BEZBJEDNOSNE PROVJERE U ANB-U: Zapošljava li se više po volji moćnih 

Kadrovska politika u Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) otvara pitanje da li se zbog nekih slučajeva kompromituje sistem bezbjednosnih provjera  

Andrea PERIŠIĆ / Đurđa RADULOVIĆ 

Bezbjednosne provjere u Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) trebalo bi da spriječe da se zaposle i da imaju pristup povjerljivim podacima osobe koje mogu predstavljati rizik po rad službe. Istraživanje Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG), međutim, pokazuje da su provjere prolazili i oni kandidati koji nijesu u prvoj kontroli dobili pozitivnu ocjenu. Uprkos negativnim nalazima u naknadnim provjerama pojedini podaci bi bili eliminisani i na kraju bi se vrata službe otvorila i onima za koje je je bilo ocijenjeno da predstavljaju bezbjednosni rizik. 

U instituciji koja ima pristup dokumentima najvećeg stepena povjerljivosti i operativnim informacijama bezbjednosne provjere za zapošljavanje ne bi smjele biti formalnost, već mehanizam zaštite države. Zakon o tajnosti podataka propisuje da pristup tajnim podacima može imati osoba kojoj je izdata dozvola za pristup, što podrazumijeva da je prošla strogu bezbjednosnu provjeru.

Bezbjednosne provjere u pravilu sprovodi ANB, dok za zaposlene i angažovane u Ministarstvu odbrane i Vojsci Crne Gore taj postupak sprovodi Ministarstvo odbrane. Zahtjev za sprovođenje provjere podnosi Direkcija za zaštitu tajnih podataka, a postupak se može voditi samo uz prethodnu pisanu saglasnost osobe koja se provjerava. Provjera se obavlja u mjestu njenog rođenja, prebivališta i zaposlenja, a može obuhvatiti i članove porodice ako se procijeni da mogu uticati na njeno ponašanje. 

Tajni podaci u Crnoj Gori označavaju se jednim od četiri stepena tajnosti: “strogo tajno“, “tajno“, “povjerljivo“ i “interno“. Stepen se određuje prema sadržaju podatka i mogućim posljedicama njegovog otkrivanja po bezbjednost, odbranu, vanjsku, monetarnu i ekonomsku politiku države. Najviši stepen, “strogo tajno“, odnosi se na podatke čije bi otkrivanje moglo ugroziti ili nanijeti neotklonjive štetne posljedice po interese Crne Gore, dok se niži stepeni određuju za podatke čije bi otkrivanje izazvalo teže ili obične štetne posljedice, odnosno omelo rad državnih organa.

Vrsta bezbjednosne provjere zavisi od stepena tajnosti podataka, što je stepen veći, provjera je detaljnija. Za podatke označene kao “povjerljivo“ sprovodi se osnovna bezbjednosna provjera, za “tajno“ specijalna, dok se za “strogo tajno“ radi specijalna provjera koja obuhvata i dodatnu bezbjednosnu provjeru.

Slučaj Tešović

Bezbjednosnu provjeru za rad u ANB-u prošao je Nadan Tešović, bivši službenik Vojske Crne Gore (VCG), nakon čega je i zapošljen u ANB-u. Prema informacijama do kojih je došao CIN-CG, Tešović je, prije toga, tokom učešća u međunarodnim snagama u Bugarskoj 2024. godine, zajedno sa grupom vojnika iz Crne Gore, pjevao četničke pjesme i prijetio da će zapaliti zastavu Crne Gore ukoliko ona bude iznijeta na smotri vojnika. Zbog toga je Crna Gora ostala jedina članica NATO-a bez istaknute zastave tokom smotre.

Ti navodi su, prema saznanjima CIN-CG-a, evidentirani od strane Obavještajno-bezbjednosnog direktorata Ministarstva odbrane. Na osnovu toga, Vojska Crne Gore pokrenula je postupak protiv Tešovića.

