iznosu od 40.262,33 eura plaćeni su tek nakon četiri godine, kada je Đeka postao predsjednik Opštine i to suprotno Zakonu o obligacionim odnosima po kojem zastara ove vrste duga nastupa nakon tri godine.

Đeka o ovome, kako je kazao, ništa ne zna.

Bivši sekretar Sekretarijata za finansije i budžet Valdet Adžemović, međutim, tvrdi drugačije.

„Nalog za plaćanje je dao predsjednik Opštine.“

Đeka danas nema nijednu drugu funkciju, osim lidera partije. U opštini se, međutim, ne živi mnogo bolje.

Problem sa likvidnošću budžeta je nastavljen, pa je tako opštinski račun bio blokiran poslednji put u avgustu ove godine. Plate u administraciji kasne dva mjeseca.

Šezdesetsedmogodišnji penzioner iz Ulcinja komentariše: „Ne znam šta bi trebalo da urade jedni, drugi ili treći, i da li tu ima kriminala kako neki kažu, ali znam da ovo kako je sad nije dobro. Mislim da je vrijeme za neke nove ljude a ne da se njih trojica, četvorica stalno smjenjuju na funkcijama. Postali smo toliko siromašni da nam ni najljepša plaža i more u ovom dijelu Jadrana ne pomažu“.

Ministarstva zatvaraju oči

Za loše stanje u opštini Ulcinj nadležni na nacionalnom nivou peru ruke i prebacuju odgovornost isključivo na lokalne zvaničnike.

Ministarstvo finansija, čija je Direkcija za praćenja budžeta lokalnih samouprava nadležna za kontrolu trošenja javnih sredstava u Ulcinju, potvrdilo je CIN-CG/BIRN da ta opština nije dostavila na uvid Ministarstvu završne račune za 2014. i 2015. godinu, iako ih Zakon na to obavezuje i to „u roku od 30 dana od dana usvajanja“.

O eventualnim sankcijama za kršenje zakona nijesu govorili ali su u Ministarstvu kazali da ukoliko se nalazom komercijalne revizije utvrde određene nepravilnosti u opštinama „subjekat revizije je nadležan da postupi po tim nalazima“. Predlozi završnog računa ulcinjske opštine za 2014. i 2015. godinu nijesu dobili pozitivno mišljenje revizora.

Ni u drugom državnom resoru, Ministarstvu unutrašnjih poslova, tada nadležnom za nadzor nad radom opštine, nijesu preduzeli ništa. To su potvrdili u Ministarstvu javne uprave, koje je od prošle godine preuzelo nadležnost nad opštinama od MUP-a.

Kritikujući oštro ministarstva finansija i javne uprave zbog nedostatka volje da kontrolišu stanje u Ulcinju, lider partije URA Dritan Abazović je kazao da je Ulcinj u začaranom kruga u kom je administracija potpuno nesposobna, anarhična i gdje su mnoge odluke protivzakonite i štetne po građane.

„Potpuno je nelogično ponašanje Ministarstva finansija“, kaže Abazović. On navodi da je opština Ulcinj već godinama u sanacionom planu i da zbog toga ima dodatnu obavezu da redovno izvještava Ministarstvo finansija i da traži saglasnosti u vezi sa finansijskim poslovanjem.

 

Stubovi za struju – plaćeni a nikad priključeni

U selu Lisna Bori, na brdu iznad Ulcinja, blizu granice sa Albanijom, u uskim uličicama stoje betonski stubovi za struju, ukopani, ali nikad priključeni.

Ovo je samo jedno od nerazvijenih sela u regiji Vladimir, čiji su mještani platili cijenu stranačkih sukoba i Đekinih nabavki uoči parlamentarnih izbora 2016. godine.

Sto takvih stubova, i prateću opremu, u vrijednosti od 41.000 eura, umjesto Sekretarijatu za komunalne poslove, kako je predviđeno pravilnikom, fakturisano je Kabinetu Fatmira Đeke od firme Elektrofer iz Podgorice. Računi u toj vrijednosti su napravljeni u decembru 2015. i prvog radnog dana januara 2016. godine. Većinu tih faktura je potpisao lično Đeka.

Pojedinačno, računi koji su fakturisani na Kabinet su ispod vrijednosti od 5.000 eura. To ukazuje na izigravanje procedure javne nabavke, koja je po tadašnjem zakonu predviđala da se raspiše javni konkurs i prikupe najmanje tri ponude različitih snabdjevača za sume veće od 5.000 eura. Samo u toku jednog dana, firma Elektrofer je izdala tri računa u ukupnom iznosu od 14.000 eura, svaki nešto manji od 5.000 eura.

Đeka tvrdi da je nabavka sprovedena po zakonu, ali u izvještajima koje je opština Ulcinj dostavila Upravi za javne nabavke za 2015. i 2016. godinu nije evidentiran nikakav proces javnih nabavki niti poslovanje sa firmom Elektrofer.

Aleksandar Damjanović, nezavisni poslanik u Skupštini Crne Gore i dugogodišnji predsjednik Odbora za ekonomiju, kazao je u razgovoru za CIN-CG/BIRN: „Ovaj metod se zloupotrebljavao tako što su se veće nabavke dijelile na više malih vrijednosti tokom kalendarske godine, pa su često ostajale ispod radara revizije... Primjer opštine Ulcinj i nabavki za potrebe Kabineta predsjednika Opštine je jedan u nizu, koji je paradigma kako neadekvatnog zakonskog okvira, tako i loše prakse ponašanja odgovornih funkcionera.“

Đeka to vidi drugim očima: „Imali smo neke zahtjeve u pograničnom pojasu. Taj pojas nema urbanističkog plana i mi smo na zahtjev lokalnog stanovništva izašli u susret. Mještani su sami iskopali rupe i postavljali stubove bez ijednog troška.“

Đeka je podnio ostavku 17. marta 2016. godine. Nova administracija morala da je plati stubove, koje nije naručila. Stubovi za struju su počeli da se postavljuju u septembru, mjesec dana pred parlamentarne izbore, a da za to niko nije znao u Opštini.

Potpredsjednica Opštine Hatidža Đoni, iz Demokratske unije Albanaca (DUA), koja je takođe u vladajućoj koaliciji u Ulcinju, kaže da su stizale prijave od građana da je u seoskim naseljima oko Ulcinja pred izbore otpočelo postavljanje stubova za struju. Komunalna policija je izašla na teren i obustavila radove. U selu Lisna Bori niko od mještana nije želio da komentariše ovu promašenu investiciju.

Sanja RAŠOVIĆ

Rukovodilac Višeg državnog tužilaštva u Bijelom Polju Rifat Hadrović postavio je početkom oktobra svog dugogodišnjeg prijatelja dr Vukomana Golubovića, advokata iz Podgorice, za branioca po službenoj dužnosti u jednom slučaju u tom tužilaštvu. Golubović je bivši predsjednik Višeg suda u Bijelom Polju i bivši predsjednik Apelacionog suda.
Pored toga što nije praksa da se angažuju branioci iz drugih gradova, jer se znatno povećavaju troškovi, sporno je i to što je advokata Golubovića tužilaštvo izabralo, iako više od trećine advokata iz Bijelog Polja u ovoj godini uopšte nijesu bili angažovani za odbrane po službenoj dužnosti.
Prema podacima do kojih je došao Centar za istraživačko novinarstvo (CIN) CG, od januara do septembra ove godine od 37 advokata koji se nalaze na spisku sa teritorije Bijelog Polja, ovo tužilaštvo njih 14 nije angažovalo nijednom, dok su petoro advokata u tom periodu angažovani po dva ili tri puta.
Iz bjelopoljskog  tužilaštva CIN-u nije odgovoreno na pitanja o tome zašto su angažovali advokata iz Podgorice, te kako komentarišu to što 14 advokata iz grada pod Obrovom nijesu uopšte pozivali, dok su neke zvali više puta za prvih devet mjeseci ove godine.
Golubović je CIN-u potvrdio da je angažovan 5. oktobra u bjelopoljskom tužilaštvu za odbranu po službenoj dužnosti u predmetu u kome se sudilo za nedozvoljeno držanje i stavljanje u promet opojnih droga, navodeći da to nije zabranjeno.
On je dodao i da je preduzeo samo jednu radnju u tom predmetu, nakon čega je otkazao punomoćje i predmet je preuzeo advokat sa sjevera Crne Gore.
„ Jeste da to nije praksa, ali nije ni zabranjeno“, prokomentarisao je advokat.
Na pitanje novinarke da prokomentariše to što je, prema nezvaničnim saznanjima, on dobar prijatelj sa rukovodiocem tog tužilaštva Rifatom Hadrovićem, advokat je rekao da je on dobar prijatelj sa svim sudijama i tužiocima iz tog grada, jer je dugo radio sa njima.
Upravo je Hadrović bio dežurni tužilac tog dana kada je Golubović izabran za odbranu po službenoj dužnosti.

Nekoliko advokata potvrdilo je CIN -u da nema propisa kojim je zabranjeno angažovanje advokata iz drugih gradova, ali da se to, po pravilu ne radi, već se postavljaju branioci sa teritorije tog suda ili tužilaštva.
Prema Zakonu o krivičnom postupku, od avgusta 2015. godine, rukovodioci tužilaštava i sudova okrivljenom postavljaju branioce po službenoj dužnosti, po redosljedu sa spiska Advokatske komore.
Sudovi i tužilaštva su, u 2015. i 2016.  godini, po osnovu odbrana po službenoj dužnosti isplatili skoro dva miliona eura, a najviše novca je dato upravo u predmetima koji se vode u višim sudovima i tužilaštvima.

Znaće se ko je angažovan i za koliko para

Sudovi i tužilaštva uskoro će početi da objavljuju na svojim sajtovima ko su advokati koji su sljedeći na spisku da budu angažovani za odbrane po službenoj dužnosti i koliko im se novca za to isplaćuje.
Na to su obavezani Akcionim planom za implementaciju Strategije reforme pravosuđa 2014-2018 (za period 2017-2018. godine), koji je krajem septembra ove godine usvojila Vlada. Do sada su objavljivali jedino ažurirani spisak advokata koji im je dostavljala Advokatska komora.
“Sudovi su dužni da na web stranicama objavljuju rješenja o postavljenju branilaca određenih po službenoj dužnosti, uključujući podatke o iznosima naknada koji su im isplaćeni za zastupanje po službenoj dužnosti, kao i redosljed advokata koji će sledeći biti angažovani po službenoj dužnosti”, odgovorili su iz Vrhovnog suda.
Oni su pojasnili da ta obaveza, osim iz Akcionog plana, proizilazi iz zaključka sa sastanka predsjednika svih sudova od 3. oktobra ove godine.
Najveći broj odbrana po službenoj dužnosti se dodjeljuje u fazi tužilačke istrage. Iz Vrhovnog državnog tužilaštva tvrde da za su pokrenuli proceduru za objavljivanje rješenja o postavljanju branilaca određenih po službenoj dužnosti na sajtovima tužilaštava u skladu sa predlogom akcionog plana.
U Akcionom planu se, između ostalog, navodi da će se kontrolisati poštovanje redosljeda postavljanja branilaca po službenoj dužnosti, da se rješenja o postavljenju moraju javno objavljivati, te da se moraju objavljivati i naknade koje su isplaćene po tom osnovu.
Dodaje se da je potrebno izgraditi i instalirati softver koji može da obezbijedi praćenje angažovanja advokata, te da je spiskove potrebno redovno ažurirati...

