Bez tretmana za seksualnu disfunkciju kod žena: Bol o kojem se ćuti

Iako se procjenjuje da se gotovo polovina žena suoči sa nekim oblikom seksualne disfunkcije, u Crnoj Gori one se rijeko obraćaju ljekarima, a istraživanje CIN CG pokazuje da im crnogorski javni zdravstveni sistem ne ne nudi gotovo nikakvu pomoć. Terapije koje su rutinski prepisuju ženama u Evropskoj uniji, u Crnoj Gori su dostupne mahom samo kod privatnika, ginekologa sa ekspertizom u endokrinologiji ima svega nekoliko, a psihoterapeuta od pomoći žene mogu da nađu samo ako im se „posreći“.

Đurđa Radulović 

„Rečeno mi je da samo treba da se opustim.“

,,Ljekari ne razumiju žene koje imaju problema sa seksualnim odnosima. Fokus im je samo na reprodukciji i fizičkom zdravlju.“

,,Imala sam utisak da se moj problem ne smatra medicinski relevantnim.“

Ovako su neke od žena, koje su popunile anonimni upitnik Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) u vezi sa seksualnim zdravljem žena u Crnoj Gori, prepričale odgovore koje su dobile od ljekara kada su se požalile na bolne seksualne odnose.

Na upitnik je odgovorilo 90 žena koje su navele da su se tokom života suočile sa nekom formom seksualne disfunkcije – više od trećine, njih 32, navele su da su osećale ili i dalje osećaju bol tokom seksualnog odnosa, gotovo isti broj žena je rekao da se suočio sa nemogućnošću postizanja orgazma, 51 sa nedostatkom seksualne želje, a 24 sa suvoćom vagine.

Istraživanje CIN-CG-a pokazuje da većina žena u Crnoj Gori koje se suoče sa nekom vrstom seksualne disfunkcije vjeruje da neće dobiti pomoć, mnoge je ni ne traže, a i kad se obrate ljekaru, rijetko se dešava da njihov problem u potpunosti bude riješen. Od oko 50 žena koje su rekle da su razgovarale sa ginekologom, endokrinologom ili psihoterapeutom, samo 10 je navelo da je njihov problem u potpunosti riješen.

Ljekarke koje su govorile za CIN-CG kažu da u Crnoj Gori nema dovoljno stručnjaka sa ekspertizom za liječenje seksualne disfunkcije – bilo da su u pitanju ginekološki, hormonski ili neurološki problemi, a terapije koje se u nekim zemljama Evropske unije standardno primenjuju, u Crnoj Gori su dostupne uglavnom samo kod privatnika.

Najmanje 40 odsto  žena reproduktivne dobi doživi neki vid seksualne disfunkcije, dok se taj procenat penje na dvije trećine žena koje su u postmenopauzi, pokazuju procjene Američkog udruženja akušera i ginekologa. Podaci ovog udruženja pokazuju i da će tri od četiri žene makar jednom u toku života iskusiti bol prilikom seksualnog odnosa. Najmanje sedam odsto žena godišnje doživi problem sa bolnim seksualnim odnosima koji traje duže od tri mjeseca.

Istraživanja pokazuju da je u prosjeku potrebno oko sedam godina da bi se dobila prava dijagnoza kada je u pitanju vaginalna bol, a pogrešne dijagnoze su veoma česte. 

Aleksandra Vuksanović Božarić, ginekološkinja i profesorica na Medicinskom fakultetu, smatra da bi žene koje imaju seksualnu disfunkciju ili bolne odnose trebalo da dobije adekvatnu dijagnostiku i po potrebi budu upućene ginekologu, fizioterapeutu specijalizovanom za karlično dno, psihologu, psihoterapeutu, urologu ili drugom odgovarajućem specijalisti o trošku države.  

„Seksualne disfunkcije kod žena predstavljaju kompleksan zdravstveni problem. Pomoć mora sistemski postati dostupna svim pacijentkinjama u okviru javnog zdravstvenog sistema“, kaže Vuksanović Božarić. 