CIN-CG je od Ministarstva odbrane tražio dokumentaciju o ovom slučaju, uključujući službene zabilješke, izvještaje, akta Obavještajno-bezbjednosnog direktorata, dokumentaciju o odluci da zastava Crne Gore ne bude istaknuta tokom smotre vojnika u Bugarskoj, kao i eventualnu komunikaciju sa drugim državnim organima.

Ministarstvo odbrane odbilo je CIN-CG-ov zahtjev, navodeći da je tražena dokumentacija označena stepenom tajnosti “povjerljivo”. U rješenju se međutim navodi da je Ministarstvo odbrane “povodom ovog slučaja preduzelo radnje iz svoje nadležnosti, da je dokumentacija označena stepenom tajnosti i da se pristup može ograničiti ako je to u interesu bezbjednosti, odbrane, spoljne i monetarne politike Crne Gore”.

Iako CIN-CG nije dobio tražena dokumenta, činjenica da postoji predmet označen stepenom tajnosti potvrđuje da se slučaj Tešović nije odnosio na običan incident, već na događaj koji su nadležni organi tretirali kao bezbjednosno osjetljiv.

Prema informacijama koje je CIN-CG dobio od više različitih izvora iz bezbjednosnog sektora, prva bezbjednosna provjera za zapošljenje Tešovića u ANB-u bila je negativna upravo zbog navedenih okolnosti. Međutim, uslijedilo je njeno ponavljanje, pri čemu su iz konačne procjene izostavljeni podaci koji su prvobitno bili ocijenjeni kao relevantni za bezbjednosnu procjenu kandidata. 

CIN-CG je pokušao da stupi u kontakt sa Tešovićem, ali nije uspio. 

On, međutim, nije jedini koji je na ovaj način “prošao” bezbjednosnu provjeru u posljednje vrijeme.

Prema informacijama CIN-CG-a, bezbjednosnu provjeru prvobitno nije prošla ni osoba koja je, prema tvrdnjama izvora, kasnije zasnovala radni odnos u ANB-u na preporuku bliske saradnice aktuelnog direktora ANB-a Ivice Janovića. Bezbjednosnu provjeru ne bi mogao da prođe ni blizak saradnik Janovića, čiji je brat prema izvorima CIN-CG-a, navodno bio uključen u kriminalne poslove sa drogom.

Ulazak rizičnih kadrova u ANB nije problem samo posljednjih godina. Više izvora iz ovog sektora tvrdi da takva praksa traje godinama i da nije vezana samo za trenutnu upravu ANB-a. 

I u vrijeme vlasti Demokratske partije socijalista (DPS) u službi su radili ljudi čija su imena kasnije završila u predmetima Specijalnog državnog tužilaštva (SDT) zbog veza sa organizovanim kriminalom. Među najpoznatijima je Zoran Lazović, bivši direktor ANB-a i kasnije jedan od najmoćnijih ljudi u policiji, a koji se trenutno nalazi u pritvoru, gdje boravi od aprila 2024. godine. SDT ga, zajedno sa bivšim glavnim specijalnim tužiocem Milivojem Katnićem i bivšim specijalnim tužiocem Sašom Čađenovićem optužuje za stvaranje kriminalne organizacije i da je radio u korist kavačkog klana. 

Tu je i Lazovićev sin, Petar, bivši službenik ANB-a i Uprave policije (UP) koji je čak bio raspoređen u sektor za borbu protiv organizovanog kriminala, a koji je uhapšen u julu 2022. godine, takođe po nalogu SDT-a zbog sumnje da je počinio krivično djelo stvaranje kriminalne organizacije. On je u više predmeta optužen da je bio član kriminalne grupe koju je, prema navodima SDT-a, organizovao odbjegli šef kavačkog klana Radoje Zvicer, a tereti se i zbog toga da je, zajedno sa službenikom UP Ljubom Milovićem, imao ključnu ulogu u mafijaškim strujama unutar bezbjednosnih službi. 

