U CRNOJ GORI UPITNI KRITERIJUMI ZA IZBOR U AKADEMSKA ZVANJA U OBLASTI PRAVA: Kako bodovanje urušava i nauku i profesiju 

Princip da se boduju radovi objavljeni u časopisima na SSCI listi ne bi trebalo da se odnosi na pravnu nauku u Crnoj Gori, ističu stručnjaci

Đurđa Radulović

Crna Gora je među rijetkim evropskim državama kontinentalne pravne tradicije u kojoj se od akademika iz ove oblasti traži da za izbor u zvanja, objavljuju radove u časopisima koji su uglavnom vezani za anglosaksonski pravni sistem i koji su na SSCI listi, iako neki od najboljih časopisa u Evropi nijesu na toj listi. U Hrvtskoj i Srbiji davno su odbačeni ti kriterijumi. 

Jedan od ključnih uslova za izbor u zvanje na univerzitetima u Crnoj Gori jeste rad objavljen u časopisu sa međunarodne SSCI liste (Social Science Citation Index – Indeks citiranosti u društvenim naukama). Međutim, u oblasti prava većina  časopisa na toj listi je iz zemljalja anglosaksonske pravne tradicije, pa se radovi vezani za kontinentalni sistem tamo prava rijetkost.

Kontinentalni i anglosaksonski pravni sistemi se razlikuju u osnovnim pravnim principima. Kontinentalno pravo primjenjuje se u gotovo cijeloj  Evropi, uključujući Crnu Goru, dok se anglosaksonsko pravo, primjenjuje u Velikoj Britaniji, Sjedinjenim Amerčkim Državama, Kanadi, Autraliji, Irskoj...

„Broj časopisa na SSCI listama koji se tiču kontinentalnog prava je jednocifren. Moj stav je da radovi objavljeni u časopisima koji su indeksirani na određenim listama ne smiju biti osnovni uslov za izbor u zvanje. To nije zahtjev ni u Francuskoj, Njemačkoj, Italiji, već se sagledava kompletan rad autora, naravno i kvalitet časopisa, sa naglaskom na one iz oblasti kojom se kandidat bavi”, kaže za Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) redovna profesorica Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore (UCG) i potpredsjednica Udruženja pravnika Crne Gore Maja Kostić Mandić.

Dodatni problem je što crnogorski kriterijumi ne propisuju da časopis u kojem kandidat objavljuje mora biti iz oblasti za koju se bira u zvanje, već se isključivo boduje to što je na SSCI listi. Zbog toga akademsko osoblje i doktoranti prava mogu skupljati bodove i radovima objavljenim u časopisima koji se bave medicinom, biologijom, vizuelnim umjetnostima ili drugim društvenim naukama.

„Mene niko ne može ubijediti da je veći društveni značaj i uticaj ako bih objavila rad sa velikim brojem koautora u časopisu koji se, na primjer, bavi biologijom ili medicinom, u odnosu na kvalitetan rad, knjigu ili članak iz oblasti moje ekspertize, kojim se prenosi znanje i iskustvo”, kaže Kostić Mandić.

O zloupotrebama kriterijuma za izbor u akademska zvanja CIN-CG je i ranije pisao. Utvrđeno je da osoblje na crnogorskim univerzitetima, uključujući ministarku prosvjete Anđelu Jakšić Stojanović, objavljuje u takozvanim predatorskim časopisima, koji za novac publikuju i radove upitnog ili potpuno besmislenog sadržaja. Pojedini profesori su za izbor u zvanja prijavljivali radove objavljene u problematičnim časopisima koji pri tome nijesu ni iz oblasti srodne njihovoj struci, samo zato što su ti časopisi na SSCI listi.

Jedan od najupečatljivijih primjera je bivši dekan Pravnog fakulteta UCG i redovni profesor Velimir Rakočević. Njegov prvi rad na SSCI listi objavljen je u medicinskom časopisu Acta Clinica Croatica, pod naslovom „Učestalost kardiovaskularnih faktora rizika kod gojazne djece”, a potpisao ga je sa suprugom, ljekarkom. Iz naslova je jasno da rad nema ni posredne veze sa pravnim naukama.