Žene smatraju da Crna Gora ne nudi pomoć 

,,Moj prvi seksualni odnos sa 19 godina je bio strašno bolan“, kaže sagovornica CIN-CG, koja je popunila anonimni upitnik u vezi sa seksualnim zdravljem žena u Crnoj Gori. 

Mislila je da je bol prilikom prvog seksualnog odnosa normalna pojava, pa je prećutala. Međutim, svaki sledeći odnos sa njenim tadašnjim partnerom bio je nepodnošljivo bolan.

Kaže da ju je bilo stid da potraži pomoć, a nije vjerovala ni da bi mogla naići na nekog ko bi joj pomogao u Crnoj Gori. Takođe, smatrala je da bi pružanje pomoći bilo skupo. I danas pati od ovog problema.  

Četvrtina od 90 žena koje su podelila svoja iskustva sa CIN-CG, navodi da ih je bilo stid da traže pomoć, mnoge su rekle da se nikome nisu obratile jer su vjerovale da su seksualni bol i nezadovoljstvo normalni dio života žena, oko 15 njih nijesu znale kome da se obrate, a gotovo isto toliko je reklo da nisu vjerovale da bi u okviru crnogorskog sistema mogle dobiti pomoć. Mnoge su navele da pomoć nisu tražile i iz finansijskih razloga.   

Iz najveće zdravstvene ustanove u Crnoj Gori, Kliničko- bolničkog centra Crne Gore (KCCG) kažu da se žene rijetko obraćaju ljekarima zbog ovih vrsta problema. 

Crnogorske institucije koje je CIN-CG kontaktirao ne vode evidenciju o ovim stanjima. Iz Instituta za javno zdravlje Crne Gore (IZJCG) kažu za CIN-CG da se podaci o oboljenjima kojima ovaj Institut raspolaže odnose na šire grupe oboljenja. „Podaci o boli i drugim stanjima polnih organa žene nijesu uključeni u redovno izvještavanje IZJCG-a“, navode u Institutu. 

Nijedna od lokalnih ginekoloških ambulanti u okviru javnog zdravstvenog sistema nije odgovorila na zahtjev za komentar, osim doma zdravlja u Herceg Novom, iz kog su saopštili da se, prema procjenama njihovih ginekologa, oko 15–20 odsto pacijentkinja Službe za zdravstvenu zaštitu žena javlja sa simptomima koji mogu dovesti do saeksualne disfunkcije.

,,Većina tih tegoba je ili infektivnog porjekla ili  simptomi koji se javljaju u sklopu menopauzalne tranzicije. Sporadični su slučajevi koji dođu sa navedenim tegobama i kao uzrok se dijagnostikuju premaligne i maligne lezije genitalnog trakta. Jako rijetko uzroci navedenih tegoba budu urodjene anomalije’’, kažu iz ovog doma zdravlja.  Kako ističu, infektivna terapija je dostupna u oblasti javnog zdravstva ali ,,većinu preparata za pacijentkinje u menopauzi, pacijentkinje moraju da kupuju’’.  

Gotovo polovina žena koje su odgovorile na upitnik, smatra da  zdravstveni sistem u Crnoj Gori ne nudi rješenja na seksualne disfunkcije i probleme žena.

Vuksanović Božarić ističe da u Crnoj Gori treba dodatno raditi upravo na edukaciji zdravstvenih radnika za rano prepoznavanje seksualnih disfunkcija, kao i na razvoju i dostupnosti terapija i bližoj saradnji ginekologa, fizioterapeuta, psihologa/psihoterapeuta, i drugih stručnjaka. 

„Potrebno je utvrditi uzrok bola, jer on može biti posljedica različitih stanja. Kada govorimo o seksualnim disfunkcijama kod žena i bolnim seksualnim odnosima, važno je naglasiti da se ne radi o jednom problemu, niti o jedinstvenoj terapiji. Uzroci mogu biti različiti – ginekološki, hormonski, infektivni, urološki, mišićno-koštani, neurološki i psihološki – pa liječenje treba da bude individualizovano i, kada je potrebno, multidisciplinarno“, objašnjava ona.