 Sud ne priznaje, tužilaštvo ćuti

Centar za istraživačko novinarstvo CG ranije je objavio da su tri advokata iz Podgorice za dvije godine zaradili više od 100.000 eura, samo na odbranama po službenoj dužnosti u kojima ih je angažovao podgorički Viši sud. Sa druge strane, najveći broj branilaca sa spiska Advokatske komore u tom periodu nijednom nije biran po službenoj dužnosti. Iz podgoričkog Višeg suda, kao i predsjednik Advokatske komore advokat Zdravko Begović, tada su objašnjavali da se zarade odnose na period prije avgusta 2015, kada su osumnjičeni i okrivljeni sami birali advokate po službenoj dužnosti. Ranije je objavljeno i da je Više državno tužilaštvo u Bijelom Polju, prošle godine, šest advokata sa spiska Advokatske komore postavilo dva ili tri puta za odbrane po službenoj dužnosti, dok 20 advokata nije nijednom izabrano za branioce.
Iz tog tužilaštva ni tada nijesu objasnili kako je ovo moguće.

 Begović: Bolje javno, mada mislim da zloupotreba nema

Advokat Begović je rekao da je  dobro što će informacije o postavljenju branilaca ubuduće biti javno dostupne.
“ To je svakako u interesu svih učesnika u postupku. Uvešće sigurnost i omogućiti da advokati znaju kada će biti izabrani, kako bi se izbjegla bilo kakva sumnja u zloupotrebe, kojih svakako mislim da nema”, rekao je Begović.

I Advokatska komora tražila je ljetos od crnogorskih sudova i tužilaštava da na svojim sajtovima objavljuju spisak advokata koji će, u bližoj budućnosti, biti angažovani za odbrane po službenoj dužnosti.
Nekoliko advokata je podnijelo Komori inicijativu da na sajtu sudovi.me bude dostupan online spisak advokata po službenoj dužnosti koji bi se redovno ažurirao. Spisak bi bio sa prezimenom advokata koji je posljednji angažovan ili njegovim početnim slovom kako bi proces postavljenja advokata bio transparentniji.

Maja BORIČIĆ

Kroz jutarnju vrevu probija se dječiji smijeh. Pažnja još pospanih ljudi na početnoj autobuskoj stanici na Vrelima Ribničkim nakratko se usmjerava na kolonu romske djece. Jedanaestogodišnja Minira drži za ruku, više vuče dvogodišnju sestru Leonardu. Za njima slijede još dvije sestre Indira (8) i Arba (7), na začelju je šestogodišnji Daim, musav i bosonog. Iz kontejnera u izbjegličkom kampu, kao i svakog jutra, krenuli su prema centru grada, na rakrsnice gdje će za vrijeme crvenog svjetla na semaforu pokušavati da izmole nešto novca od vozača.

Minira, kao najstarija, pored prosjačenja pokušava i da vodi računa o sestrama i o nestašnom bratu. Nadgleda ih dok trče i poskakuju između automobilskih kolona. Određuje kada će otići “na pauzu”, obično pored samoposluge u centru gdje pokušavaju da i od kupaca dobiju dio kusura i kupe sebi nešto za jelo.

U razgovoru sa novinarom Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), Minira kaže da ih policija i službenici Centra za socijalni rad “ne diraju”.

„Poznaju nas, žao im je kad nas vide ovako. Znaju da nas je majka ostavila, a tata baš i ne vodi računa o nama, voli da popije malo više“, priča djevojčica. Vrtić i školu, kaže, vide na putu prema centru i djecu koja se igraju u dvorištu, ali unutra nijesu bili.

I druge priče o djeci iz izbjegličkih kontejnera i sa periferije grada liče na ovu, bez izgleda da će imati srećan ili bar podnošljiv epilog. Institucije koje bi trebalo da se bave iskorjenjivanjem prosjačenja, zagledane u teoriju po kojoj ekonomski prosperitet, jednom kad ga bude, sam liječi ove društvene boljke, za sada imaju uglavnom statistiku, propise i procedure, kojima se više evidentira nego rješava.

U proteklih godinu dana Centar bezbjednosti (CB) Podgorica registrovao je ukupno 46 slučajeva prosjačenja u kojima je zatečeno 70 djece. Neke od njih policija je zatekla više puta, saopšteno je iz Uprave policije.

Zakonom o javnom redu i miru predviđene su kazne od 30 do 200 eura za osobe koje prosjače. Protiv djece i maloljetnika prekršajne prijave se ne podnose, jer njih Konvencija o pravima djeteta i drugi međunarodni akti tretiraju kao žrtve. Radovan Stijović, načelnik u Upravi policije, kaže da je CB Podgorica  područnom organu za prekršaje podnio 16 zahtjeva za pokretanje prekršajnog postupka protiv roditelja zbog zanemarivanja djece, po članu 37. Zakona o zaštiti nasilja u porodici. Policija, prema njegovim riječima, obilazi raskrsnice i mjesta gdje je prosjačenje najčešće. Zbrinjavanje djece zatečene u prosjačenju, dodaje, ipak nije njihov posao.

„Obavještavamo Centar za socijalni rad (CSR) radi preduzimanja odgovarajućih radnji i mjera iz njihove nadležnosti, posebno kada su djeca zatečena bez roditelja i kada ih nije moguće odmah pronaći“, navode iz policije i dodaju da je upravo identifikacija djece i pronalaženje roditelja jedna od teškoća sa kojima se policijski službenici susreću na terenu.

Zakon o javnom redu i miru predviđa kaznu zatvora od 30 do 60 dana za prisiljavanje na prosjačenje maloljetnog lica, dok Krivični zakonik prosjačenje maloljetne djece prepoznaje kroz krivična djela Zapuštanje i zlostavljanje maloljetnog lica sa kaznom od tri do pet godina zatvora i Trgovina ljudima  za koju je propisano od tri do deset godina zatvora. Iz policije nijesu odgovorili na pitanje novinara CIN-CG, o tome da li imaju saznanja o organizovanom prosjačenju u glavnom gradu. U Centru za socijalni rad kažu da nemaju informaciju o tome.

U Službi za djecu i mlade podgoričkog Centra za socijalni rad  tokom 2016. godine evidentirano je samo 15 djece zatečene u prošnji, a u periodu od januara do jula 2017. godine četrnaestoro.

„Stručni radnici  pristupaju obradi slučaja i nakon intervjua i obilaska porodice, prave procjenu o daljem radu i pojedinačnim potrebama maloljetnika i porodice“, objasnili su iz Centra za socijalni rad. Moguće je i pokrenuti postupak prema osobama koje navode djecu na prošnju - najčešće prema roditeljima ili starateljima.

„Postupak se pokreće tako što se sav slučajem upoznaje Uprava policije, a nakon toga zahtjev se upućuje Sudu za prekršaje“, kažu za CIN-CG iz Službe za djecu i mlade. Ukoliko roditelj “u kontinuitetu” navodi dijete na prosjačenje, protiv njega se pokreće postupak za ograničavanje ili lišavanje roditeljskog prava.

Uz prevenciju i edukaciju, u Centru za socijalni rad ističu da je posebno važna registracija u matičnim knjigama rođenih i pribavljanje validnih dokumenata koja bi omogućila djeci da se uključe u sistem socijalne zaštite, odnosno prava na materijalnu i drugu pomoć. U Centru vjeruju da bi takozvani multidisciplinarni pristup imao više efekta, jer to što institucije, svaka za sebe, sprovode mjere samo iz svoje nadležnosti ne doprinosi trajnom rješenju. Ocjenjuju i da bi pozitivne rezultate obezbjedili socijalni servisi, kroz specijalizovane ustanove za rad sa ovom kategorijom djece i njihovim porodicama. Za sada je Javna ustanova „Ljubović” jedina u Crnoj Gori koja ima prihvatnu stanicu za smještaj djece zatečene u skitnji i prosjačenju. „Boravak je privremen, dok se ne pronađu roditelji, izvrši procjena ili se djeci obezbijedi drugi vid zaštite“, pojasnili su iz Centra.

Prije dvije godine formiran je Tim za podršku RE zajednici pri Upravi policije sa ciljem sprečavanja i suzbijanja dječijeg prosjačenja i dječijih ugovorenih brakova u koji su ušli predstavnici državnih institucija i nevladinih organizacija. Ovaj tim se, kako nezvanično saznajemo, nije sastajao već godinu dana.

Državne institucije nemaju  adekvatan odgovor za ove probleme, tvrde u nevladinom sektoru.

“Država nije pokazala razumijevanje i dovoljno istinsku želju i volju da se problem dječijeg prosjačenja riješi, iako smo imali više inicijativa“, kaže Dejvid Sejdović, predstavnik NVO “Ruka prijateljstva”. Ova NVO je inicirala kod Centra za socijalni rad da se organizuju sportski treninzi, učenje folklora i modernog plesa i niz drugih aktivnosti koje bi pomogle da se djeca sklone sa ulice, gdje se često, prema riječima Sejdovića, susreću i sa alkoholom, drogama, pa čak i sa prostitucijom. On ocjenjuje neprihvatljivim i što pojedini mediji nemaju dovoljno osjećaja za ovu temu, već u svojim glavnim naslovima ističu da je riječ o dječijim bandama.

„Ne postoje dječije bande. Djeca nijesu kriminalci. To su djeca kojom upravljaju roditelji. Roditelje bi trebalo sankcionisati, ukoliko se utvrdi da konstantno zloupotrebljavaju djecu”, podvlači Sejdović.

S druge strane, Sejdović je, kaže, svjestan da uglavnom prosjače djeca i članovi onih porodica koje nemaju osnovnih sredstava za život i koji godinama preživljavaju isključivo od milostinje. Najčešće, na ulicama su djeca raseljenika sa Kosova, koja imaju status “stalnog nastanjena” u Crnoj Gori.

Istraživač kršenja ljudskih prava i novinar Enis Eminović kaže za CIN-CG da je tokom praćenja i izvještavanja o prosjačenju ukazivao na značajno kršenje dječijih prava. „Očigledan je trend povećavanja broja djece prosjaka u Podgorici, a vjerujem i u ostalim gradovima”, tvrdi Eminović.

„Prosjačenje nije stil života u romskim zajednicama, kako pojedinci, pa čak i socijalni radnici navode. To su porodice koje nemaju osnovnih uslova za normalan život i tu je najbitnija uloga Centra za socijalni rad, koji bi trebalo da adekvatno zbrine tu djecu i porodice, a ne samo da savjetuju kako je prosjačenje društveno neprihvatljivo ponašanje“, poručuje Eminović. Otvaranje specijalizovanih dnevnih centara, prema njegovim riječima, pored zbrinjavanja, imalo bi i druge efekte.

„Time bi se obezbijedila registracija djece što država trenutno nije u stanju da uradi. Zatim, identifikovale bi se porodice koje se bave prosjačenjem i u saradnji sa nadležnim institucijama našlo adekvatno rješenje, a djeca vratila u obrazovni system. Djeca koja prose postaju lak plijen za neki drugi vid eksploatacije, a zapostavljaju i školovanje što kasnije donosi samo probleme njima i cjelokupnom društvu“, ističe Eminović.