Još jedan Rakočevićev rad objavljen je u časopisu posvećenom zdravstvu, Srpskom arhivu lekarstva, pod naslovom „Klinički i obdukcijski nalazi u populaciji beskućnika”. Oba rada bodovana su za njegov izbor u zvanje redovnog profesora za Krivičnopravnu grupu predmeta 2017. godine.

 Kvantitativno vrednovanje, umjesto naučnog doprinosa

,,Često u poslednje vrijeme vidim da kandidati za izbore u zvanja objavljuju u nerelevantnim časopisima kao što su određeni rumunski ili iranski časopisi, koji ispunjavaju kriterijum da su na SSCI listi, ali nemaju nikakav značaj za pravnu nauku’’, objašnjava u razogovru za CIN-CG penzionisani profesor Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu, doajen u oblasti krivičnog prava, Zoran Stojanović. 

,,Najbolji časopisi u oblasti krivičnog prava, uglavnom njemački, nijesu na SSCI listama, i bilo bi krajnje uvredljivo uporediti te časopise, i neke od navedenih indeksiranih časopisa u kojima kandidati masovno objavljuju da bi ispunili kriterijum za izbor u zvanje’’, objašnjava Stojanović. 

Stojanović u svom Mišljenju za izbor u zvanje  kandidatkinje Aleksandre Rakočević u zvanje docenta iz marta 2026, koje je CIN-CG imao na uvid navodi da se ,,vrijednost naučnog rada u pravnim naukama ne može ocjenjivati polazeći od istih mjerila koja vrijede za prirodne nauke, a samo kvantitativno vrednovanje  bez ulaženja u naučni doprinos tog rada, daje pogrešnu sliku’’. 

Aleksandra Rakočević, kćerka pomenutog bivšeg dekana Pravog fakulteta UCG i redovnog profesora, Veselina Rakočevića, se za izbor u zvanje prijavila, između ostalog,  i sa radom ,,Istraživanje uticaja kvaliteta obuke i opreme policije za primjenu policijskih ovlašćenja u situacijama visokog rizika na bezbjednost građana u Crnoj Gori, uporedna iskustva’’, koji je objavljen u rumunskom naučnom časopisu Transilvanian Review  (Transilvanijska revija). Ovaj časopis se prema zvaničnom opisu uopšte ne bavi pravom, već je specijalizovan za istorijske i društvene teme.  Rad objavljen  u njemu, donio je kandidatkinji Rakočević najveći broj bodova za izbor u zvanje od svih njenih prijavljenih radova (devet). 

Prijavljeni rad Rakočević u skladu je sa Uslovima i kriterijumima za izbor u akademska zvanja, ali je problematično da se odlučujući značaj daje tome što je rad objavljen u časopisu na SSCI listi jer ,,mnogi od tih radova predstavljaju skroman, ili nikakav doprinos pravnoj nauci’’, objašnjava Stojanović u svom Mišljenju. 

 ,,Kada je riječ o pravnim naukama, to rješenje vodi anomalijama koje mogu imati negativne posljedice na izbor univerzitetskog kadra u ovoj oblasti. Rijetki su radovi vrhunskog kvaliteta u oblasti pravnih nauka (a posebno nauke krivičnog prava) objavljeni u časopisima koji su indeksirani na tim listama’’, navodi Stojanović.  ,,U konkretnom slučaju, riječ je o časopisima koji su za nauku krivičnog prava od perifernog značaja’’, navodi Stojanović u Mišljenju referišući na rumunske časopise koji se nalaze na SCI listama. 

Neki od najuglednijih i najstarijih časopis u oblasti krivičnopravnih nauka u kontitnentalnom sistemu, njemački Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft, te italijanski časopis krivičnog prava: Rivista italiana di diritto e procedura penale,  odbijaju da budu na SSCI listi jer imaju sopstvene načine bodovanja  i uređivanja, objašnjava Stojanović. 