Ona dodaje da je važno naglasiti da postojanje pojedinačnih stručnjaka ili privatnih ustanova koje pružaju određenu uslugu ne znači automatski da postoji organizovan i svima dostupan model zbrinjavanja žena sa seksualnim disfunkcijama i hroničnim bolom.

Populacioni fond Ujedinjenih nacija (UNFPA) zajedno sa zdravstvenim stručnjacima iz zemalja Zapadnog Balkana je 2024. godine kao jedan od zajedničkih izazova regiona naveo ograničenu edukaciju o seksualnom i reproduktivnom zdravlju, nedovoljnu dostupnost informacija i savetovanja, kao i finansijske i druge prepreke pristupu zdravstvenim uslugama.

Manjak stručnjaka i nedostupne terapije

Fizikalna terapija karličnog dna- jedna od rasprostranjenijih terapija koja značajno poboljšava kvalitet života žena koje imaju bolne seksualne odnose – u Crnoj Gori je „još uvijek u početnoj fazi razvoja i nije dostupna u okviru javnog zdravstvenog sistema“, navode iz Komore fizioterapeuta Crne Gore. 

„Imajući u vidu značaj terapije karličnog dna u liječenju urinarne inkontinencije, bolnih seksualnih odnosa, postporođajne rehabilitacije, kao i tegoba povezanih s menopauzom, postoji potreba za njenim većim razvojem i dostupnošću u okviru zdravstvenog sistema’’ , ističu iz Komore.

Oni dodaju da je tokom 2026. održana prva edukacija iz terapije karličnog dna u organizaciji NVO Sportska fizioterapija, što je značajano, jer kako navode, u Crnoj Gori do sada nije postojao formalni program edukacije iz ove oblasti. 

Nevena Miletić Đurić, fizioterapeutkinja sa ekspertizom karličnog dna iz Beograda, objašnjava da fizikalna terapija karličnog dna može biti ključna u periodima života kada dolazi do velikih hormonskih i fizioloških promena, kao što su trudnoća, period nakon porođaja i menopauza.

„Razlog nije samo u promjeni hormonskog statusa, već i u tome što se zajedno sa tim promjenama mjenjaju tkiva, mišići, nervni sistem i način na koji karlično dno funkcioniše. Kod nekih žena to može doprinijeti pojavi urinarne ili fekalne inkontinencije, osjećaja pritiska ili spuštanja organa, bola u karlici, bola pri seksualnom odnosu ili drugih funkcionalnih problema“, kaže Miletić Đurić za CIN-CG.

Ova terapija se godinama uspešno primenjuje i kod liječenja vaginizma, odnosno nesvjesnog grča mišića zbog kog je seksualni odnos izrazito bolan, kao i hroničnog bola vulve, odnosno vulvodinije, dispareunije, odnosno bolnih seksualni odnosa bez jasnog uzroka, kao i poremećaja tonusa mišića karličnog dna.

U brojnim evropskim zemalja ova vrsta terapije je dostupna pacijentkinjama javnog zdravstvenog sistema.

,,Francuska je vjerovatno najbolji primer. Postporođajna rehabilitacija karličnog dna može biti propisana nakon porođaja i pokrivena je 100 odsto kroz javno zdravstveno osiguranje. Prema analizi francuskog nacionalnog zdravstvenog registra gotovo 639.000 žena je koristilo rehabilitaciju karličnog dna tokom 2022. godine“, objašnjava Miletić Đurić.

U Velikoj Britaniji je to prva linija liječenja u postnatalnoj zdravstvenoj zaštiti, problema sa prolapsom, bolom u karlici i seksualnih disfunkcija. 

Njom se jačaju, ali i opuštaju mišići, u zavisnosti od individualnih potreba pacijentkinja, te je ovu vrstu terapije neophodno raditi isključivo uz pomoć eksperta, kaže Miletić Đurić. 