Postupak se vodi i protiv Duška Golubovića, bivšeg dugogodišnjeg operativca ANB-a, koji je uhapšen 2025. godine, takođe po nalogu SDT-a, zbog sumnje da je, zajedno sa Tuzaninom Sanderom Stanajem, suvlasnikom kompanije “Rokšped“, organizovao kriminalnu grupu koja se bavila krijumčarenjem cigareta. 

Svi ovi slučajevi otvaraju pitanje kako su osobe koje su morale biti prepoznate kao ozbiljan bezbjednosni rizik ne samo ostajale u službi i imale pristup osjetljivim informacijama, već zauzimale pozicije sa kojih su presudno uticale na rad bezbjednosnog sektora.

„Kako koja grupacija dođe, tako bez obzira na bezbjednosne kriterijume, namještaju svoje ljude. To je radio DPS, to rade i svi ovi nakon 30. avgusta“, kaže izvor CIN-CG-a koji dugo radi u službi.  

Ima i nepotizma. Izvori CIN-CG-a ukazuju i na slučaj osobe koja je iz jednog gradskog vodovoda zapošljena direktno u jedan od značajnijih sektora ANB-a, zahvaljujući rodbinskim vezama. 

,,Toliko je slučajeva porodičnog zapošljavanja da ANB sve više liči na privatnu firmu, a ne na ozbiljnu državnu službu. Posebno zabrinjava činjenica da članovi istih porodica rade u okviru istih odjeljenja, čime se dodatno urušava profesionalni integritet i unutrašnja kontrola”, navodi jedan od CIN-CG-ovih izvora.

CIN-CG je pitao ANB da li su Nadan Tešović i još nekoliko osoba zaposleni u toj instituciji, da li su za Tešovića i jednu od tih osoba bezbjednosne provjere rađene više puta, ko je i zašto odlučio o njihovom ponavljanju, da li su u Tešovićevom slučaju uzete u obzir informacije bezbjednosnih struktura Ministarstva odbrane o događaju u Bugarskoj 2024. godine, kao i ko u ANB-u odlučuje o ponavljanju provjera i kontroliše da li su svi relevantni podaci uključeni u konačnu procjenu kandidata. 

Iz ANB-a nijesu konkretno odgovorili na pitanja CIN-CG-a, već su umjesto toga naveli da su “kadrovska evidencija i procedure prijema u radni odnos tajni podaci”, pozivajući se na Zakon o ANB-u i Zakon o tajnosti podataka. Upozorili su da saopštavanje, predaja ili dostavljanje tajnih podataka može povući krivičnu odgovornost i istakli da očekuju poštovanje “profesionalnih i zakonskih granica” prilikom traženja podataka o ANB-u.

Sa druge strane, ako neko nije po volji uprave, može mu se desiti da ne prođe bezbjednosne provjere i da se eliminiše iz službe ili premjeste na drugo radno mjesto, uprkos dobrim karakteristikama. ,,Službenici se sve češće premještaju ili privremeno udaljavaju sa radnih mjesta, iako za to ne postoje jasni i opravdani razlozi. U ANB-u polako počinje da se dešava isto ono što je već neko vrijeme prisutno u policiji - svojevrsna čistka službenika na osnovu njihove ‘podobnosti’“, kaže za CIN-CG upućeni izvor iz bezbjednosnog sektora. 

CIN-CG je već pisao o spornim disciplinskim postupcima koji se posljednjih godina pokreću protiv službenika Uprave policije isključivo na osnovu operativnih informacija koje nijesu provjerene i potiču iz nepouzdanih izvora. To se navodi čak i u samoj dokumentaciji, ali su, uprkos nedostatku dokaza, brojni službenici udaljeni sa radnih mjesta, a disciplinski postupci se odugovlače i za sada je većina bez epiloga. 