Državni sekretarijat SAD u svom Izvještaju o trafikingu ljudi za 2017. godinu, konstatuje da je Crna Gora i dalje zemlja porijekla, tranzita i odredišta za muškarce, žene i djecu koji su žrtve trgovine ljudima u svrhu seksualne eksploatacije i prinudnog rada. Djeca, posebno romska, navodi se u ovom dokumentu, podvrgnuta su prinudnom prosjačenju. I Evropska komisija u svom izvještaju o Crnoj Gori iz novembra 2016. godine ističe da dječija radna snaga i dalje predstavlja problem, posebno dječije prosjačenje. Američki Sekretarijat za rad je kritikovao Vladu Crne Gore povodom nedjelotvornosti baze podataka o djeci koja su uključena u prosjačenje.

I dok domaće nadležne institucije ocjenjuju pozitivne pomake u suzbijanju prosjačenja, na ulicama glavnog grada i ostalim opštinama djeca su i dalje na “radnom zadatku”. Možda neko od njih upravo ovog trenutka postaje žrtve trafikinga.

Elvis Beriša / Maksut Beriša

Povodom teksta "Rusiji s ljubavlju"  (http://www.cin-cg.me/novi-medijski-blok-rusiji-sa-ljubavlju/), koji je napisan u okviru  projekta  "Istražujem za M(e)NE  i EU", reagovao je urednik portala Sedmica Donko Rakočević.

Reagovanje Rakočevića prenosimo u cjelosti:

Јуче се на порталу „Вијести“ појавио текст под насловом „Нови медијски блок у Црној Гори: Русији с љубављу“ и наднасловом: „У Подгорици ове године покренуто пет проруских сајтова“. Тај текст је настао, како на његовом крају пише, у склопу пројекта „Istražujem za M(e)NE i EU, koji realizuje Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) u saradnji sa BIRN (Balcan Investigative Reporting Network) Srbija, uz finansijsku podršku EU“.

У припреми тог истраживања, контактирала ме је Душица Томовић која се представила као новинар BIRN Srbija, са неколико питања о утицају Русије на медијски простор у Црној Гори, те о уређивачкој политици „Седмице“. Од цијеле моје исписане странице, објавила је једну једину реченицу: „Више смо култоролошки оријентисани ка Русији и генерално ка Истоку, али у политичком смислу подједнако смо критични и према Москви и према ЕУ и САД.“

Цензурисан је наставак те реченице, гдје сам аргументовао оно што сам рекао, а то је: „Имали смо више коментара у којима смо изнијели негативан однос према гајењу култа личности, мислећи прије свега на љубав према Путину, а критиковали смо и скорашње постављање, у центру Москве, споменика Стаљину, Лењину и другим аутократама из руске историје, те посебно петокраку која је и даље један од омиљених симбола у Русији.“

Дакле, електронски магазин ‘Седмица’ не може се сматрати проруским, посебно не у смислу како ово истраживање подмеће, стављајући у исти кош све портале који нијесу по укусу еуроатлантских плаћеника у црногорским и србијанским медијима.

‘Седмица’ се прије свега ослања на темеље историјске Црне Горе (православље, ћирилицу, Црнојевиће, Његоша, Стефана Митрова Љубишу, Марка Миљанова…), али и на културно наслеђе свеколиког православног свијета, посебно Византије на чијим вриједностима је до скора почивала и Европа.

У духу најгоре комунистичке пропаганде из 1948. године, ауторка Душица Томовић направила је тенденциозан текст, боље рећи памфлет, у којем се бавила наводним проруским медијима у Црној Гори, гдје је стрпала и ‘Седмицу’. Водила се Брозовом резоном из времена Информбироа: „Ко није с нама, тај мора да је за Русију…“

А једини прави одговор на главно питање из њиховог истраживање је да је руски утицај на медије у Црној Гори – миноран, и ни у ком смислу се не може мјерити са западним који је материјализован у различитим облицима, о чему и сами најбоље знате.

Донко Ракочевић

Уредник портала Седмица

Samo ove godine u Podgorici je pokrenuto najmanje pet proruski orijentisanih veb-sajtova, od kojih posljednji Ujedinjenje, iako je zemlja pristupila NATO-u u junu.

Možda Rusija ulaže značajna sredstva u armiju „botova“ i hakera da bi uticala na izbore od Amerike do Njemačke, ali u Crnoj Gori za tim nema potrebe.

Osnivači tih veb-sajtova kažu da nemaju mnogo zaposlenih i da nerijetko imaju problema da plate saradnike, ali ipak na Rusiju gledaju kao na velikog spasioca. Insistiraju na tome da apsolutno nikakav ruski novac ne pristiže u njihovu kasu.

Ovi sajtovi - sve popularniji, aktivni na društvenim mrežama i citirani u vodećim medijima u Crnoj Gori – prenose sadržaje koji promovišu zvaničnu politiku Kremlja protiv NATO-a i crnogorskih vlasti, te podržavaju neku od opozicionih partija Srba u Crnoj Gori.

Istraživanje CIN-CG/BIRN-a je pokazalo da osnivači tih sajtova nijesu ruski medijski magnati ili zvaničnici zaduženi za širenje ruske propaganda, već lokalni novinari, predstavnici proruskih organizacija ili simpatizeri crnogorske opozicije. Prošle godine nijedan medij u ruskom vlasništvu nije registrovan u Crnoj Gori.

Vlasnik veb-sajta Ujedinjenje i bivši crnogorski poslanik Dobrilo Dedeić kaže: „Od Rusa nikada nijesmo tražili niti smo ikada primili novac. Radimo uz veoma skromna sredstva, nekolicina ljudi i ja, dijelimo ista uvjerenja. Nekada apsolutno bez ikakvog novca.“

Uređivačka politika Ujedinjenja podržava jedinstvo Srbije, Crne Gore i Republike Srpske, koje oni vide kao jedan etnički prostor koji bi trebalo da ima još tješnje veze sa Rusijom.

Tu ideju promoviše i desetak sličnih desničarskih sajtova koji su tokom 2015. i 2016. pokrenuti u Beogradu. Crnogorski i srpski sajtovi redovno razmjenjuju sadržaje, a isti saradnici često pišu za njih.

Svi ovi sajtovi svesrdno koriste sadržaje koje na srpskom jeziku prave vodeći ruski mediji - agencija Sputnjik, onlajn mediji NewsFront i Russia Beyond.

Ruski mediji su pristigli u region prije dvije godine kada je Crna Gora pregovarala o svom putu u NATO, otvorili su kancelarije u Beogradu i angažovali dopisnike iz Podgorice. Političari iz vladajuće koalicije u Srbiji često daju intervjue ovim medijima, koji se kasnije citiraju, ne samo na lokalnim sajtovima, nego i u svim vodećim medijima u regionu.

Neki analitičari tvrde da je medijska strategija Rusije uspjela da postigne uspjeh u Crnoj Gori i regionu, preko svojih medija,  a da pritom u lokalne medije nije uložila ni jedan jedini dinar. Drugi pak kažu da su novi sajtovi u manjoj mjeri dio ruskog strateškog plana, a više autentična lokalna reakcija na oštre unutrašnje podjele.

Posljednje istraživanje, iz juna mjeseca ove godine, koje je sproveo Centar za demokratiju i ljudska prava - CEDEM, pokazuje da se 39,8 odsto ljudi u Crnoj Gori i dalje protivi činjenici da je zemlja pristupila NATO-u.

Sve popularniji

Ujedinjenje, Sedmica, Princip, Nova Riječ i Magazin su novajlije u crnogorskoj onlajn zajednici koje su se pridružile prethodno osnovanom, a sada već veoma popularnom prosrpskom i proruskom IN4S.

Većina ima svoje naloge na društvenoj mreži VKontakte, verziji Fejsbuka koju koristi većina Rusa. Tu se sadržaj dijeli i promoviše na srpskom jeziku.

Crnogorski zakon ne predviđa registraciju veb-sajtova, dok na sajtovima nema imena osnivača. Moguće ih je identifikovati ili kroz prisutvo na društvenim mrežama ili tako što ih citiraju glavni mediji, kada prenose njihov sadržaj.

Mada je prerano govoriti o tome kakav uticaj sajtovi Nova riječ i Magazin imaju, Sedmica, Ujedinjenje i Princip postaju sve popularniji.

Sedmicu je prije osam mjeseci pokrenuo crnogorski novinar Donko Rakočević. Zahvaljujući intervjuima sa srpskim i ruskim političarima, akademicima i umjetnicima, ovaj sajt je veoma brzo postao popularan među članovima srpske zajednice i političarima i pristalicama Demokratskog fronta.

Rakočević je lično napisao većinu komentara i intervjua sa opozicionim liderima.

„Više smo kulturološki orijentisani ka Rusiji i generalno ka Istoku, ali u političkom smislu podjednako smo kritični i prema Moskvi i prema EU i SAD“, kaže Rakočević.

Prije deset godina u Crnu Goru je stigao značajan ruski kapital, ali on tvrdi da ni jedan jedini dolar nije otišao u medije.

Rakočević je iznenađen uspjehom sajta, za koji kaže da ga mjesečno posjećuje hiljade ljudi.

Veb-sajt Ujedinjenje počeo je sa radom u julu, promovišući nacionalističke stavove svojih osnivača, Roberta Žižića i Dobrila Dedeića.

Žižić je bivši član crnogorskog ogranka Srpske radikalne stranke Vojislava Šešelja, dok je Dedeić bivši član Srpske narodne stranke u Crnoj Gori.

Jedan od razloga za pokretanje sajta bilo je Dedeićevo nezadovoljstvo ruskom ambasadom u Crnoj Gori za koju kaže da nije dovoljno promovisala ruske interese i anti-NATO i prosrpske stavove.

Robert Žižić je visoki oficir tvrdolinijaške Balkanske kozačke vojske, ogranka ruskog tradicionalnog vojnog pokreta. Takođe je osnovao i ultranacionalistički pokret Srpski odbor Zavjetnici u Crnoj Gori. Mišljenja je „da je Rusija jedini pravi, prirodni saveznik Crne Gore“. (link za intervju http://www.balkaninsight.com/en/article/montenegro-s-right-wingers-call-for-closer-ties-with-russia-03-15-2016.)

Sajt su u nekoliko puta citirali provladini mediji zbog kritika na račun Demokratskog fronta (link: http://portalanalitika.me/clanak/264256/srpska-kuca-u-podgorici-fiinansijska-injekcija-za-stranacke-funkcionere-i-nvo).

Dedeić objašnjava: „Imamo velike planove, samo kada bismo mogli da obezbijedimo sredstva. Za sada smo samo onlajn i planiramo da pokrenemo TV Ujedinjenje“.

Pišu o Rusiji iz „čistog entuzijazma“

„Na čelu informativnog portala Princip (https://www.princip.me/crna-gora/) nalazi se Vladimir Vuković, crnogorski novinar i saradnik nekolicine proruskih onlajn publikacija u Beogradu. Redovno piše o „diskriminaciji srpske zajednice u Crnoj Gori“, o NATO-u i o odnosima između Rusije i Crne Gore.

On kaže da njegov sajt funkcioniše zahvaljujući „čistom entuzijazmu“ njega i njegovih prijatelja.

„Da sam ikad dobio pare od Rusije to bih svima rekao i bila bi mi čast, ali nijesam,“ kaže Vuković.

„To je ono što ljudi sa zapada ne razumiju...da mi nešto radimo bez novca i za ideju“, kazao je Vuković koji navodi da mu je čast što ga prepoznaju kao rusofila.

Sa posebnom stranicom koja je posvećena vijestima i analizama iz Rusije, Princip pretežno obrađuje anti-NATO teme i poručuje: „Princip govori ono što drugi prećutkuju!“.