,,Prema opštem aktu koji je na snazi u Crnoj Gori, rad objavljen u jednom od dva transilvanijska časopisa koji su na listi (a ima ih i sa lošijom reputacijom), obezbjeđuje zvanje docenta, dok bi članak objavljen u pomenutom njemačkom ili italijanskom časopisu, što je za autore iz Crne Gore, nažalost, teško zamislivo, značio samo određeni dodatni broj bodova’’, navodi Stojanović. 

,,Realnost je takva da je vrlo teško objaviti rad u nekom prestižnom inostranom časopisu u oblasti krivičnopravnih nauka jer su, po pravilu, kriterijumi u pogledu kvaliteta rada stroži nego u nekom časopisu na SSCI listi’’, zaključuje Stojanović. 

 Inicijativa Ustavnom sudu Crne Gore odbačena 

U Inicijativi upućenoj Ustavnom sudu, iz 2018. godine, koju je CIN-CG imao na uvid, navodi se da su odredbe Mjerila za izbor u akademska zvanja i Pravila doktorskih studija neustavne jer ograničavaju slobodu naučnog stvaralaštva garantovanu Ustavom Crne Gore, time što obavezuju kandidate da objavljuju na SSCI listama. „Opšte je poznata činjenica da se jako mali broj časopisa iz oblasti pravnih nauka nalazi na SSCI i AHCI listi (u regionu u pitanju je samo jedan časopis), pri čemu i oni koji se nalaze na toj listi, nijesu najbolji časopisi iz te oblasti’’, navodi se u ovoj Inicijativi. 

Osim toga ističe se i da se ovakvi časopisi uglavnom tiču anglosaksonskog prava. ,,Dakle, jedan naučni rad iz oblasti prava, koji bi sigurno najprije morao i trebao da koristi stučnoj javnosti u Crnoj Gori svjetlost dana treba da ugleda i navodno služi čitaocima koji su uglavnom orjentisani na anglosaksnonsko pravo i kojima ni u kom slučaju naučna dostignuća crnogorskih autora ne mogu pomoći u praktičnom radu’’, navodi se u ovoj Inicijativi. 

Potpisnik ove incijative, danas ugledni pravnik, koji je tražio da ostane anoniman objasnio je za CIN-CG da zbog toga što nije htio da objavljuje u časopisima na SSCI listi koji su nerelavantni za uskostručnu oblast kojom se bavi u okviru kontinentalne pravne tradicije, odustao od doktorata na Pravnom fakultetu UCG, i prijavio doktorat na Pravom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Na Univerzitetu u Beogradu, kandidati nijesu u obavezi da objavljuju na SSCI listama u oblasti pravnih nauka, već se mjeri kvalitet naučnog doprinosa. 

Kako navodi ovaj sagovornik, Inicijativu je Ustavni sud Crne Gore odbacio. 

,,U Srbiji nikada to nije bio obavezan uslov na nivou cijele zemlje . Jedno vrijeme podsticalo objavljivanje u časopisima na SSCI listama, ali je  to pravilo za pravne nauke ukinuto nakon što je primijećeno da kandidati obavljuju u inostranim, za naše podneblje u potpunosti nerelvantnim publikacijama, poput  iranskih’’, objašnjava profesor Stojanović. 

CIN-CG je pisao u prethodnom istraživanju o radovima akademskog osoblja za izbor u zvanje da je bivša predsjednica Socijaldemokratske partije Crne Gore (SDP)  Draginja Vuksanović Stanković, profesorica na Pravnom fakultetu Crne Gore, za izbore u akademska zvanja, prijavljivala radove objavljene u iranskoj publikaciji koja se bavi zdravstvom, Iranian Journal of Public Health (Iranski časopis za javno zdravlje) na teme  iz oblasti zdravstva i ljudskih prava, te socio-ekonomskih faktora koji utiču na nasilje u porodici. Ona, tim povodom, nije odgovarala na pitanja CIN-CG. Iranski časopis joj je donio bodve za izbor u zvanje, jer je na SSCI listi.