Ona objašnjava da se rezultati ove terapija procjenjuju nakon šest do 12 nedjelja, kada bi u trebalo da se pokaže da li postoji jasan trend poboljšanja.  „Kod nekih problema prvi pomaci mogu biti vidljivi i ranije - na primjer smanjenje bola, bolja kontrola ili sposobnost opuštanja karličnog dna - dok se promene u seksualnoj funkciji mogu razvijati sporije“, navodi Miletić Đurić.

Ona ističe važnost dostupnosti ove terapije u okviru javnog, a ne samo privatnog zdravstva. 

„Da bi bila dostupna, potrebno je da postoji i dovoljan broj kvalitetno obučenih stručnjaka, kao i jasan put kojim će žena doći do odgovarajuće procjene stanja i terapije. Vidim veliki prostor za unapređenje zdravstvenog sistema, kroz bolju edukaciju žena, ali i zdravstvenih radnika, veću prepoznatljivost problema karličnog dna i bolju saradnju između ginekologa, fizioterapeuta, psihologa i drugih stručnjaka kada je to potrebno“, smatra Miletić Đurić.

U Crnoj Gori, kažu stručnjaci, nema ni seksologa, odnosno psihoterapeuta koji se bave psihički aspektom seksualnih problema.  „Seksualni problemi su tabu tema u Crnoj Gori, a specijalizacija iz seksologije nije dostupna u Crnoj Gori, a naročito ne postoji tako nešto u okviru javnog zdravstva“, objašnjava psihoterapeutkinja Adriana Pejaković. 

Pejaković ističe da se  žene koje dolaze kod nje sa ovom vrstom problema žale da nemaju vidljivu dostupnu pomoć, i primorane su da idu od terapeuta do terapeuta, te da pomoć dobiju ukoliko se „posreći“ da nađu odgovarajućeg terapeuta.

,,Na nivou sistema postoje savjetovališta za reproduktivno zdravlje žena, ali kroz svoj rad primjećujem da nema multidisciplinarnog pristupa za probleme kao što su nedostatak zadovoljstva u seksualnim odnosima, bolni odnosi, anorgazmija… A u okviru psihoterapeutske prakse koja je mahom privatna, nema razvijene prakse za seksualne probleme sa psihogenom osnovom“, navodi ona. 

Fale ginekolozi sa ekspertizom za hormone

Oko 20 žena koje su odgovorile na upitnik CIN-CG, kazalo je da je problem njihove disfunkcije bio vezan za hormonske promjene koje dolaze sa godinama, a samo četiri su navele da je njihov problem u potpunosti riješen, nakon što su potražile lekarsku pomoć.

„Mislim da su seksualna iskustva starijih žena na neki način stigmatizovana, društvo ih smatra smiješnim, tako da one normalizuju da su kao žene bezvrijedne i odbačene“, navodi 70-godišnja ispitanica koja se nosi sa hroničnim problemima kao što su suvoća vagine i nedostatak seksualne želje.

Iako kaže da dijelom prihvata i starenje kao razlog, smatra da crnogorski sistem ne nudi dovoljno pomoći ženama sa ovim problemima. 

I druge ispitanice smatraju da se u crnogorskom zdravstvenom sistemu ne posvećuje dovoljno pažnja izazovima koje nose perimenopauza i menopauza. 

„Manje znanja o perimenopauzi od mene, doživljaj da to tako mora i da ne treba raditi ništa povodom hormonskog deficita“, navodi jedna od ispitanica svoje iskustvo sa ginekologom. 

Ginekološkinja i endokrinološkinja KCCG-a, Marija Đurović, kaže za CIN-CG da ,,žene sa fiziološkom menopauzom često imaju problem suvoće vagine, bolnih odnosa i vaginalnih infekcija, zbog nedostatka estrogena“, te da su hormonske terapije jedan od ključnih načina ublažavanja simptoma menopauze. 

Ova ljekarka objašnjava da su vaginalna suvoća i bolni odnosi redovna pojava i kod žena reproduktivne dobi koje koriste kontracepciju, kao i da izazove sa seksualnim odnosima često imaju i onkološke pacijentkinja.

Ipak, Đurović kaže, na nivou Crne Gore djeluju svega dvije ginekološkinje koje imaju ekspertizu i u reproduktivnoj endokrinologiji, pa mogu savjetovati pacijentkinje o hormonskim terapijama.