Pored vijesti o aktivnostima crnogorskih opozicionih partija, anti-NATO grupa i ruskih analitičara, ovaj sajt takođe redovno citira ultradesničarske organizacije iz Srbije, poput Zavetnika.

Jedan od najbrže rastućih informativnih portala u Crnoj Gori je IN4S. Smatra se da je ovaj medij blizak Demokratskom frontu zato što su neki od njegovih saradnika članovi ili pristalice ove koalicije.

Urednik i osnivač veb-sajta IN4S, Gojko Raičević, kaže za CIN-CG/BIRN da je ovo glasilo napravljeno iz potrebe da se promovišu i zaštite srpski interesi u Crnoj Gori kao i da se odgovori na „agresivnu propagandu SAD koja se širi preko crnogorskih medija“.

Raičević se takođe nalazi i na čelu anti-NATO koalicije nekolicine nevladinih organizacija pod nazivom „Ne u rat, ne u NATO“. Tokom predsjedničkih izbora u SAD prošle godine njegov sajt IN4S pokrenuo je kampanju pozivajući Srbe da glasaju za Donalda Trampa zato što je on „prijatelj Rusa i Srba“.

IN4S je postao jedan od vodećih elektronskih medija, objavljujući insajderske informacije iz proruskih stranaka.

Njegove tekstove i istraživanja vezano za navodni pokušaj državnog udara često citiraju drugi lokalni i regionalni mediji; u proteklih nekoliko mjeseci objavio je na desetine intervjua sa moskovskim akademicima i zvaničnicima Kremlja.

Intervjui i tekstovi IN4S često se pominju na suđenju za pokušaj državnog udara koje je počelo u maju ove godine, dok advokati odbrane zahtijevaju od tužilaštva i suda da istraže nalaze i tvrdnje veb-sajta o ulozi države u onome za šta oni tvrde da je „lažni slučaj“.

Opozicioni lider Nebojša Medojević, kao i mnogi drugi poslanici iz redova Demokratskog fronta, redovno dijele na društvenim mrežama i promovišu sadržaje koje objavljuje IN4S.

Proruske poruke dolaze i iz Beograda

Mada osnovani u Srbiji, proruski i desničarski sajtovi kao što su Vostok, Fakti, Kremlin.rs, SrbinINFO, Veseljenska, Nacional.rs i mnogi drugi popularni su kod proruske publike u Crnoj Gori.

„Njihove redakcije su malene, svega nekoliko ljudi i prijateljski nastrojeni saradnici, uglavnom pišu besplatno. Protiv su srpskog predsjednika Aleksandra Vučića koga vide kao prijatelja Zapada i smatraju da bi mogao da izda Kosovo“, jedan od saradnika beogradskih sajtova koji je insistirao na anonimnosti je kazao CIN-CG/BIRN-u.

Njihove publikacije cirkulišu društvenim mrežama gdje se i komentarišu, prenose ih lokalni crnogorski sajtovi, a takođe objavljuju i sadržaje crnogorskih sajtova i ruskih medija na srpskom čija se sjedišta nalaze u Beogradu.

Dedeić iz Ujedinjenja kaže: „Naše tekstove redovno prenose svi patriotski sajtovi u Srbiji i na sjeveru Kosova, poput SerbINFO, Vaseljenske, Srbi na okupu ... koji su takođe kritički nastrojeni prema srpskim vlastima“.

Sajtovi Fakti i Vostok u Srbiji imaju prorusku uređivačku politiku.

Vostok, koji sebe opisuje kao „vijesti iz Rusije na srpskom jeziku“, detaljno pokriva događaje iz Crne Gore u svojoj rubrici „Region“ i te vijesti se najviše tiču Srpske pravoslavne crkve u zemlji i opozicionog Demokratskog fronta.

U avgustu ove godine Vostok je objavio komentar opozicionog lidera Andrije Mandića (http://www.vostok.rs/index.php?option=btg_novosti&catnovosti=5&idnovost=103292&Polozaj-Srba-u-Crnoj-Gori-%E2%80%93-aktuelni-trenutak-i-predlog-buduceg-djelovanja) koji je ustvrdio da je u Crnoj Gori prisutna etnička, vjerska i jezička diskriminacija Srba.

Kada je u pitanju Crna Gora i njena „anti-ruska vlada“, veb-sajt Fakti ima sličnu uređivačku politiku.

Sudeći po početnoj stranici ovog sajta, Fakti se u Crnoj Gori pretežno bave pokrivanjem anti-NATO tema i onih koje se tiču pravoslavne crkve.

Sputnjik, Russia beyond i Ruska reč – glavni izvor informacija

Ruski disident Marat Guelman, nezvanični lider ruske dijaspore koja živi u Crnoj Gori, trgovac nekretninama i organizator kulturnih događaja, u intervjuu za CIN-CG/BIRN kaže: „Mediji na ruskom jeziku, koji su se godinama štampali u Crnoj Gori zatvoreni su ili se samo periodično štampaju. Pravi uticaj, međutim stiže preko ruskih medija i veb-sajtova čija se lokalna sjedišta nalaze u Beogradu“.

Prema izvještaju Evropskog parlamenta iz jula mjeseca (http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2017/608627/EPRS_ATA(2017)608627_EN.pdf), ruska novinska agencija Sputnjik došla je u Beograd 2015. godine i od tada je postala vodeći izvor za medije u Srbiji i Crnoj Gori koja isporučuje često izrazito antizapadni sadržaj.

Te iste godine u Beograd je stigla i Rossiyskaya Gazeta, visoko uticajna moskovska novina. Ovu novinu, pod nazivom Ruska reč štampaju u Beogradu uticajni dnevni list Politika i magazin Nedeljnik, a poslednjih godinu dana i najtiražniji crnogorski dnevni list Dan.

Obrazlažući odluku da se izdanje Ruska reč štampa na srpskom, glavni i odgovorni urednik Dana, Nikola Marković, kaže da je ruska strana inicirala partnerski projekat u okviru koga Ruska reč obezbjeđuje sadržaj, a crnogorske novine štampanje i distribuciju.

„Kao i u većini zemalja u regionu, i u desetinama zemalja na svijetu, Dan je odlučio da pokrene projekat“, rekao je Marković.

Rossiyskaya Gazeta pokrenula je u 2016.  godini srpsko izdanje veb-sajta Russia beyond. Tokom proteklih mjeseci ovo izdanje je intenziviralo izveštavanje iz Crne Gore i angažovalo dodatne saradike. (https //rs.rbth.com/).

Zamjenik direktora dnevnih novina Rossijskaja Gazeta, Jevgeni Abov, izjavio je u intervju za hrvatski dnevnik Večernji list u julu ove godine da je projekat pokrenut sa ciljem da se poboljša „slika Rusije u svijetu i na Balkanu“.

Istraživanje Fondacije za odbranu demokratije sa sedištem u SAD iz februara ove godine, koje se bavilo ruskim informativnim aktivnostima na Zapadnom Balkanu (http://www.defenddemocracy.org/media-hit/john-cappello-russian-information-operations-in-the-western-balkans/), kaže da su Rusi „očigledno prepoznali priliku“, te pokrenuli medije na srpskom jeziku iz operativnog centra u Beogradu. Sadržaje iz izvora poput novinskih agencija Sputnjik i Russia Beyond Headlines skoro svakodnevno prenose vodeći srpski, crnogorski i bosansko-srpski mediji.

„Ton je izrazito anti-NATO i anti-EU. Takođe, istinitost je često, u najboljem slučaju, sumnjive prirode“, stoji u izvještaju.

Još jedno istraživanje, ovoga puta Centra za međunarodnu medijsku pomoć iz 2016. godine, koje se bavilo prodiranjem Rusije u medijski prostor, pokazalo je da je broj medija registrovanih lokalno u Crnoj Gori i Srbiji u porastu, kao i sadržaj sponzorisan od strane Rusije u lokalnoj štampi.(http://www.cima.ned.org/blog/serbia-and-montenegro/)

„Mediji pod uticajem Rusije doprinose fragmentarnoj slici svijeta u kom se vijesti kroje po mjeri ruskih političkih i ekonomskih interesa, a ljudi u Srbiji i Crnoj Gori dobijaju sve manje pouzdane informacije“, kaže se u izveštaju.

Analitičar i bivši zamjenik gradonačelnika Budve Ljubomir Filipović navodi da „Rusi nisu odustali od ovog područja, već su samo shvatili da centralizacija napora i pomaganje onlajn medija poput Sputnjika može pomoći da se izvrši uticaj na različite grupe ljudi u bivšoj Jugosaviji gde mogu da vrše propagandu“.

Međutim, neki tvrde da su, ipak, lokalni mediji uticajniji od ruskih.

Bugarski akademik sa sjedištem u SAD i autor knjige „Rivalska sila: Uticaj Rusije u jugoistočnoj Evropi“( https://www.amazon.com/Rival-Power-Russia-Southeast-Europe/dp/030021913X), Dimitar Bečev, izjavio je za CIN-CG/BIRN  da lokalni mediji na Balkanu ponekad jednostavno samoinicijativno u povoljnom svjetlu reprodukuju ili recikliraju teme i stavove koji potiču iz Rusije, te da to ne čine na osnovu nekih direktnih naređenja iz Moskve.

„Naravno, tu su ruski mediji kao Sputnjik ali nijesu tako uticajni kao lokalni proruski,“ dodaje on.

Marat Guelman, koji je otišao iz Moskve zbog nesuglasica sa Putinom te pronašao svoj drugi dom u Budvi, nije mogao da pobjegne i od lokalnih rasprava oko medijskog uticaja Moskve i navodnog državnog udara.

Komentarišući članstvo Crne Gore u NATO-u i interne podjele oko toga, Guelman je rekao:

„Kremlj nije baš bio srećan zbog onoga što se dogodilo u Crnoj Gori, ali je imao netačne informacije. Oslonili su se na pogrešne ljude i mislili su da je Crna Gora poput Krima... gdje je 90 posto ljudi proruski orijentisano. U Crnoj Gori stvari su mnogo složenije.“

„Ne vjerujem da će Rusija napustiti ovaj region ali mislim da će medijsko prisustvo biti manje agresivno i da će više ići preko lokalnih medija“, zaključuje Guelman.

Novine za rusku dijasporu

Prema zvaničnim podacima Ministarstva kulture, u Crnoj Gori je od 2006. godine registrovano 15 štampanih medija na ruskom jeziku. U većini ovih medijskih kuća osnivači su ruski državljani, a njihova sjedišta se nalaze u Budvi.

Ovi mediji se ne bave politikom već prije pitanjima koja se tiču života ruske dijaspore u ovoj zemlji. Na vrhuncu ruskog poslovnog procvata u periodu od 2008-2012, izdanja najuticajnijih ruskih novina, Komsomolskaya Pravda i Argumenty i Fakty, takođe su štampana i u Crnoj Gori ali su oba izdanja ugašena 2015. godine.

Istorija odnosa

Po etničkoj pripadnosti pretežno slovenska i po vjeri većinski pravoslavna, Crna Gora ima dugu istoriju bliskih odnosa sa Moskvom koja datira još iz vremena vladavine cara Petra Velikog.

Rusija je u to vrijeme ovu malu pravoslavnu kneževinu uzela pod svoju zaštitu. Moskva je u više navrata izjavljivala da su ambicije Crne Gore da pristupi NATO-u u suprotnosti sa vjekovnim „bratskim odnosima“ između dva naroda.