Ustavni sud Hrvatske poništio kriterijum objavljivanja na SCI listama 

Odlukom Ustavnog suda Republike Hrvatske iz 2013. ukinut je Pravilnik o uvjetima za izbor u znanstvena zvanja, koji je propisivao stroge i formalizovane kriterijume, posebno oslanjanje na objavljivanje radova u časopisima indeksiranim u međunarodnim SSCI listama. Inicijativu za ocjenu ustavnosti, između ostalih, podnijeli su pravni fakulteti: Pravni fakultet Sveučilišta u Zagrebu, Pravni fakultet Sveučilišta u Splitu, Pravni fakultet Sveučilišta u Rijeci i Pravni fakultet Sveučilišta Josipa Jurja Strossmayera u Osijeku, čiji su predstavnici posebno istakli da takvi kriterijumi nepravedno  vredniju naučni rad u oblasti prava. Inicijativi su se priduržili i Fakultet političkih znanosti Sveučilišta u Zagrebu, ali i više pojedinaca. 

Ključna argumentacija pravnih fakulteta bila je da pravo, kao disciplina vezana za određeni pravni sistem, ne može biti podvrgnuto istim mjerilima kao prirodne nauke, te da insistiranje na SSCI listi isključuje velik broj relevantnih pravnih časopisa i ugrožava razvoj domaće pravne misli. Ustavni sud je prihvatio suštinu tih prigovora, naglašavajući da formalni kriterijumi ne smiju biti jedini osnov za napredovanje u karijeri, već se mora cijeniti stvarni doprinos pravnoj nauci, domaćem pravnom sistemu i društvu, čime se baštini autonomija pravne discipline i značaj domaće pravne produkcije.

Moramo se prilagoditi EU 

Kostić Mandić je na forumu NVO Stega  ''Quo vadis Crna Gora'', održanog 24. aprila u Podgorici, navela, komentarišući akademske prakse u oblasti prava ,, da obzirom na to da će nove generacije pravnika živjeti i raditi u veoma kompetitivnom i zahtjevnom ambijentu kada postanemo država članica EU, moraće da se koriguju neke naše ustaljene prakse’’.

,,Funkcionalno slabo pismeni i obrazovani pravnici koji nijesu navikli na težak i zahtjevan rad i na ozbiljno i temeljno bavljenje pravnim temama nam već ‘dolaze glave''. Da bi se to vremenom mijenjalo i da bi se i u okviru EU integracija gradio i jačio integritet pravnika neophodno je kvalitetno obrazovanje. Jer, znanje i integritet predstavljaju nešto što vam niko ne može oduzeti i daje vam slobodu izbora profesije i adrese na prostoru od preko 450 miliona stanovnika’’, navela je Kostić Mandić u svom obraćanju na skupu. 

Dekan Pravnog fakulteta UCG: Kriterijumi predstavljaju izazov za pravnike u CG

,,Nesporno je da se sjedište najvećeg broja od trenutnih 158 časopisa u SSCI bazi podataka koji su svrstani u podoblast prava nalazi u državama anglosaksonskog pravnog kruga, primarno Sjedinjenim Američkim Državama i Ujedinjenom Kraljevstvu, dok svega njih desetak ima sjedište u državama evropsko-kontinentalnog pravnog kruga kojem Crna Gora i njen pravni poredak pripadaju. Uz to, objektivno, broj od 158 časopisa iz određene oblasti je prilično mali u odnosu na najveći broj drugih naučnih oblasti, posebno u odnosu na prirodne nauke, gdje su te brojke mnogostruko veće'', kaže u razgovoru za CIN-CG dekan Pravnog fakulteta UCG, prof. dr Vladimir Savković. 