Iz Direkcije za zaštitu tajnih podataka (DZTP) kažu da nemaju ni mehanizam, niti zakonska ovlašćenja da kontrolišu da li su izvještaji ANB-a o bezbjednosnim provjerama potpuni, da traže njihove dopune ili dodatna obrazloženja, niti da preispituju odluke ANB-a. O izdavanju dozvola za pristup tajnim podacima odlučuju na osnovu izvještaja ANB-a, koji sadrže preporuku za izdavanje ili uskraćivanje dozvole i nose oznaku tajnosti “povjerljivo“, dok su i evidencije o zahtjevima, izdatim i oduzetim dozvolama tajni podaci, pa tako CIN-CG-u nijesu mogli dostaviti podatke o broju odbijenih zahtjeva. 

,,Međutim, tražimo mišljenje ANB-a i to nakon donošenja rješenja o odbijanju zahtjeva za izdavanje dozvole, u slučaju ako stranka pokrene žalbeni postupak, odnosno, kada smo presudom Upravnog suda, obavezani da donesemo rješenje u ponovnom postupku”, navode iz DZTP-a. 

Ne vode posebnu evidenciju o osobama koje više puta prolaze bezbjednosnu provjeru u kratkom periodu, jer za to nemaju zakonsku osnovu. 

,,U skladu sa članom 72 Zakona o tajnosti podataka, vodimo evidencije o tajnim podacima, o podnijetim zahtjevima za izdavanje dozvole, za pristup tajnim podacima i bezbjednosne dozvole, o izdatim i oduzetim dozvolama za pristup tajnim podacima i bezbjednosnim dozvolama. Navedene evidencije predstavljaju tajne podatke, čiji se stepen tajnosti određuje u skladu sa ovim zakonom”, kažu još iz DZTP-a. 

Ističu i da nijesu nadležni da procjenjuju bezbjednosne rizike, niti odgovornost za eventualno izostavljanje relevantnih podataka iz izvještaja ANB-a.

Ozbiljni sistemski problemi 

,,Sektor bezbednosti u Crnoj Gori suočava se sa ozbiljnim sistemskim problemima, počevši od procesa provera koji se često zasnivaju na 'kafanskim pričama' i glasinama bez konkretnih dokaza, što omogućava da se provere 'našteluju' kako bi se neko eliminisao ili primio u službu”, kaže za CIN-CG predsjedavajući Odbora za bezbjednost i odbranu Nikola Zirojević. 

Iako bi, prema njegovim riječima, operativna saznanja, odnosno ono što operativac čuje na terenu, trebalo da budu samo polazna osnova za pokretanje istrage, u praksi se dešava da se bezbednosne provere zasnivaju isključivo na principu “rekla-kazala“, bez ikakvih konkretnih argumenata ili opipljivih dokaza,.

„Ovakav sistem omogućava zlonamjerno eliminisanje pojedinaca iz službe tako što se, bez dokaza, navede da su viđeni sa 'operativno interesantnim osobama'. S druge strane, provjere se mogu zloupotrijebiti i za prijem nepodobnih osoba tako što se operativcu naredi da određene negativne informacije ne zapisuje ili da ih proglasi nepouzdanim“, navodi Zirojević. 

Ozbiljan problem, ističe on, predstavlja i to što u trenutnom sistemu često jedan operativac samostalno kreira i određuje ishod provere, što ostavlja ogroman prostor za subjektivnost i zloupotrebu moći.

,,Službenicima se često stavljaju etikete na osnovu izvora koji se u izveštajima šturo opisuju kao 'relativno pouzdani', ali se te informacije i dalje koriste kao relevantne za njihovu sudbinu u službi“. 

Prema njegovim riječima, situaciju dodatno usložnjava netransparentna zakonska regulativa, poput nedavnih Izmjena i dopuna Zakona o ANB-u koji je usvojen u haotičnim okolnostima, a koje direktoru daju diskreciono pravo da šalje ljude u penziju ili odobri prisluškivanje bez sudskog naloga.