Podaci organizacija ruske dijaspore pokazuju da u Crnoj Gori ima oko 12,000 stalno nastanjenih Rusa. Prema podacima Zavoda za statistiku Crne Gore, MONSTAT, skoro 30 posto stranih kompanija u zemlji nalazi se u vlasništvu ruskih državljana.

Kao omiljena destinacija ruskih oligarha, Crna Gora je godinama nazivana „ruskim VIP odmaralištem“.

Rusi su i danas najbrojniji turisti u zemlji. Svake godine otprilike 300.000 Rusa posjeti zemlju sa preko milion noćenja.

Neka istraživanja sugerišu da se preko 40 posto nekretnina u Crnoj Gori sada nalazi u svojini Rusa, uglavnom političara i milijardera.

Dugi niz godina Rusija je takođe bila i najveći pojedinačni izvor direktnih stranih investicija koje čine skoro trećinu ukupnih stranih direktnih investicija u Crnoj Gori.

Pravoslavno onlajn bratstvo

Složnim lokalnim glasovima koji veličaju i slave sveslovensko bratstvo doprinosi i Katehon, veb-sajt ruskog tajkuna Konstantina Malofjeva. Vođen iz Moskve, sajt nudi srpski prevod izabranih tekstova a ciljna grupa su mu Srbi u Crnoj Gori i Srbiji.

Zapadni mediji ovog 42-godišnjeg osnivača investicionog fonda opisuju kao anti-evropski orijentisanog pravoslavca koji je povezan sa Ruskom crkvom i blizak sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom. Malofjev je navodno uspostavio i jake veze sa Crnom Gorom i njenom opozicijom.

U septembru 2014. godine Malofjev je sponzorisao međunarodni skup u Moskvi posvećen „tradicionalnim porodičnim vrijednostima“ a jedan od učesnika skupa je bio i crnogorski poslanik iz redova Demokratskog fronta, Strahinja Bulajić.

Tokom ove i prošle godine njegova televizija TV Carigrad emitovala je u Moskvi intervjue sa političarima Demokratskog fronta, između ostalog i sa Andrijom Mandićem, jednim od lidera ove koalicije.

Mada mu je 2015. zabranjen ulazak u Crnu Goru zbog toga što se našao na spisku ruskih državljana pod sankcijama EU zbog aneksije Krima, Malofjev je 2015. godine finansirao i podržao vjersku ceremoniju donošenje bladogetnog ognja koji je donešen iz Moskve u manastir Srpske pravoslavne crkve na Cetinju. Malofjev je zbog ovoga dobio blagoslov od Mitropolita SPC u Crnoj Gori, Amfilohija.

U upravnom odboru ovog portala sjede i bivši direktor kremljinskog Ruskog instituta za strateške studije, Leonid Rešetnjikov, kao i Aleksandar Dugin, samoproklamovani ideolog novog svjetskog poretka po kome bi Rusija trebalo da povrati teritoriju Istočnog rimskog carstva.

U centru medijske pažnje

• Interesovanje ruskih i proruskih medija za Crnu Goru počelo u drugoj polovini 2015. godine kada je najjači opozicioni savez, Demokratski front, organizovao proteste širom zemlje, zahtijevajući ostavku vlade na čelu sa Milom Đukanovićem, veteranom na premijerskom mjestu.
• Ovo se nastavilo i 2016. godine, nakon oktobarskih izbora i događaja na dan izbora za koje su crnogorske vlasti tvrdile da predstavljaju pokušaj državnog udara sa podrškom Rusije a čiji je cilj bio da se ubije Đukanović, spriječi ulazak u NATO i dovede na vlast proruski Demokratski front.
• Tokom sljedećih nekoliko mjeseci Crna Gora je bila među glavnim temama u većini državnih i prokremljinskih medija u Moskvi, ali je takođe privukla pažnju i zapadnih medija.
• Nakon što je prošlog oktobra dvadeset, uglavnom srpskih državljana, uhapšeno pod optužbama za terorizam i pokušaj državnog udara, crnogorsko tužilaštvo označilo je dvojicu Rusa, za koje se vjeruje da su članovi vojno-obavještajne agencije GRU, kao glavne osumnjičene u ovom slučaju.
• Dvojica opozicionih vođa iz Demokratskog fronta, Andrija Mandić i Milan Kneževć, optuženi su za učešće u navodnoj zavjeri i njihovo suđenje je u toku.

  Dušica TOMOVIĆ

Uprkos tome što u Ministarstvu javne uprave tvrde da jačaju kapacitete upravne inspekcije, na meti kontrola prošle, ali i ove godine, uglavnom su opštine u kojima je na vlasti opozicija sa državnog nivoa.

U Ministarstvu smatraju da nema govora o političkom uticaju i odgovaraju da su planom inspekcijskog nadzora za ovu godinu obuhvaćene gradske opštine Tuzi i Golubovci, Petnjica, Gusinje, Pljevlja i Herceg Novi.

U tim opštinama inspektori će, kako kažu kontrolisati primjenu Zakona o upravnom postupku, Zakona o državnim službenicima i namještenicima, Zakona o slobodnom pristupu informacijama i drugih propisa.

“Istim planom inspekcijskog nadzora predviđena je kontrola službeničkih odnosa u Ministarstvu finansija - područnih jedinica Uprave za nekretnine”, naglasili su iz Ministarstva javne uprave.

Upravna inspekcija lani je izvršila nadzor kod 107 subjekata, od čega 82 kod organa i službi lokalne uprave, 25 nadzora u područnim jedinicama i filijalama Direktorata za upravne unutrašnje poslove MUP-a.

Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) imao je uvid u zapisnike o inspekcijskom nadzoru za prošlu godinu, koji pokazuju da je više od polovine kontrola obavljeno u lokalnim samoupravama, a da se skoro petina kontrola u periodu od januara do novembra odnosi na Opštinu Kolašin.

Iz Ministarstva su odbacili optužbe da se preko upravne inspekcije vrši nesrazmjeran uticaj na opštine, kojima upravljaju partije koje na nacionalnom nivou nijesu na vlasti.

“U navedenim slučajevima, koji su bili pod posebnom pažnjom javnosti, upravna inspekcija je reagovala vanrednim nadzorom na inicijativu zaposlenih i građana koji su zatražili kontrolu, pa se ne može govoriti o političkom uticaju“, piše u odgovoru Ministarstva.

Institut alternativa (IA) u analizi stanja reforme javne uprave ukazao je  da su kapaciteti Upravne inspekcije početkom 2017. bili na najnižim nivou u posljednjih nekoliko godina.

U analizi se navodi da su, po formiranju Ministarstva javne uprave, dva upravna inspektora raspoređena na druga radna mjesta, iako su, kao lica u mandatu, posebno zaštićena i ne bi trebalo da se prmještaju na druge poslove.

Podsjetili su i na slučaj bivše glavne upravne inspektorke Dragice Anđelić, čije je razrješenje predmet upravnog spora. Podsjetimo Anđelić je smijenjena odlukom Vlade, a ona je tvrdila ad se radi o političkoj odmazdi.

CIN-CG pitao je Ministarstvo šta je obrazloženje i osnov za nepopunjavanje radnih mjesta za upravne inspektore,  s obzirom na to da ta mjesta nijesu ukinuta i da se insistira na jačanju kapaciteta.

„Svjesni smo činjenice da se reforma ne može sprovoditi bez kvalitetno uspostavljenog nadzornog mehanizma... U tom kontekstu, poseban akcenat se stavlja na jačanje kapaciteta upravne inspekcije, što podrazumijeva ne samo novo zapošljavanje inspektora, već i jačanje kadrovskih kapaciteta postojećih...“, odgovorili su.

U Ministarstvu tvrde da je i Anđelić, bivša glavna upravna inspektorka, razriješena jer u prethodnom periodu nije realizovano više obaveza u skladu sa rokovima i stručno, čime je, navodno, narušena efikasnost tog organa.

Oko 40 odsto inicijativa iz prošle godine upravna inspekcija nije razmatrala. Ali, u Ministarstvu naglašavaju da će ih razmatrati u ovoj godini, te da na taj način funkcionišu i ostale inspekcije.

U Ministarstvu kažu da su inspektori od januara do sredine avgusta sproveli 238 kontrola, što je više za 20 odsto u odnosu na isti periodu prošle godine.

Izvještaj (ni)je ispunio očekivanja

U resoru Suzane Pribilović kažu i da je, u dijelu političke koordinacije reformskim procesima, prepoznat Savjet za reformu javne uprave, koji je obrazovan u septembru 2016, a koji čine članovi Vlade, Zajednice opština i dva člana iz nevladinog sektora.

Savjet je nedavno razmatrao Izvještaj o realizaciji Strategije reforme javne uprave za period jul 2016. godine - jul 2017. Izvještaj nije podržao Stevo Muk, član Savjeta, ispred IA. „Savjet je prećutao u Izvještaju, koji dostavlja Evropskoj komisiji, da ja nijesam podržao usvajanje tog dokumenta“, kaže Muk za CIN-CG. Navodi i da, uprkos obećanju potpredsjednika Zorana Pažina, nije bilo informacije da Muk nije podržao usvajanje izvještaja.

U obraćanju javnosti, Muk je kazao da je Ministarstvo javne uprave realizovalo samo pet od 15 dospjelih mjera, te da je tražio da se individualizuje odgovornost za neispunjavanje obaveza.

Prema njegovim riječima, izvještaj tek na nekoliko mjesta govori o razlozima i uzrocima slabe realizacije i da je nije jasno dokle se stiglo u realizaciji obaveza u oblasti razvoja i koordinacije javnih politika. Tvrdi da postoje i netačni navodi poput onog da Vlada nije mogla da usvoji dva godišnja izvještaja o primjeni uredbe o saradnji državne uprave i NVO u javnim raspravama, navodeći kao argument da Savjet za razvoj NVO ne funkcioniše, pa bez njihovog mišljenja i nijesu mogli da usvoje ta dokumenta.

Za Muka je sporno što izvještaj ne sadrži ni najnovije informacije iz oblasti upravljanja javnim finansijama, niti zašto Crna Gora nema registar državne imovine.

U izvještaju koji je usvojio Savjet, navodi se da je Crna Gora ostvarila napredak koji se odnosi na e-participaciju.

„UNPACS studija Ujedinjenih nacija, pokazala je da je po indeksu razvijenosti eParticipacije Crna Gora u 2016. godini na 17. mjestu sa indeksom 0,8305. Crna Gora je u 2014. godini bila pozicionirana na 49. mjestu, dok u 2016. godini Crna Gora bilježi skok od 32 mjesta i pozicionirana je na 17. mjesto)“, piše u izvještaju.

Muk je, međutim, rekao da zabrinjava to što je informacija nekritički uzima u izvještaju, sa tvrdnjom da se nalazimo u 25 najbolje ocijenjenih zemalja na svijetu zbog korišćenja online javnih konsultacija, posebno jer „znamo da e-konsultacije u Crnoj Gori ne postoje“.

Iako je Ministarstvo saopštilo da je Savjet konstatovao da izvještaj predstavlja unaprijeđeni i kvalitetniji način izvještavanja u postizanju rezultata, Muk ističe da taj dokument nije dovoljno objektivan.

„Ključna mana izvještaja je formalistički, birokratski rječnik i stil koji ne govori dovoljno otvoreno o razlozima i uzrocima slabih rezultata. Nadalje, što na mnogim mjestima nekritički uzima pozitivne informacije, a prećutkuje negativne...“, kazao je.