Autori iz kontinentalne Evrope, po prirodi stvari, teže, a time i rjeđe objavljuju u časopisima iz SAD-a i UK-a, pa je jasno da objavljivanje naučnih radova u časopisima iz oblasti pravo u okviru SSCI baze podataka predstavlja značajan izazov za pravne teoretičare u Crnoj Gor, objašnjava Savković. ,,Međutim, u prilog tome da nije u pitanju nepremostiv problem govori činjenica da takvih primjera imamo već godinama unazad. Uz to, važeći propisi dodatno omogućavaju da i autorska naučna monografija, odnosno poglavlje u istoj publikovano od strane renomiranog međunarodnog izdavača naučne literature budu ekvivalent radovima u časopisima indeksiranim u pomenutim bazama podataka, što dalje olakšava ispunjavanje uslova za izbor u akademska zvanja“, kaže Savković.

Ovako postavljeni uslovi za izbor u akademska zvanja iz oblasti prava svakako predstavljaju doprinos međunarodnom profilisanju i pozicioniranju Univerziteta Crne Gore i njegovih najistaknutijih naučnika, uključujući i one iz oblasti prava, smatra Savković. Međutim, kako bi lakše ispunili navedeni uslov za izbor u akademsko zvanje, neki od nastavnika na pravnim fakultetima u Crnoj Gori istraživanja usmjeravaju ka časopisima koji objavljuju naučne radove iz diciplina srodnih pravu, što ima za posljedicu udaljavanje od naučne oblasti treba da budu birani u akademsko zvanje, ističe Savković. ,,Stoga bi valjalo razmotriti uključivanje, u formi alternative časopisima na SSCI listi, časopisa iz oblasti prava koji su indeksirani u drugim renomiranim listama, kao što je SCOPUS lista naučnih časopisa, koja je takođe renomirana i međunarodno priznata, ali uključuje i neke od najprestižnijih regionalnih časopisa, kao i značajan broj časopisa iz oblasti prava čija su sjedišta u kontinentalnoj Evropi.

Dekan PF UCG ističe da je uslov objavljivanja u časopisu sa SSCI liste za doktorande iz oblasti prava naročito zahtjevan i, kako navodi, ,,premiješta  fokus sa izrade disertacije na objavljivanje pomenutog rada, te da bi stoga trebalo razmišljati o njegovom prilagođavanju realnim mogućnostima kandidata, posebno u pojedinim oblastima prava’’.

U Japanu SSCI lista nije uslov za napredovanje u akademiji

,,U Japanu SSCI lista nije uslov za promociju’’, kaže u razgovoru za CIN-CG Časlav Pejović, penzionisani professor prava Univeziteta u Kjušu u Japanu. On je tokom svoje karijere više puta bio biran u zvanja, ali ni za jedno od tih zvanja mu nije bilo potrebno objavljivanje na SSCI listama.  

,,Objavljivanje članaka u časopisima sa SSCI liste je višestruko zahtjevno i, može se kazati, nerealno za crnogorske prilike. Uz dobro poznavanje materije i metodologije pisanja, objavljivanje tekstova na stranim jezicima zahtijeva i veoma visok stepen znanja stranog jezika, a posebno znanje pisanja na stranom jeziku’’ , objašnajva Pejović. 

Takvo pravilo može dovesti do toga da se radovi objavljuju u nekom časopisu sa te famozne liste, iako nemaju veze s pravnim naukama. Treba realno sagledati stvari i ne robovati mehaničkim pravilima, koja blokiraju izbor u zvanje ljudima koji objektivno zaslužuju izbor u viiše zvanje. Postoje drugi kriterijumi za ocjenjivanje kvaliteta

Pravo se ne može trpati u isti koš sa prirodnim naukama, navodi Pejović. ,,Pravo je specfična oblast u kojoj je nivo znanja jezika i terminologije na mnogo zahtjevnijem nivou nego u prirodnim naukama, obzirom da je preciznost jezika na drugačijem nivou. Na primjer, jezičko tumačenje jedno je od temeljnih principa na kojim se zasniva tumačenje u pravu. Toga nema u prirodnim naukama, koje se zasnivaju na univerzalnim principima’’, kaže Pejović.