Dodatni problem predstavlja i to što u zemlji i dalje postoji veliki otpor prema ovim terapijama. 

„Dok se nadoknada hormona štitne žlijezde prihvata kao neophodna, reproduktivne hormone i dalje prate strah i predrasude. Princip je sličan – kada jajnici prestanu da proizvode hormone, njihova nadoknada može poboljšati kvalitet života, dok se ženama koje u menopauzu uđu prije 40. godine savjetuje sistemska terapija estrogenom“, objašnjava Đurović. 

Međutim, samo se dva lijeka mogu dobiti o trošku Fonda za zdravstvo, kaže Đurović. 

Više ljekara kazalo je pod uslovom anonimnosti za CIN-CG da prema njihovom iskustvu, potrebna hormonska terapija za žene nije uvijek dostupna ni besplatna u Crnoj Gori. 

Đurović ipak dodaje da su u poslednjih pet godina napravljeni pomaci u pogledu korišćenja hormonske terapije u menopauzi, kampanjom KCCG-a koji nudi svim ženama  savjetovanje za ove probleme. 

Traumatska iskustva često ostavljaju trajne posljedice 

„Nadam se da ću imati hrabrosti jednog dana da razgovaram sa nekim o onome što se desilo. Pokušala sam jednom prilikom na psihoterapiji… ali nisam imala povjerenja i hrabrosti da pričam više o tome. Znam tačan uzrok mojih problema, ali bi za mene to bilo otvaranje pandorine kutije“, kaže jedna od ispitanica CIN-CG koja pati od vaginizma i osjeća nelagodu i strah u vezi sa seksualnim odnosima. 

Ona je jedna od 16 ispitanica koje su navele da se suočavaju sa seksualnom disfunkcijom nakon što su preživele seksualnog zlostavljanja, uznemiravanje ili neprijatno seksualno iskustvo.

Žene koje su svoja iskustva podelila sa CIN-CG navode i da se nasilje dešava u vezama kroz pritisak i primoravanje na seksualne odnose. 

„Imala sam odsutnu seksualnu želju zbog dijagnostikovane depresije, a zbog toga i ozbiljne probleme sa tadašnjim partnerom“, navela je jedna ispitanica opisujući da je partner optuživao da joj je zapravo neprivlačan, pa je pristajala na seksualni odnos i kada to zapravo nije željela. 

„Naravno, onda bi odnosi bili bolni, a kod mene se razvijao strah da ih odbijem, jer bi to pokrenulo svađu u ionako narušenom odnosu. Bila sam previše mlada da prekinem odnos“, kazala je jedna ispitanica koja je nakon raskida i psihoterapije izašla iz depresije, i danas ima partnera koji nije nasilan. 

Psihološkinja Aida Perović koja savjetuje mlade u okviru NVO Prima kaže da ni mlađe generacije žena ne znaju kako da se zaštite od seksualnih pritisaka partnera u vezi i primoravaju se da ulaze u seksualne odnose kad nijesu spremne, što dovodi do trajnih traumatskih posljedica.

„Dešavalo se da djevojke završe sa ozbiljnim povredama polnih organa nakon što pod pritiskom partnera pokušaju da se upuste u seksualni odnos za koji nijesu spremne“, objašnjava Perović. 

U Crnoj Gori još uvijek ne postoji zaseban predmet posvećen seksualnom obrazovanju. Patrijarhalna kultura utiče na to da žene ne govore o seksualnim odnosima ni sa svojim partnerima, ni sa ljekarima. 

„To ostaje tabu“, kaže kaže psihoterapeutkinja Adriana Pejaković. 

Ona dodaje da je pored seksualnog nasilja, i akušersko nasilje takođe jedan od uzroka kasnijih problema, koji žene često ne prepoznaju.  

Gotovo četvrtina žena koje su svoja iskustva podelile sa CIN-CG, kazala je da je njihov problem nastao nakon porođaja. 