Muk je odgovorio CIN-CG i da Savjet ima obavezu po aktu kojim je osnovan da proces učini transparentnim, a do sada nije ništa urađeno.

„Savjet mora da mijenja dokumenta koja usvaja, uvažavajući kritike i doprinos civilnog društva, a ne da ih prećutkuje i odlučuje većinom Vladinih članova. U suprotnom, ubrzo će i ovaj Savjet da bude obesmišljen“, naglasio je Muk.

 Koliko je Zakon o SPI doprinio reformi?

Strategijom za reformu javne uprave predviđene su bile i izmjene Zakona o slobodnom pristupu informacijama, koje su prilikom, ali i nakon usvajanja, bile na meti kritika NVO sektora.

Lideri pet opozicionih partija podnijeli su i Predlog za ocjenu ustavnosti odredbe Zakona, kojim se, kako tvrde, ograničava pravo pristupa javnim podacima više nego je to predviđeno Ustavom. Ustavni sud još nije razmatrao ovu inicijativu.

Iz Ministarstva javne uprave, koje je od Ministarstva kulture preuzelo nadzor nad primjenom tog zakona, nijesu direktno odgovorili na ove optužbe.

„ Stav Ministarstva je da treba pratiti primjenu postojećih zakonskim rješenja u praksi, i u skladu sa tim, raditi na njegovom unapređenju“, piše u odgovoru CIN-CG.

Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama nije odgovarila na pitanja CIN-CG u vezi sa kritikom dijela javnosti da je Zakon o SPI korak unazad.

Iz Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama nijesu odgovorili u kojoj je fazi donošenje podzakonskih akata koji treba da urede nove oblasti koje se uvode Zakonom o SPI, a odnose se na regulisanje ponovne upotrebe informacija.

Rok za usvajanje ovih akata je bio je sredina avgusta.

Agencija nije odgovorila ni na koji način će ti podzakonski akti razraditi oblast ponovne upotrebe i pristupa informacijama i koliko će građane koštati troškovi tih postupaka.

Na sajtu Agencije nije objavljen ni novi Zakon o SPI, tu je samo prethodni, iz 2012. godine. Internet stranica Agencije ne sadrži ni novi vodič za pristup informacijama u posjedu te institucije, koji je trebalo sačiniti i objaviti u roku od 30 dana od početka primjene novog Zakona.

Ovaj članak je nastao uz pomoć Evropske unije u okviru projekta “Civilno društvo za dobru upravu: Da služi i zasluži!”, koji sprovode Institut alternativa, Bonum, Natura, Novi horizont i Centar za istraživačko novinarstvo. Sadržaj ovog članka je isključiva odgovornost autora i ni na koji način ne odražava stavove Evropske unije.

“If it had been a girl, I don’t know what I would have done,” says Amela as she recalls waiting to find out the sex of her unborn baby.

Ten years ago, Amela, who is now a 43-year-old mother of three in Bijelo Polje, in northern Montenegro, was hoping for her first son.

Keen to know if she really was carrying a boy and not another girl, Amela took the road that many women from Montenegro follow.

In the first weeks of her pregnancy, she went to the Serbian capital Belgrade to take a genetic test at a private clinic to determine the baby’s sex.

“Luckily, it was a son. I wanted a son to please my husband,” she says.

Giving birth to a son to avoid criticism and even condemnation from both family and society is an obligation that many women in Montenegro have faced for centuries.

“I know women who had several abortions after the chorionic villus sampling [CVS] test, having learned they were carrying a girl,” says Amela.

While in ancient times, women tended to resort to fortune-tellers, now they look to genetic medicine for a sign.

Away from the public gaze, some gynecologists in Montenegro are addressing this need in league with private clinics in Serbia.

Women undergo a painful CVS test so they can learn the sex of their child before the expiry of the legal deadline for an abortion, which is ten weeks in Montenegro.

The average price of the procedure is about 350 euros.

The law in both Serbia and Montenegro bans genetic testing to learn a baby’s sex.

In Montenegro, such tests are only allowed if serious genetic disorders are suspected and may only be done at the Clinical Centre in Podgorica, which is why many women travel to Belgrade to have the tests done.

The women who were interviewed for this article by BIRN and CIN-CG did not want to give their own names, or name their gynecologists, or the clinics in Belgrade where the doctors did the genetic tests.

An informal code of silence is upheld by the women, who do not want anyone to know what they did, and the doctors, who prefer their activities to remain unpublicised.

But despite this, there is no doubt that genetic tests are easily available.

When the author of this article, posing as a pregnant woman from Montenegro, called three private clinics in Belgrade and asked about taking a test to learn her baby’s sex, all invited her to “come on in, and everything will work out”.

As well as taking the CVS tests in Belgrade, some women are also resorting to the Nifty test, which allows them to learn their baby’s sex from a blood test.

However, the results of the Nifty test are only accurate if it is done at the 12th week of pregnancy – which is two weeks after the legal deadline for an abortion expires.

Some private gynecologists in Montenegro are ready to perform illegal abortions at this point, according to sources, some of whom wanted to remain anonymous.

The genetic tests to learn a baby’s sex may be illegal and pricey, but it appears that they are yielding results in terms of a higher birthrate of male children.

Over the past 20 years, 109 boys to every 100 girls have been born each year on average, according to the Statistics Institute of Montenegro, Monstat.

In 2010, 113 boys were born for every 100 girls. The natural proportion is closer to 102-103 boys per 100 girls.

According to UN Population Fund data from 2012, Montenegro is near the top of the list of countries with the sharpest imbalance between male and female newborns in the world. It shares this distinction with Albania, Azerbaijan and Armenia.

Montenegrin MPs have tried to deal with this problem by passing several laws to regulate the use of genetic science to detect a child’s sex, as well as limiting abortion.

A report entitled ‘Protect Girls from Sex-Selective Abortion’, by the American Population Research Institute, which covers the period from 2000 to 2014, estimates that 50 female babies are aborted for this reason each year in Montenegro. This figure comes from a comparison of the actual number of girls born with the expected number.

The exact number of sex-selective abortions in Montenegro remains unknown, however, and the informal code of silence means that there are no reports about women terminating pregnancies after getting the results of genetic tests.

In Podgorica and Belgrade, doctors collaborate

Amela had already given birth to two daughters when she decided to make sure that this time, she would be carrying a boy.

Before she got pregnant for the third time, she visited her gynecologist to agree what she should do.

“I already heard from the women around me that a bunch of them were going to Belgrade to get the CVS done. My doctor told me not to worry and to come back when I was pregnant and we would arrange everything,” she recalls.

The CVS test involves a chorion biopsy, during which a sample of the placenta is taken. Results are obtained in a few days, leaving women time to spare to have an abortion before the legal deadline expires.

Amela was eight weeks pregnant when her gynecologist in Montenegro scheduled the procedure at a private clinic in Belgrade.

“Many women I met in the [gynecologist’s] waiting room were there to get advice on how to get a son, and he was scheduling tests for them in Belgrade,” Amela says.

In Berane, in the north of Montenegro, Dr Svetlana Balac confirms that women often seek her advice about prodecures which will help them to “get a son” because they are considered less worthy if they have only girls.

Some face threats or punishment if they cannot produce a boy.

Balac recalls one woman from Rozaja whose husband told her that if she did not give him a son, he would divorce her.

She explains that when a woman comes to her clinic, she usually knows what procedure she is looking for.

“She more or less knows what she wants and the doctors are simply there to resolve some of her uncertainties,” she says.

“In that case, I can only [help] with advice, to explain where [to do it] it, how [to do] it,” she adds.

Dr Dusan Protic, who owns a private gynaecological practice in Belgrade, says that compared to other countries in the region, the majority of his clinic’s female patients come from Montenegro.

“Many women hide why they are coming. They are looking for a CVS but they always invent a story, such as there being some anomalies in the family. Mostly, when they hear [that the baby is a girl], they ask for an abortion,” Protic says.

“In the hospitals, when they want to abort, when they don’t like the sex [of the unborn child], they cite social and economic reasons,” he adds.

Protic insists that there is a risk of damaging the foetus if a CVS test is performed early, in the eighth or ninth week of pregnancy.

Meanwhile Amela says that she now regrets doing the test because her son had serious health problems after he was born, which she blames on the invasive procedure.

Medical ethics put to the test

Ivana, who lives in the Montenegrin capital Podgorica, also journeyed to Belgrade for a CVS test.

Now 45, she is the mother of two adult daughters. She says she underwent the CVS ten years ago, at an early stage of her pregnancy, because she feared that her baby might be born with a genetic disorder.

She says her gynecologist advised her to go to a clinic in Belgrade, “where they will quickly take care of everything, because the doctor from that hospital often comes to Podgorica”.

She remembers arriving in the waiting room of the clinic and finding it full of other women from Montenegro. She and her husband signed a waiver in case something unforeseen happened.

She also remembers the hook-shaped needle that the gynecologist inserted into her stomach next to her belly button.

“To this day, I shiver when I remember the sampling process and the ripping pain,” she said.

“I watched the entire procedure on a large screen. But what is engraved on my memory is the doctor saying with a laugh: ‘We know why you Montenegrin women come here.’”

She said the test showed she had an 87 per cent chance of her baby having a genetic anomaly. It was also a girl.

She had an abortion on returning to Podgorica.

None of the three private clinics in Belgrade contacted by BIRN and CIN CG for this article in June and September asked for referrals from doctors in Montenegro indicating suspicions of a genetic anomaly. No previous tests were deemed necessary before the clients arrived.

BIRN and CIN CG has not named these private clinics because it was not possible to prove that they did carry out tests to determine a baby’s sex.

Professor Olivera Miljanovic, director of the Centre for Medical Immunology at the Clinical Centre of Montenegro, says that genetic testing is a risky area that is open to abuse.

“Genetic research is used solely for medical purposes, when the genetic status of the baby must be determined to confirm the risk of a serious genetic illness. Everything else is abuse,” Miljanovic argues.

Pain-free test misses the deadline

Since 2014, parents in Montenegro have also been able to non-invasive prenatal tests to find out the sex of their babies.

In the 12th week of pregnancy, the foetus’s DNA can be analysed from the mother’s blood.

At least four laboratories and gynecologists’ offices in Montenegro offer such tests, the most popular being the Nifty test.

They send a sample of 10ml of blood to large worldwide-accredited laboratories for analysis. The In Vitro laboratory in Podgorica alone sends about 2,000 blood samples a year, while Bona-Lab Prima sends 700.

Laboratories in Montenegro offer two types of the Nifty test, which differ in terms of the number of parameters they analyse.

One checks for only three syndromes - Down’s, Edwards and Patau.

The more advanced ‘Plus’ version offers a wider analysis, including sex chromosomes, and is precise in determining the baby’s sex. The Nifty Plus test is also more expensive, costing 650 euros.

Bona-Lab Prima told BIRN and CIN CG that “99 per cent of women” using its services want the Nifty Plus.

The lab’s owner, Dragan Nikolic, says the tests were introduced in 2014 and enable mothers to learn whether their foetus is healthy, but are also used by women who are desperate to have a male child.

“We have had requests from women who have two or several daughters and who want a son - and they want to see what sex the baby is,” Nikolic says.

“Few women will say openly, ‘I’d like a boy or a girl.’ It’s up to you, when you ask them how many children they have, to deduce that they most probably want a boy,” he adds.

Authorities powerless to stop selective abortions

No cases of selective abortions have been proven in Montenegro, although the phenomenon clearly exists.