Iz Agencije za sprječavanje korupcije (ASK) nedavno su upozorili da novi Zakon o ANB-u znatno širi ovlašćenja službe i njenog direktora, naročito kada je riječ o primjeni posebnih i prikrivenih mjera, od korišćenja lažnih identiteta i fiktivnih firmi, do tajnih operacija. Problem, prema njihovom mišljenju, nije samo u širini tih ovlašćenja, već u tome što ih ne prati dovoljno snažan sudski, spoljni i nezavisni nadzor. 

Iz ASK-a su posebno ukazali na neprecizne formulacije poput “ugrožene nacionalne bezbjednosti“ i “osnova sumnje“, koje mogu ostaviti prostor za različita tumačenja i zloupotrebe, na rizike izuzimanja ANB-a iz pojedinih procedura u sistemu javnih nabavki, kao i na činjenicu da zakon ne ograničava broj mandata direktora ANB-a, čime se dodatno povećava rizik od koncentracije moći u vrhu službe.

,,Sve to prati zabrinjavajuća ideološka profilacija, gde službenici u mantijama kade ulice ili se mladi pitomci slikaju sa fotografijama ratnih zločinaca, dok se istovremeno svaka kritika sistema pokušava ućutkati zloupotrebom oznaka 'tajni podaci' i etiketiranjem kritičara kao pomagača kriminala”, smatra Zirojević. 

Da je u ANB-u postalo uobičajeno donošenje rješenja u korist službenika koji ne ispunjavaju propisane uslove, potvrđuje još jedan sagovornik CIN-CG-a, koji je dugo godina u bezbjednosnom sektoru, a tražio je da mu ne navodimo ime. 

,,To se više gotovo i ne dovodi u pitanje. Visoke pozicije, uključujući mjesta glavnih inspektora u sektorima, zauzimaju ljudi koji nemaju odgovarajuću stručnu spremu, niti položen stručni ispit za rad u organima državne uprave”. 

U uređenim evropskim zemljama bezbjednosne provjere se tretiraju kao strogo uređena procedura, a ne interna kadrovska formalnost. 

U Velikoj Britaniji postoji poseban sistem nacionalnog bezbjednosnog provjeravanja koji ima pet nivoa: Accreditation Check, Counter Terrorist Check, Level 1B, Security Check i Developed Vetting. Prije viših nivoa primjenjuje se Baseline Personnel Security Standard (BPSS), koji nije formalna bezbjednosna dozvola, već osnovni standard provjere prije zapošljenja, u okviru kojeg poslodavac provjerava identitet, pravo na rad, radnu istoriju i druge osnovne podatke. Za osjetljivije poslove provjera ide dublje i obuhvata procjenu mogućih bezbjednosnih rizika, uključujući lične i finansijske okolnosti, veze i ranjivosti koje bi osobu mogle učiniti podložnom pritisku ili ucjeni. Najviši nivo, Developed Vetting, koristi se za poslove koji uključuju pristup naročito osjetljivim, uključujući TOP SECRET podacima, i može obuhvatiti detaljan upitnik, dodatne provjere i razgovor sa kandidatom.

U Njemačkoj je ova oblast uređena posebnim saveznim zakonom, Zakonom o uslovima i postupku bezbjednosnih provjera na saveznom nivou i zaštiti tajnih podataka/klasifikovanih informacija (SÜG). Taj zakon propisuje uslove i postupak provjere osoba koje treba da obavljaju bezbjednosno osjetljive poslove ili da imaju pristup povjerljivim, tajnim i strogo tajnim podacima. 

U Sloveniji je postupak bezbjednosne provjere uređen Zakonom o tajnim podacima i pratećim propisima i pokreće se na pisani predlog starješine organa ili osobe koju on ovlasti, uz navođenje identiteta kandidata i stepena tajnosti podataka kojima treba da pristupi. Kandidat prije provjere mora biti upoznat sa razlozima i obimom provjere, dati pisanu saglasnost i popuniti odgovarajući bezbjednosni upitnik, koji se dostavlja u zatvorenoj koverti. Ako osoba ne da saglasnost, provjera se ne sprovodi.