„Porođaj je bio težak, imala sam epiziotomiju koja je bila jako loše ušivena i svaki odnos nakon toga je bio bolan, jer je koža pucala. Kako nisam imala svijest o tome, trpjela sam“, navodi jedna ispitanica dodajući da je patrijarhalno vaspitana i da nije znala kako da se ikome požali, niti da odbije partnera.  

Njen problem riješio je ljekar koji joj je prilikom drugog porođaja prepravio loše zašivenu epiziotomiju. 

Žene u upitniku ističu i važnost razumijevanja od strane partnera, prilikom opadanja želje za seksom zbog porođaja, starenja, ili drugih razloga.

„Srećom, pa imam normalnog muža koji me razumije, ali kontam da bi nekome ovo bio razlog za razvod“, navodi jedna ispitanica koja je izgubila želju za seksualnim odnosima nakon porođaja. 

Slična situacija širom Balkana 

„Prvi put sam shvatila da imam problem sa 21 godinu, kada sam pokušala da imam penetrativni odnos. Bol je bio toliko jak da sam imala osjećala kao da postoji zid. Tada sam, istražujući na internetu, prvi put saznala za vaginizam“, kaže sagovornica CIN-CG iz Srbije koja se javila na upit za iskustva žena sa Balkana na jednoj internacionalnoj Facebook grupi podrške za žene koje pate od vaginalnog bola. 

„Uslijedile su godine odlazaka kod različitih ginekologa, ali sam uglavnom nailazila na nerazumijevanje. Uprkos tome što sam govorila da me boli, pojedini ljekari pokušavali su da obave pregled na silu. Na kraju sam u Kliničkom centru imala pregled u totalnoj anesteziji, kada je utvrđeno da je sa matericom sve u redu. Ipak, nisam dobila jasne smernice kome dalje da se obratim i kako da liječim vaginizam“, kaže sagovornica koja danas ima 31 godinu, a i dalje živi sa vaginizmom.

,,Danas znam da tretman može da uključuje psihoterapiju, rad sa mišićima karličnog dna i vaginalnim dilatatorima. Problem je što kod nas, prema mom iskustvu, još nema dovoljno stručnjaka koji se konkretno bave vaginizmom, niti žene uvek znaju kome da se obrate“, navodi ona. 

Katrin Maslenkova iz Bugarske, moderatorka Facebook grupe za podršku ženama koje pate od vaginalnog bola podijelila je sa CIN-CG iskustva djevojaka iz Rumunije i Bugarske koje nijesu godinama uspijevale da dođu do odgovarajuće terapije za bolna vaginalna stanja.

„Dok sam živjela u Bugarskoj posjetila sam osam ljekara i  dva seksologa i niko nije uspio da mi pomogne… Ne mogu ni da opišem koliko sam se loše osjećala… Ovo je bio glavni razlog da se preselim u inostranstvo. Blagoslovena sam što sam se preselila u Njemačku gdje sam našla ljekara koji mi je mnogo pomogao“, riječi su jedne djevojke iz Bugarske. 

Iskustvo druge djevojke iz Rumunije, pokazuje takođe da je morala da se preseli u drugu zemlju da bi našla rješenje. Ona navodi da joj je u Francuskoj ponuđena fizikalna terapija koja joj je riješila problem. 

Aleksandra Vuksanović Božarić kaže da je važno da se bol tokom seksualnog odnosa ne posmatra kao nešto što žena jednostavno treba da „istrpi“ ili kao normalna posljedica porođaja, menopauze ili starenja. 

„Seksualno zdravlje je sastavni dio ukupnog zdravlja žene i ne bi trebalo da bude tema o kojoj se govori tek kada problem postane hroničan“, kaže ona.

„Pravovremena dijagnostika i odgovarajuća terapija mogu značajno poboljšati kvalitet života, partnerske odnose i emotivnu komponentu kod žena“, zaključuje Vuksanović Božarić. 

---

Ovaj tekst je nastao u okviru projekta MOST - Media Organisations for Stronger Transnational Journalism, novinarskog partnerstva finansiranog iz programa Creative Europe, koji podržava nezavisne medije specijalizovane za međunarodno izvještavanje.