Since they often learn the sex of their children through genetic testing early on, women can decide to abort the pregnancy if they are carrying a girl, either legally or illegally.

Up to the tenth week, women are not required to state their reasons for wanting an abortion.

That means the number of selective abortions remains hidden in broader data on the total number of abortions recorded by the Public Health Institute of Montenegro.

The law also allows a woman to have an abortion up to the 20th week if she faces the risk of “personal or family hardship during pregnancy or after giving birth”.

However, this needs to be approved by a panel of doctors or special ethics committee.

Visnja Orban, deputy director of the Ministry of Health’s Inspection Administration, says that some women mislead the authorities in order to get a termination approved.

“Patients do the tests, and see that they don’t like the sex and then file a legal request [to abort],” Orban says.

“But to protect themselves … the patients write that they cannot [give birth] because of their social status, or something else, while they are really doing this because of the [child’s] sex,” she adds.

If they want to avoid detailed checks and tests, women can seek illegal abortions from private gynecologists who do not have permits for such procedures, but will keep it a secret.

Montenegro’s Ministry of Health permits only the Clinical Centre of Montenegro, state hospitals in most municipalities and one private clinic, Codra in Podgorica, to carry out abortions.

But two private gynecologists’ offices in Podgorica, contacted in September by the author of this article posing as a pregnant woman, said they could do an abortion, although they are not on the list of offices licensed by the Ministry of Health.

In one of those offices, the author was asked how far along the pregnancy was. When she said that the pregnancy was in week ten, the office said: “Just come in, we will agree on everything.”

Ivana from Podgorica, who took a CVS test in Belgrade and subsequently had a termination, says that she took a friend who was five months’ pregnant to a private clinic in Podgorica for an abortion.

“The price is known. For each extra month [beyond the legal deadline], you pay an additional 100 euros,” she says.

According to the Public Health Institute, the number of legal abortions rose from 1,141 in 2013 to 1,582 in 2015.

Gynecologist Svetlana Balac says she has no doubt that a large number of illegal abortions take place in private gynecologists’ offices.

“If you look at the official statistics, the number of terminated pregnancies is so low that it is shameful to refer to this as data,” she says.

Montenegrin law envisages fines ranging from 500 to 2,000 euros for terminating a pregnancy because of the baby’s sex or for performing genetic testing for sex selection purposes for non-medical reasons.

But Orban says that in the past two years, not one doctor has paid this fine. She says she does not have data for the years before that.

In 2013, after 113 boys were born for every 100 girls that year in Montenegro, the Council of Europe warned the Podgorica authorities to pay more attention to the situation, bearing in mind that Montenegro has signed the Convention on Human Rights and Biomedicine, which aims to prevent the misuse of medical techniques.

Montenegro’s Ministry of Health could offer no explanation for the discrepancy in the number of boys and girls being born, however.

“We do not have any reports of confirmed, established or indicated abuse with reference to some concrete person or concrete health institution,” says Slavojka Sukovic, head of the Directorate for Harmonisation of Regulations and International Cooperation at the ministry.

“Suspicion is not proof,” she adds.

Health inspectors say they are powerless to intervene because they can only do so if a patient files a report, which none of them ever does.

However, based on the suspicions that have been raised, the ministry’s inspectorate has said it will intensify checks on gynecologists’ offices.

In the meantime, a combination of patriarchal tradition and modern medicine seems to be having a damaging impact on Montenegro - the number of women of reproductive age in the country is falling.

According to Professor Miljanovic, the least populated state in the Balkans now has 3,000 fewer women of reproductive age than should be expected.

Only sons count

Asked how many children they have, older men in socially conservative northern Montenegro still often only talk about their sons. Daughters are not taken into account.
Ranka Bozovic, a psychologist, explains that in Montenegro, the birth of a male child was traditionally a cause for celebration.

This is because a son is an heir who will extend the life of the family name, protect the home and defend the country in times of war.

“A husband certainly expects a son and when a woman does not give birth to a male child, she is less worthy, and so, in time, he may start to belittle, even torture her,” Bozovic says.

She herself witnessed the post-birth trauma of a woman with whom she shared a room who had just given birth to a daughter.

“She did not want to breastfeed her, though the baby was lying by her feet, because she was… her fourth girl.”

What the law says

Montenegro’s Law on Protection of Genetic Information says genetic testing of a foetus may be done for medical reasons but only on the advice of a doctor from a specialised genetics clinic.

The law governing the treatment of infertility prohibits selecting the sex of the fertilising cells and says the selection must be random.

A third law prescribes when a pregnancy may be terminated for non-medical and medical reasons.

An abortion may be done up to the tenth week of pregnancy on the request of the pregnant woman and with the approval of a gynaecology and obstetrics specialist.

Abortion remains possible up the 20th week based on an opinion of a special committee of a health institution.

Termination may be approved also if this is to prevent adverse effects on the life and health of the woman, or to prevent the birth of a child with psychological and physical deficiencies.

It may also take place if conception is the result of a criminal act, or if the woman will face particular socio-economic and family hardship after giving birth.

Between the 20th and 32nd weeks, termination is allowed only based on medical indications and with the approval of the Ethics Committee of the Clinical Centre of Montenegro.

An abortion cannot be done in any circumstances after the 32nd week of pregnancy.

Protekle nedjelje potpisan je ugovor za projekat izgradnje Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) u Podgorici. Projekat koji je već kršten kao opštinski posao vijeka, koštaće 50 miliona eura. Ugovore o kreditu sa Njemačkom bankom za obnovu i razvoj od 35 miliona eura i donaciju EU od 10 miliona, potpisali su sa sa crnogorske strane ministar finansija Darko Radunović, ministar održivog razvoja i turizma Pavle Radulović, gradonačelnik Podgorice Slavoljub Stijepović i direktor Vodovoda Vladan Vučeljić.

Takođe prošle nedjelje mještani Botuna, sela u čijoj blizini je predviđena izgradnja kolektora, formirali su Odbor za zaštitu životne sredine. Oni već duže od deceniju protestuju protiv namjere Glavnog grada da u njihovoj neposrednoj blizini grade PPOV.

Peticije, protesti, upozorenja, do sada,  nijesu pomogli. Iz Glavnog grada nikako da im otklone sumnje u to da će kolektor dodatno pogoršati životnu sredinu u kojoj žive. A njihovo iskustvo sa KAP-om, koji je tik pored ovog naselja,  je ono što ih opominje.

,,Očigledno da život na ovom lokalitetu nema nikakvu perspektivu’’, zaključak je Centra za ekotoksikološka ispitivanja iz 2004. o kvalitetu zemljišta u Botunu. Od tada se situacija dodatno pogoršala.

Mještani Botuna, sagovornici Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), kažu da su svjesni da je Podgorici neophodan kolektor i da nijesu protiv napretka grada, ali da apeluju na nadležne da se on ne gradi u blizini njihovog naselja već da se nađe neka druga lokacija.

Postojeći kolektor, kod Krivog mosta, sagrađen je 1978. godine, sa kapacitetom za 55 hiljada stanovnika, a sada prečišćava vodu za duplo više stanovnika, preko 100.000. Novo postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda projektovano je za 275.000 stanovnika, što bi trebalo da zadovolji potrebe glavnog grada u narednih 30 godina.

Iz preduzeća Vodovod i kanalizacija za CIN-CG su kazali da im nije potrebna saglasnost građana Botuna za planiranu izgradnju. Objašnjavaju da je lokacija potvrđena planskim dokumentima PUP-om iz 2013.  i DUP-om iz 2008. godine. Navode za naše istraživanje i da se ova lokacija: ,,nalazi  na najnižoj visinskoj tački na kojoj se može izgraditi cjelokupan sistem, što znači da će se sve komunalne otpadne vode glavnog grada na postrojenje dovoditi gravitaciono; ispuštene prečišćene vode će ići gravitaciono u recipijent tj, rijeku Moraču, kanalom ne dužim od 200 m; novo postrojenje u bilo kakvim hidrološkim uslovima ne može biti poplavljeno''.

Međutim, tokom prošle i ove godine mašinski inženjer Milorad Micko Vukotić više puta je u javnosti iznosio tezu po kojoj je isplativije kolektor izgraditi pored postojećeg na Kruševcu, za znatno manje pare.

Vukotić za CING-CG kaže da je ,,potpisima  na kredit od  35  miliona,  Podgorica legalizovala  zagađivanje  Zetske ravnice, preko rijeke  Morače, Skadarskog jezera, Bojane, izvorišta Bolje sestre, za narednih četiri do pet godina, koliko je potrebno za izgradnju, a možda i više''.

Objašnjava da bi se ovaj ,,ekološki požar” mogao  ugasiti  za 12 mjeseci,  izgradnjom još jednog uređaja, pored postojećeg, kapaciteta 75.000 ekvivalent stanovnika. ,,Za ovaj uređaj, Podgorica je dobila namjenskih  devet miliona  eura  bespovratnih sredstava od EU. To je dovoljno za izgradnju  uređaja pored sadašnjeg kolektora, koji bi prečišćavao sve otpadne vode koje sada prispijevaju i ulaze u Moraču neprečišćene''.

Kao jedan od razloga što opšinski planeri hoće da po svaku cijenu grade  kolektor u Botun, Vukotić navodi interese građevinskog lobija. Na atraktivnoj obali

Morače, gdje je sada kolektor, predviđena je izgradnja osam zgrada (vidi boks).

I Demokrate su još prošle godine javno uputile pismo gradonačelniku i pitali ga koji ga argumenti navode da favorizuje izgradnju kolektora u Botunu,  koji je više desetina miliona skuplji od onog na postojećoj lokaciji.

Iz Vodovoda za CIN-CG odgovorili su da ,,U javnosti, posebno stručnoj, nema nikakve dileme oko odabrane lokacije, osim plasiranja teza od strane pojedinih nekompetentnih ljudi iz ove oblasti koji saopštavaju notorne gluposti da je izgradnja novog postrojenja isplativija na već postojećoj lokaciji''.

Oni tvrde da gradnja kolektora na postojećoj lokaciji nije moguća, zbog otežanog gravitacionog prihvata otpadnih voda iz pojedinih djelova grada. Navode iz Vodovoda i da na postojećoj lokaciji nema dovoljno prostora za izgradnju kolektora koji bi opsluživao 275.000 stanovnika. Objašnjavaju da je kod Botuna predviđen puni tretman prečišćavanja otpadnih voda, kanalizacionog mulja i ostatka  mulja kroz proces insineracije (spaljivanja).

Spaljivanje je baš ono što plaši mještane Botuna. Oni strahuju da će spaljivanje mulja u blizini njihovog naselja dodatno ugroziti ionako zatrovanu životnu sredinu. Ističu da iz Glavnog grada, za sve ove godine, nijesu otklonili njihove sumnje. Čak su, ističu, godinama od njih tajili da će kolektor imati i spalionicu.

,,Po našoj procjeni postoje brojni razlozi za zabrinutost građana Botuna od posljedica koje sa sobom nosi izgradnja PPOV'', kaže za CIN-CG Zdenka Popović, potpredsjednica Demokrata i odbornica u SO Glavnog grada. Ona se slaže da će sistem PPOV značajno poboljšati kvalitet vode, ali ono što je za brigu su nus proizvodi takvog procesa. ,,Ono što posebno brine građane Botuna je hazardni otpad štetan po zdravlje ljudi koji bi se zbog malih količina deponovao na lice mjesta i jednom godišnje izvozio u neku od zapadnih zemalja'', navodi Popović.

U Vodovodu tvrde da imaju rješenje za opasni otpad koji će nastajati u procesu spaljivanja mulja: ,,Ukupna količina hazardnog otpada koja će se stvarati na filterima insineratora u vidu prašine će se izvoziti u Njemačku, obzirom da u Crnoj Gori ne postoji deponija hazardnog otpada’’. Napominju da se radi o malim količinama ovog otpada na godišnjem nivou. ,,Takođe, u procesu sagorijevanja postojaće izduvni gasovi koji će se kretati u strogim granicama koje propisuje Evropska unija'', naglašavaju iz Vodovoda.

Demokrate ističu da je zamjerka naučnih krugova da je u ,,cijelom procesu trebalo koristiti zakon, znanje i nove tehnologije. Ovo što danas imamo po kazivanju profesora Mihaila Burića je 'tumaranje pojedinih eksperata, lokalnih zajednica i nadležnih organa a što nas je dovelo u ovakvu situaciju".

Vukotić ukazuje da nove tehnologije predviđaju za tretman mulja biohemijski postupak (digestiju), bez neprijatnih mirisa. Te da se u Njemačkoj koristi  tehnologija koja je samoodrživa, jer  fekalni  mulj tretira  kao  sirovinu, od koje se proizvodi: električna energija, topla voda, organsko đubrivo i brikete.

,,EU zabranjuje spalionice, koje je projektovao Vaš konsultant, jer Vaša     tehnologija  proizvodi hazardni otpad, što je dr Petar Živković saopštio na prezentaciji. Tom prilikom nije pokazao  ekološku  saglasnost  za  primjenu ove tehnologije'', upozorava Vukotić nadležne u Vodovodu.

Bazeni crvenog mulja, kade za piralen i teške metale, kaustična soda, silosi glinice, fabrika za preradu šljunka, sve se to nalazi u blizini Botuna. Kolektor bi bio kap koja preliva čašu, kažu mještani Botuna. Najavljuju da će se za svoje pravo da žive u zdravoj životnoj sredini boriti svim demokratskim sredstvima. Ako izgube tu bitku, mnogi najavljuju da im jedino preostaje da se isele iz Botuna, uz tužbu protiv države zbog decenijskog trovanja.

Morače, gdje je sada kolektor, predviđena je izgradnja osam zgrada (vidi boks).

I Demokrate su još prošle godine javno uputile pismo gradonačelniku i pitali ga koji ga argumenti navode da favorizuje izgradnju kolektora u Botunu,  koji je više desetina miliona skuplji od onog na postojećoj lokaciji.

Iz Vodovoda za CIN-CG odgovorili su da ,,U javnosti, posebno stručnoj, nema nikakve dileme oko odabrane lokacije, osim plasiranja teza od strane pojedinih nekompetentnih ljudi iz ove oblasti koji saopštavaju notorne gluposti da je izgradnja novog postrojenja isplativija na već postojećoj lokaciji''.

Oni tvrde da gradnja kolektora na postojećoj lokaciji nije moguća, zbog otežanog gravitacionog prihvata otpadnih voda iz pojedinih djelova grada. Navode iz Vodovoda i da na postojećoj lokaciji nema dovoljno prostora za izgradnju kolektora koji bi opsluživao 275.000 stanovnika. Objašnjavaju da je kod Botuna predviđen puni tretman prečišćavanja otpadnih voda, kanalizacionog mulja i ostatka  mulja kroz proces insineracije (spaljivanja).

Spaljivanje je baš ono što plaši mještane Botuna. Oni strahuju da će spaljivanje mulja u blizini njihovog naselja dodatno ugroziti ionako zatrovanu životnu sredinu. Ističu da iz Glavnog grada, za sve ove godine, nijesu otklonili njihove sumnje. Čak su, ističu, godinama od njih tajili da će kolektor imati i spalionicu.

,,Po našoj procjeni postoje brojni razlozi za zabrinutost građana Botuna od posljedica koje sa sobom nosi izgradnja PPOV'', kaže za CIN-CG Zdenka Popović, potpredsjednica Demokrata i odbornica u SO Glavnog grada. Ona se slaže da će sistem PPOV značajno poboljšati kvalitet vode, ali ono što je za brigu su nus proizvodi takvog procesa. ,,Ono što posebno brine građane Botuna je hazardni otpad štetan po zdravlje ljudi koji bi se zbog malih količina deponovao na lice mjesta i jednom godišnje izvozio u neku od zapadnih zemalja'', navodi Popović.

U Vodovodu tvrde da imaju rješenje za opasni otpad koji će nastajati u procesu spaljivanja mulja: ,,Ukupna količina hazardnog otpada koja će se stvarati na filterima insineratora u vidu prašine će se izvoziti u Njemačku, obzirom da u Crnoj Gori ne postoji deponija hazardnog otpada’’. Napominju da se radi o malim količinama ovog otpada na godišnjem nivou. ,,Takođe, u procesu sagorijevanja postojaće izduvni gasovi koji će se kretati u strogim granicama koje propisuje Evropska unija'', naglašavaju iz Vodovoda.

Demokrate ističu da je zamjerka naučnih krugova da je u ,,cijelom procesu trebalo koristiti zakon, znanje i nove tehnologije. Ovo što danas imamo po kazivanju profesora Mihaila Burića je 'tumaranje pojedinih eksperata, lokalnih zajednica i nadležnih organa a što nas je dovelo u ovakvu situaciju".

Vukotić ukazuje da nove tehnologije predviđaju za tretman mulja biohemijski postupak (digestiju), bez neprijatnih mirisa. Te da se u Njemačkoj koristi  tehnologija koja je samoodrživa, jer  fekalni  mulj tretira  kao  sirovinu, od koje se proizvodi: električna energija, topla voda, organsko đubrivo i brikete.

,,EU zabranjuje spalionice, koje je projektovao Vaš konsultant, jer Vaša     tehnologija  proizvodi hazardni otpad, što je dr Petar Živković saopštio na prezentaciji. Tom prilikom nije pokazao  ekološku  saglasnost  za  primjenu ove tehnologije'', upozorava Vukotić nadležne u Vodovodu.

Bazeni crvenog mulja, kade za piralen i teške metale, kaustična soda, silosi glinice, fabrika za preradu šljunka, sve se to nalazi u blizini Botuna. Kolektor bi bio kap koja preliva čašu, kažu mještani Botuna. Najavljuju da će se za svoje pravo da žive u zdravoj životnoj sredini boriti svim demokratskim sredstvima. Ako izgube tu bitku, mnogi najavljuju da im jedino preostaje da se isele iz Botuna, uz tužbu protiv države zbog decenijskog trovanja.

Završavaju posao bez studije

Da je potpisivanja ugovora o obezbjeđenju sredstava za izgradnju PPOV samo još jedna predizborna predstava strahuje Zdenka Popović.

Nakon što su iz Vodovoda i Glavnog grada izjavili da je studija koja se odnosi na PPOV Podgorice završena u decembru 2016, Demokrate su u aprilu ove godine tražile da im se dostavi primjerak te studije. Iz Vodovoda im je odgovoreno da je na studiju iz 2016. ,,reviziona komisija krajem januara 2017. obrađivačima uputila određene prigovore što znači da studija nema svoju konačnu verziju''.

,,Dakle, prema informacijama odgovornih iz Vodovoda cio posao je u završnoj fazi i punom zamahu, iako studija još uvijek nema svoju konačnu verziju, pa zato i nije javno prezentovana'', zaključuje Popovićeva.

Sve za građevinski lobi

,,Od kada je  građevinskom lobiju, 2013, zapala za oko lokacija na kojoj se sada nalazi uređaj  za prečišćavanje  otpadnih voda, vlasti Podgorice su promijenile urbanistički plan. Ta lokacija, na  68.440 m² državne zemlje, je prvobitno bila namijenjena za izgradnju još jednog uređaja za prečišćavanje otpadnih voda'', kaže Milorad Vukotić.

Aktuelna vlast je usvojila novi plan sa deset stambenih zgrada sa osam i više etaža i još puno zgrada manje spratnosti. Ukupno: 58.646  m² stambenog prostora  ili  775 stanova, i  18.000 m² poslovnog prostora.

,,Nadam se da je sada građanima Zete jasno, da su kolateralna šteta  Mugoše, Vučelića, odbornika iz Zete i građevinskog lobija, koji su im ugrozili zdravlje i egzistenciju'', naglašava Vukotić.

Predrag NIKOLIĆ

ZAPOSLENI U INSTITUCIJI OMBUDSMANA ŽALIO SE NA MOBING

Perović tvrdi da nije zlostavljala Radovića

Savjetnik  Ombudsmana Dragan Radović žalio se na zlostavljanje u toj instituciji, optuživši zamjenicu Zaštitnika ljudskih prava i sloboda Zdenku Perović da nad njim vrši mobing.
Prema informacijama Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), Perović je podnio zahtjev za zaštitu od zlostavljanja i postupak u instituciji Ombudsmana je u toku. On nije želio da komentariše ovaj slučaj i objasni javnosti zašto se nadležnima žalio na mobing.
Međutim, zamjenica Ombudsmana Zdenka Perović u razgovoru za CIN-CG kazala je da nema govora o mobingu, potvrdivši da je kolega, shodno Zakonu o zabrani zlostavljanja na radu,  podnio zahtjev za zaštitu.

“Ništa što je naveo Radović nije tačno. Nema nikakvog govora o mobingu. Više od godinu dana imam samo pisanu komunikaciju sa njim- zbog njegovog ponašanja odlučila sam da situaciju stavim pod kontrolu”, kazala je Perović.
Ona je istakla da ne želi ništa ružno da kaže o Radoviću, dodavši da se zaposleni u instituciji Ombusmana bave plemenitom profesijom i da je spremna da podnese više nego običan građanin.
“Žalosno je kad se bavite ovakvim poslom i zaštitom ljudskih prava da doživite tako nešto”, rekla je Perović naglasivši da je postupak mirenja u toku.
Perović je istakla i da zahtijevanje tačnog i kvalitetnog ispunjavanja obaveza nije mobing. Ona je poručila da je, uprkos uvredama, spremna da u interesu institucije podrži Perovićeve predloge na koje je ukazao, ako budu osnovani.
Ombudsman Šućko Baković prije dva dana odgovorio da je postupak u toku i da ne mogu da saopšte više informacija o tome na šta se Radović žalio.
“Zaštitniku ljudskih prava i sloboda Crne Gore zahtjev za zaštitu od navodnog mobinga podnio je savjetnik Dragan Radović. Zaštitnik je, shodno obavezi koju ima kao starješina organa u tom slučaju, zahtjev proslijedio posredniku za zaštitu od mobinga koji je određen u skladu sa članom 9 stav 1 Zakona o zabrani od zlostavljanja na radu”, piše u odgovoru Bakovića.

Radović u instituciji Zaštitnika pokriva mjesto savjetnika, dok je Perovićeva zamjenica Ombudsmana i pokriva poslove nacionalnog preventivnog mehanizma, zaštitu od torture i pravo na suđenje u razumnom roku

.
Iako nezvanični izvori tvrde da je i savjetnica Jelena Nedović podnijela tužbu za mobing protiv Perovićeve, ona je to demantovala.
“Ne znam zašto me ljudi vežu za taj slučaj”, kazala je Nedović. Ona je naglasila da nije pokretala nikakve zahtjeve ni tužbe, te da glasine da je i ona pokrenula postupak nijesu tačne.

Ana KOMATINA